Ο Εφιάλτης της Αιγύπτου: Ο Επικίνδυνος Πόλεμος του Sisi ενάντια στον Τρόμ

Του Steven A. Cook

Σε μετάφραση του Βαγγέλη Σταματίου, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A. – τομέας Μέσης Ανατολής,

Σε επιμέλεια της Μαρίας Μπαρέτα , Συντονίστρια Ερευνητικής Ομάδας S.A.F.I.A. – τομέας Μέσης Ανατολής,

11-12/2016

 

Στις 25 Ιανουαρίου 2011 δεκάδες χιλιάδων Αιγυπτίων βγήκαν στους δρόμους απαιτώντας ένα τέλος στην σχεδόν 30-ετή διακυβέρνηση του Προέδρου Hosni Mubarak. Δεκαοκτώ ημέρες αργότερα ο Mubarak παραιτήθηκε. Στην Πλατεία Tahrir τα πλήθη διαλαλούσαν «σήκωσε το κεφάλι σου ψηλά, είσαι ένας Αιγύπτιος». «Μπορούμε ν’ αναπνεύσουμε καθαρό αέρα, μπορούμε να αισθανθούμε την ελευθερία μας» είπε στους New York Times ο Gamal Heshmat, πρώην βουλευτής. «Μετά από 30 χρόνια απουσίας από τον κόσμο, η Αίγυπτος ειναι επέστρεψε».

Σήμερα, όλη αυτή η υπερηφάνεια και η ελπίδα είναι πια μια μακρινή ανάμνηση. Για μια ακόμη φορά ένας πρώην αξιωματικός του στρατού, που έγινε δικτάτορας, κυβερνά τη χώρα. Αλλά ο Πρόεδρος Abdel Fattah el-Sisi έχει εγκαταστήσει ένα ακόμη πιο σκληρά αυταρχικό καθεστώς από αυτό που επιστατούσε ο Mubarak. Χάρη σε σχεδόν κάθε νέο μέτρο του, οι συνθήκες στην Αίγυπτο είναι χειρότερες τώρα απ’ ό τι προγενέστερα της επανάστασης. Η οικονομική ανάπτυξη παραμένει στάσιμη. Τα αποθέματα της Αιγύπτου σε ξένο νόμισμα έχουν φθίνει σε επικίνδυνα επίπεδα: τον Ιούλιο υποχώρησαν κάτω απ’ τα 16 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, η χαμηλότερή τους διακύμανση εδώ και σχεδόν ενάμισι έτος, και οριακά επαρκούν να καλύψουν τρεις μήνες εισαγωγών. Η Αιγυπτιακή λίρα έχει καταρρεύσει και η κυβέρνηση έχει αρχίσει να θέτει περιορισμούς στην κίνηση του δολαρίου στο εσωτερικό της χώρας.

Η τουριστική βιομηχανία της Αιγύπτου, μια ζωτική πηγή σκληρού νομίσματος και επενδύσεων, έχει επίσης παραλύσει. Το 2010 περισσότεροι από ένα εκατομμύριο τουρίστες κατά μέσο όρο επισκέπτονταν κάθε μήνα την Αίγυπτο. το Μάιο του 2016 (τον τελευταίο μήνα για τον οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στατιστικά) ο αριθμός αυτός έπεσε κάτω απ’ το μισό. Οι υποδομές της Αιγύπτου καταρρέουν και η εκπαίδευσή της και το δημόσιο σύστημα υγείας παραπαίουν. Και περισσότερο απ’ το ένα τέταρτο όλων των Αιγυπτίων – περίπου 22,5 εκατομμύρια άνθρωποι – ζουν στην φτώχια, ενώ η ανεργία στους νέους ξεπερνά το 40 τοις εκατό.

