Της Γεωργίας Χαλκουτσάκη, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A.

 

Η αραβική λέξη Intifada κυριολεκτικά σημαίνει «ταρακούνημα» ή «αφύπνιση». Σήμερα, είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για να αποδώσει τις εξεγέρσεις του Παλαιστινιακού λαού ενάντια στην Ισραηλινή κατοχή.[1] Για πολλούς, ταυτίστηκε με την ιδέα πως κάθε μέσο, συμπεριλαμβανομένης της βίας, νομιμοποιείται να χρησιμοποιηθεί στον παλαιστινιακό αγώνα ενάντια στην ισραηλινή κατοχή[2].

Το παρόν κείμενο θα αναφερθεί στην πρώτη και δεύτερη εξέγερση και θα προσπαθήσει να υπογραμμίσει τα αίτια για τα οποία η καθεμία ξέσπασε. Ακόμη, θα αναφερθεί στην τρέχουσα κατάσταση και κατά πόσο αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί η αρχή μιας τρίτης Intifada.

 1η  Intifada : 1987 – 1993

Είκοσι χρόνια μετά  τον ‘Πόλεμο των 6 ημερών’ και την κατάληψη μεγάλου μέρος των μέχρι τότε Παλαιστινιακών εδαφών από τους Ισραηλινούς, και η κατάσταση στην περιοχή παρέμενε ιδιαίτερα ασταθής.

Η δολοφονία ενός ισραηλινού εποίκου στη Γάζα και ένα τροχαίο δυστύχημα μερικές μέρες αργότερα, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο τεσσάρων Παλαιστινίων και εκλήφθηκε από την Παλαιστινιακή πλευρά ως πράξη εκδίκησης, αποτέλεσε την σπίθα για να ξεσπάσει, τον Δεκέμβριο του 1987, η πρώτη intifada. Φυσικά, αυτά τα βίαια περιστατικά – και όσα είχαν προηγηθεί αυτών – δεν ήταν η αιτία παρά μόνο η αφορμή ώστε η συσσωρευμένη οργή 20 χρόνων να βγει στην επιφάνεια. Οι πραγματικές αιτίες ήταν κυρίως εδαφικές και κοινωνικοπολιτικές.

Το ζήτημα της εδαφικής κυριαρχίας ήταν ίσως ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο ξέσπασε η εξέγερση. Σύμφωνα με το Ψήφισμα 242 των Ηνωμένων Εθνών, το Ισραήλ όφειλε να αποχωρήσει από τα εδάφη που κατέκτησε κατά τον πόλεμο του 1967[3] · αντί αυτού, χρησιμοποίησε τα εδάφη αυτά για να οικοδομήσει εποικισμούς. Ως αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής, μέχρι τον Δεκέμβριο του 1987, 2,200 οπλισμένοι Εβραίοι έποικοι κατείχαν το 40% της Λωρίδας της Γάζας, ενώ 650,000 Παλαιστίνιοι κατοικούσαν στο υπόλοιπο  60% της περιοχής[4].

Πέρα από την κατάσχεση της γης τους, ακόμη και τις κατεδαφίσεις των σπιτιών τους, οι Παλαιστίνιοι βίωναν καταφανείς παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους. Δεκάδες συλλαμβάνονταν και φυλακίζονταν καθημερινά. Αναγκάζονταν να πληρώνουν βαρείς φόρους στο Ισραηλινό κράτος ενώ παράλληλα δεν απολάμβαναν τα ίδια δικαιώματα με τους Ισραηλινούς πολίτες. Όσον αφορά στον εργασιακό τομέα, υπήρχε μεγάλη ανασφάλεια αλλά και εκμετάλλευση, γεγονότα που καθόριζαν σημαντικά την οικονομική κατάσταση των Παλαιστινιακών οικογενειών[5]. Σε όλα τα παραπάνω ήρθε να προστεθεί και η μείωση της βοήθειας που λάμβαναν από τους Άραβες-γείτονες, εξαιτίας του πολέμου μεταξύ Ιράν και Ιράκ.[6] Συνεπώς, οι Παλαιστίνιοι συνειδητοποίησαν πως το μόνο μέσο που είχαν στη διάθεση τους ενάντια στην Ισραηλινή κατοχή ήταν η κοινωνική ανυπακοή.

Η 1η intifada ξεκινά έχοντας καθαρά λαϊκή βάση. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα κοινωνικό κίνημα, το οποίο αρχικά οργανώθηκε όχι από κάποιον πολιτικό μηχανισμό, αλλά από τους ίδιους τους κατοίκους, φέρνοντας τόσο τις Ισραηλινές αρχές όσο και τον ίδιο τον PLO (Palestine Liberation Organization) προ εκπλήξεως[7]. Αργότερα, ως φυσικό επακόλουθο των διαστάσεων που πήρε, η εξέγερση χρειαζόταν ηγέτες και έτσι το Ενωμένο Εθνικό Μέτωπο για την Εξέγερση, το οποίο είχε δεσμούς με το PLO, ανέλαβε τα ηνία[8].

Αν και υπήρχαν αρκετά περιστατικά ένοπλης βίας, τα βασικά μέσα που χρησιμοποιήθηκαν για να ασκηθεί πίεση ήταν μη ένοπλα και γι’ αυτό η εξέγερση του 1987 χαρακτηρίζεται κατά γενική ομολογία ως μη βίαιη. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα που προβλήθηκε ευρέως στα διεθνή μέσα με νεαρούς Παλαιστινίους να εκσφενδονίζουν πέτρες ενάντια στους Ισραηλινούς στρατιώτες· πολλοί ονόμασαν την εξέγερση ‘πετροπόλεμο’. Ανάμεσα σε άλλα, υπήρξαν πορείες διαμαρτυρίας, απεργίες, και μποϋκοτάζ στα ισραηλινά προϊόντα. Μη καταβολή των φόρων και εσωτερική οργάνωση των κοινωνικών και ιατρικών υπηρεσιών.

Φυσικά, η ισραηλινή πλευρά δεν μπορούσε να μείνει αμέτοχη. Καθώς η ασφάλεια των πολιτών της βρισκόταν σε κίνδυνο, αντέδρασε με σκληρά μέτρα: περιορισμοί στην κυκλοφορία των ατόμων και την κίνηση κεφαλαίων, έλεγχος της ηλεκτροδότησης και υδροδότησης, συνεχείς συλλήψεις και πυροβολισμοί[9]. Εκτός από βίαια μέτρα όμως, οι Ισραηλινοί υιοθέτησαν και μια διαφορετική τακτική. Μουσική, τέχνες, λογοτεχνία και οποιαδήποτε δραστηριότητα η οποία ενθάρρυνε την εθνική συνείδηση ήταν υπό συνεχή επίθεση. Μέσα στο ίδιο πλαίσιο, σχολεία και πανεπιστήμια έκλειναν συχνά για μεγάλες περιόδους καθώς θεωρούνταν κέντρα ενδυνάμωσης του εθνικού φρονήματος[10].

Μετά από χρόνια εξεγέρσεων και αρκετές απώλειες και από τις δύο πλευρές, το τέλος της 1ης intifada τοποθετείται το 1993 με την υπογραφή των Συμφωνιών του Όσλο. Από την μία,, η Παλαιστινιακή πλευρά αναγνώρισε το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ ενώ από την άλλη, το Ισραήλ συμφώνησε να αναγνωρίσει τον Yasser Arafatως εταίρο στις ειρηνευτικές διαδικασίες. Ακόμη, συμφώνησε στην αναγνώριση της αυτονομίας της Δυτικής όχθης και της Γάζας, αποχωρώντας σταδιακά από την δεύτερη, ανταλλάσοντας ουσιαστικά γη για ειρήνη.[11] Μπορεί το τέλος της εξέγερσης να μην έφερε την παλαιστινιακή ανεξαρτησία αλλά σίγουρα έστρεψε τα βλέμματα της διεθνούς κοινότητας στην Αραβο-ισραηλινή διένεξη την οποία πια έβλεπαν μέσα από άλλο πρίσμα.[12]

2η Intifada

Η δεύτερη, γνωστή και ως Al-Aqsa intifada, ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2000. Για ακόμη μία φορά, ένα συγκεκριμένο περιστατικό στάθηκε η αφορμή για να δυναμιτιστεί η κατάσταση. Το Όρος του Ναού, μνημείο το οποίο έχει ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία τόσο για τους Μουσουλμάνους όσο και για τους Εβραίους καθώς και η επικυριαρχία του, έχει αποτελέσει στο παρελθόν, ‘αγκάθι’ στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών.[13] Η προγραμματισμένη και συμφωνημένη ανάμεσα στις δύο πλευρές επίσκεψη του Ariel Sharon – αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης –  στο σημείο, η οποία συνοδευόταν από τεράστια ισραηλινή, αστυνομική δύναμη, θεωρήθηκε από τους Παλαιστίνιους ως προκλητική και έδωσε το έναυσμα για έναν νέο κύκλο εξεγέρσεων, ιδιαίτερα βίαιο και αιματηρό αυτή τη φορά.

Επτά χρόνια μετά τις Συμφωνίες του Όσλο, τόσο οι Παλαιστίνιοι όσο και οι Ισραηλινοί είχαν αρχίσει να χάνουν την πίστη τους πως θα μπορούσαν να σημειωθούν βήματα προόδου. Η παλαιστινιακή πλευρά έβλεπε κατά κύριο λόγο την επέκταση των ισραηλινών εποικισμών επί των εδαφών της. Από την άλλη, το Ισραήλ θεωρούσε πως η απόσυρση στρατευμάτων από τα παλαιστινιακά εδάφη δεν έφερε καμία αλλαγή ως προς το αίσθημα ανασφάλειας που κυρίευε τους πολίτες του. Η αποτυχία του συνεδρίου του Camp David τον Ιούλιο του 2000 ήρθε να επιβεβαιώσει όλα τα παραπάνω.

Για ακόμη μια φορά, ο παλαιστινιακός λαός ήταν εκείνος που έδωσε το έναυσμα για την εξέγερση. Παρόλα αυτά, οι φωνές που καταδείκνυαν τον Arafat ως ενορχηστρωτή και συντονιστή της προσπάθειας, όλο και πλήθαιναν. Από την αρχή έγινε σαφές πως αυτή τη φορά δεν επρόκειτο για ‘πετροπόλεμο’ αλλά για μια σύρραξη με πραγματικά όπλα. Το Ισραήλ έκανε χρήση βαρύ πυροβολικού χωρίς να διακρίνει τις επιθέσεις μεταξύ στρατιωτικών και μη στρατιωτικών. Ακόμη, ξεκίνησε την ανοικοδόμηση ενός τείχους κατά μήκος της Δυτικής όχθης, το οποίο ακόμη και σήμερα δεν έχει ολοκληρωθεί. Σε απάντηση οι Παλαιστίνιοι χρησιμοποίησαν εξτρεμιστικά μέτρα με κύριες τακτικές, αυτή τη φορά, τις βομβιστικές επιθέσεις και τις αποστολές αυτοκτονίας, κατά κύριο λόγο σε δημόσια μέρη, με σκοπό να παρασύρουν στο θάνατο όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό Ισραηλινών. Καθώς η ασφάλεια των Ισραηλινών πολιτών απειλούνταν περισσότερο από ποτέ, το Ισραήλ απάντησε με ακόμη πιο σκληρές και βίαιες επιθέσεις. Το 2002 και σε απάντηση για την δολοφονική επίθεση της Hamas σε ξενοδοχείο στην πόλη Netanya, ο Ισραηλινός στρατός ξεκίνησε την επιχείρηση ‘Defensive Shield’, με σκοπό την κατάληψη της Δυτικής Όχθης και τον περιορισμό των τρομοκρατικών χτυπημάτων.[14] Έτσι, δημιουργήθηκε ένας κύκλος αίματος με τραγικό απολογισμό χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες – κατά κύριο λόγο αμάχους – και από τις δύο πλευρές[15].

Η δεύτερη intifada πέτυχε μια μεγάλη νίκη για την Παλαιστινιακή πλευρά, την αποχώρηση του Ισραήλ από τη Λωρίδα της Γάζας. Την ίδια στιγμή όμως, έχασε και κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο, ένα Ισραήλ το οποίο μέχρι εκείνη τη στιγμή διαπραγματευόταν επί της βάσει της ειρήνης. Η στήριξη μετριοπαθών λύσεων φάνταζε πια πολύ μακρινή για τους Ισραηλινούς και η ειρηνευτική διαδικασία για την επίλυση της διαμάχης ουτοπική.[16] Ο Φεβρουάριος του 2005 και το Συνέδριο στο Sharm-El-Sheik όπου ο νέος πρόεδρος της Παλαιστινιακής Αρχής, Mahmoud Abbas καθώς και ο πλέον, ισραηλινός πρωθυπουργός Ariel Sharon, υπογράφουν ανακωχή, θεωρείται ως το τέλος της Al-Aqsa intifada και η αρχή μιας πολύ σύντομης ειρηνικής περιόδου .[17]

Η Intifada των μαχαιριών?

Από τον Οκτώβριο του 2015, αναταραχές έχουν ξεσπάσει κατά κύριο λόγο στην Ιερουσαλήμ αλλά και σε άλλες, τόσο Ισραηλινές όσο και Παλαιστινιακές πόλεις, οι οποίες μαίνονται μέχρι και σήμερα. Πολλοί μιλούν για την αρχή μιας τρίτης intifada· παρόλα αυτά η κοινή γνώμη είναι διχασμένη.

Η ισραηλινή στρατιωτική κατοχή κρατάει σχεδόν 50 χρόνια και η οποιαδήποτε προσπάθεια ώστε να τεθεί ένα τέλος στην σύγκρουση έχει πλέον εγκαταλειφθεί.[18] Η πολιτική απόγνωση συμπορεύεται με την οικονομική. Στη Γάζα, τα 2/5 του πληθυσμού ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας ενώ η ανεργία ανάμεσα στους νέους ξεπερνά το 60%, το μεγαλύτερο ποσοστό παγκοσμίως.[19] Εδώ και δύο σχεδόν γενιές, οι Παλαιστίνιοι δεν έχουν γνωρίσει κάτι διαφορετικό παρά μόνο την ζωή υπό την κατοχή. Δεν είναι η έλλειψη πολιτικής ελπίδας που ωθεί τους νεαρούς Παλαιστίνιους σε αυτές τις πράξεις απελπισίας αλλά η έλλειψη της ελπίδας γενικώς.[20]

Αφορμή για την τρέχουσα κατάσταση, στάθηκαν αφενός οι αυξημένοι περιορισμοί από πλευράς Ισραήλ της εισόδου των Παλαιστινίων στο τέμενος Al-Aqsa. Αφετέρου, η άνοδος της επιρροής εξτρεμιστικών ομάδων εποίκων, οι προκλητικές επισκέψεις Ισραηλινών πολιτικών στο ιερό βουνό καθώς και οι αυξημένες συγκρούσεις με τις Ισραηλινές Δυνάμεις Ασφαλείας έχουν πείσει τους Παλαιστινίους πως όλα τα παραπάνω μεταφράζονται ως προσπάθεια της ισραηλινής πλευράς για αλλαγή του status quo στο σύμπλεγμα Haram al-Sharif [21] -μέρος του οποίου είναι τόσο το Τέμενος του Όρους όσο και το Al-Aqsa-και το οποίο αποτελεί εθνικό παλαιστινιακό σύμβολο[22].

Σε αντίθεση με τις προηγούμενες εξεγέρσεις, αυτή τη φορά οι Παλαιστίνιοι είναι πιο διαιρεμένοι από ποτέ.[23]  Από την μία πλευρά ο Abbas και οι υποστηρικτές του δουλεύουν προς την αποφυγή μιας τρίτης εξέγερσης και προς την μείωση των εντάσεων.[24] Από την άλλη, η Hamas, η οποία πιστεύει πως η ένοπλη επίθεση είναι ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης της ισραηλινής απειλής, καλεί τους Παλαιστινίους σε μεμονωμένες επιθέσεις, κάτι που φαίνεται πως καταφέρνει. Θεωρεί πως σε αυτή την αρχική φάση, ένοπλες ενέργειες ίσως βλάψουν την δυναμικότητα της εξέγερσης.[25] Πράγματι, οι επιθέσεις είναι κατά κύριο λόγο ατομικές. Καθημερινά σημειώνονται περιστατικά όπου Παλαιστίνιοι χρησιμοποιούν κυριολεκτικά ό,τι βρουν, κατά κύριο λόγο μαχαίρια, κατσαβίδια, τσεκούρια και επιτίθενται σε ισραηλινούς πολίτες, σπέρνοντας τον τρόμο.[26]

Το μόνο σίγουρο είναι πως μια μακρά περίοδος αναταραχής έχει ξεκινήσει για την περιοχή και δυστυχώς η έλλειψη πολιτικής βούλησης αλλά και ικανότητας δείχνουν πως δεν θα τελειώσει σύντομα. Από την μία πλευρά, ο Abbas, χάνει μέρα με την μέρα την νομιμοποίηση του από τον ίδιο τον Παλαιστινιακό λαό. Από την άλλη ο Netanyahu, που πλέον αρνείται ακόμη και να προσποιηθεί πως παίζει το παιχνίδι των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων, φαίνεται πως ‘σέρνεται’ από την ηγεσία των εποίκων στον συνασπισμό – γνωστοί για τις εξτρεμιστικές τους ιδέες –  παρασύροντας και όλους τους άλλους γύρω του.[27]

 

 

[1] Stand for Israel blog. Διαθέσιμο σε: http://www.blog.standforisrael.org/issues/peace-keeping/the-first-intifada (ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου 2016)

[2] Romirowsky, A.,  Ζαν Κοέν – προσωπική ιστοσελίδα. Διαθέσιμο σε: http://www.cohen.gr/new/articles/middle-east/1700-2011-04-04-06-28-49 (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016)

[3] UN Documents. Διαθέσιμο σε: http://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/IP%20S%20RES%20242.php (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[4] History. ‘Intifada begins on Gaza strip’. Διαθέσιμο σε: http://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[5] Palestine facts. ‘The first Intifada, 1987’ Διαθέσιμο σε: http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_intifada_1987.php (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[6] Byng, X. (2010) ‘ What were the causes of the First Intifada?’. CLIO History Journal.  Διαθέσιμο σε: https://www.google.gr/webhp?sourceid=chrome-instant&ion=1&espv=2&ie=UTF-8#safe=strict&q=xander+byng+the+modern+middle+east  (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου 2016).

[7] Stand for Israel blog. Διαθέσιμο σε: http://www.blog.standforisrael.org/issues/peace-keeping/the-first-intifada (ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου 2016)

[8] History. ‘Intifada begins on Gaza strip’. Διαθέσιμο σε: http://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[9] The Jerusalem Fund for Education and Community Development. ‘1987-1992: The Intifada’ Διαθέσιμο σε: http://www.thejerusalemfund.org/ht/d/ContentDetails/i/2970 (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[10] Karkar, S. (Δεκέμβριος 2007). The first Intifada 20 years later. The Electronic Intifada. Διαθέσιμο σε:https://electronicintifada.net/content/first-intifada-20-years-later/7251 (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[11] PBS. ‘Shattered Dreams of Peace’ Διαθέσιμο σε: http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/oslo/negotiations/ (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[12] Palestine facts. ‘The first Intifada, 1987’ Διαθέσιμο σε: http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_intifada_1987.php (Ανακτήθηκε 25 Ιανουαρίου, 2016).

[13] Ben-Naftali, O. and Gross, A. ‘The Second Intifada and after’. Crimes of War  Διαθέσιμο σε: http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/the-second-intifada-and-after/ (Ανακτήθηκε 26 Ιανουαρίου 2016).

[14] Ynetnews, (Δεκέμβριος 2009). Operation Defensive Shield (2002). Διαθέσιμο σε: http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3685678,00.html (Ανακτήθηκε 26 Ιανουαρίου, 2016).

[15] Ben-Naftali, O. and Gross, A. ‘The Second Intifada and after’. Crimes of War  Διαθέσιμο σε: http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/the-second-intifada-and-after/ (Ανακτήθηκε 26 Ιανουαρίου 2016).

[16] Isseroff, A. (2008). Encyclopedia of the Middle East. Διαθέσιμο σε: http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/second_intifada.htm (Ανακτήθηκε 26 Ιανουαρίου, 2016).

[17] American Muslims for Palestine. Διαθέσιμο σε: http://www.ampalestine.org/index.php/history/the-intifadas/343-the-second-intifada-introdouction (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου, 2016).

[18] Finkelstein, N.G., Rabbani, M. & Stern-Weiner, J. (21 Οκτωβρίου 2015). ‘Is This the 3rd Palestinian Intifada?.’ The Nation 2015 Issue. Διαθέσιμο σε: http://www.thenation.com/article/is-this-the-third-palestinian-intifada/ (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[19] Finkelstein, N.G., Rabbani, M. & Stern-Weiner, J. (21 Οκτωβρίου 2015). ‘Is This the 3rd Palestinian Intifada?.’ The Nation 2015 Issue. Διαθέσιμο σε: http://www.thenation.com/article/is-this-the-third-palestinian-intifada/ (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[20] Margalit, R. (12 Οκτωβρίου 2015). Fear of a Third Intifada. The New Yorker October 2015. Διαθέσιμο σε:http://www.newyorker.com/news/news-desk/fear-of-a-third-intifada (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[21] Margalit, R. (12 Οκτωβρίου 2015). Fear of a Third Intifada. The New Yorker October 2015. Διαθέσιμο σε:http://www.newyorker.com/news/news-desk/fear-of-a-third-intifada (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[22] Finkelstein, N.G., Rabbani, M. & Stern-Weiner, J. (21 Οκτωβρίου 2015). ‘Is This the 3rd Palestinian Intifada?.’ The Nation 2015 Issue. Διαθέσιμο σε: http://www.thenation.com/article/is-this-the-third-palestinian-intifada/ (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[23] Carlstorm, G. (14 Οκτωβρίου 2015). Can anyone prevent a third intifada?. Foreign Policy. Διαθέσιμο σε: http://foreignpolicy.com/2015/10/14/can-anyone-prevent-a-third-intifada-israel-palestine/(Ανακτήθηκε 28 Ιανουαρίου 2016).

[24] Margalit, R. (12 Οκτωβρίου 2015). Fear of a Third Intifada. The New Yorker October 2015. Διαθέσιμο σε:http://www.newyorker.com/news/news-desk/fear-of-a-third-intifada (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).

[25] Balousha, H. (Οκτώβριος 2015). Why does Hamas want a third intifada?. Al-Monitor. Διαθέσιμο σε: http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/10/hamas-third-intifada-israel-gaza.html (Ανακτήθηκε 28 Ιανουαρίου 2016).[26] Carlstorm, G. (14 Οκτωβρίου 2015). Can anyone prevent a third intifada?. Foreign Policy. Διαθέσιμο σε: http://foreignpolicy.com/2015/10/14/can-anyone-prevent-a-third-intifada-israel-palestine/(Ανακτήθηκε 28 Ιανουαρίου 2016).

[27] Margalit, R. (12 Οκτωβρίου 2015). Fear of a Third Intifada. The New Yorker October 2015. Διαθέσιμο σε:http://www.newyorker.com/news/news-desk/fear-of-a-third-intifada (Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2016).