Κι όμως οι κυβερνήτες της Αιγύπτου έχουν κάνει λίγα πράγματα για να «αναζωογονήσουν» την οικονομία. Αντί γι’ αυτό συνεχίζουν να επικεντρώνονται στο μόνο πράγμα που κάνουν καλά: να καταπιέζουν τους πολίτες τους. Από τότε που ο Sisi κατέλαβε την εξουσία τον Ιούλιο του 2013, οι δυνάμεις ασφαλείας του έχουν συλλάβει περισσότερους από 40.000 ανθρώπους, έχουν σκοτώσει περισσότερους από 3.000 (συμπεριλαμβανομένων 880 με 1.000 σε μία μόνο ημέρα τον Αύγουστο του 2013), έχουν «εξαφανίσει» εκατοντάδες περισσότερους, έχουν προφυλακίσει χιλιάδες ανανεώνοντας ολοένα την κράτησή τους και έχουν τραυματίσει αναρίθμητους άλλους. Περισσότερα από τρία χρόνια αφότου ο Sisi εξεδίωξε τον Πρόεδρο Mohamed Morsi με στρατιωτικό πραξικόπημα, το Αιγυπτιακό κράτος περιορίστηκε σε μια μόνη λειτουργία: να καταστρέψει την οργάνωση στην οποία ανήκε ο Morsi, τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Οι ηγέτες της Αιγύπτου δεν έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή στα επακόλουθα της έμμονης αυτής καταδίωξης για τους κοινούς Αιγυπτίους. Κι όμως οι Αιγύπτιοι υποφέρουν πολύ. Κι όχι μόνο εκείνοι: οι κάτοικοι της λωρίδας της Γάζας, οι Σύριοι και οι Λίβυοι έχουν επίσης αρχίσει να πληρώνουν το τίμημα, καθώς η αφοσίωση του Καΐρου στην καταδίωξη της Αδελφότητας – και οποιασδήποτε Ισλαμικής ομάδας που φέρει την ελάχιστη ομοιότητα στην Αδελφότητα – έχει γίνει η κατευθυντήρια αρχή της εξωτερικής, καθώς και της εσωτερικής, πολιτικής της Αιγύπτου.

Προς το παρόν λίγα είναι αυτά που μπορούν να κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες – ο πιο σημαντικός ξένος ευεργέτης της Αιγύπτου – ώστε ν’ αλλάξουν την τροχιά της χώρας. η Αίγυπτος θα πρέπει να λύσει μόνη της τα προβλήματά της. Μέχρι τώρα, ωστόσο, ο Sisi έχει δείξει ελάχιστα σημάδια ότι προτίθεται ή είναι ικανός να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις.

«Η αρχή όλων αυτών»

Η καχυποψία και ο φόβος του Καΐρου για τη Μουσουλμανική Αδελφότητα προηγείται εδώ και πολλά χρόνια της ανόδου του Sisi. Πίσω στο 1948, η Αιγυπτιακή κυβέρνηση διέλυσε την ομάδα [αυτή], επειδή φερόταν να σχεδιάζει επανάσταση, και ο Αιγύπτιος ηγέτης Gamal Abdel Nasser φυλάκισε χιλιάδες μέλη της, αφότου επεβίωσε της απόπειρας δολοφονίας του το 1954. Ο διάδοχος του Nasser, ο Πρόεδρος Anwar al-Sadat, εμφανιζόταν ως «ο πιστός πρόεδρος» και δοκίμασε μια διαφορετική τακτική ανεχόμενος την οργάνωση για μια περίοδο, μέχρι που η σχέση του με την ομάδα χόλωσε, αφότου υπέγραψε συνθήκη ειρήνης με το Ισραήλ το 1979. Ο διάδοχος του Sadat, ο Mubarak, επίσης έδειξε στην αρχή επιείκεια στην ομάδα, ελπίζοντας ότι η μετριοπαθέστερη προσέγγιση του Ισλαμισμού που κάνει η Αδελφότητα θα απέτρεπε την καταφυγή σε βίαιες εναλλακτικές. Επέτρεψε, για παράδειγμα, στην ομάδα ν’ αναπτύσσει δράση σε χώρους πανεπιστημίων και δεν επεχείρησε ποτέ να εξαρθρώσει το καλά ανεπτυγμένο δίκτυο κοινωνικών υπηρεσιών της οργάνωσης, καίτοι η κυβέρνησή του προσπάθησε όντως να το ελέγξει. Κι όμως όταν ο Mubarak αισθάνθηκε ότι η Αδελφότητα είχε συσσωρεύσει πάρα πολλή δύναμη, έλαβε τα μέτρα του: όταν, για παράδειγμα, υποψήφιοι που συνδέονταν με την οργάνωση κέρδισαν ένα πρωτοφανές 20 τοις εκατό των εδρών σε κοινοβουλευτική εκλογή το 2005, φυλάκισε εκατοντάδες από τους Αδελφούς.

Σήμερα ο Sisi και οι σύμμαχοί του θέλουν να συντρίψουν τη Μουσουλμανική Αδελφότητα μια για πάντα. Για αυτούς δεν υπάρχει καμιά διαφορά μεταξύ της Αδελφότητας και του αυτό-ανακηρυγμένου Ισλαμικού Κράτους (γνωστού επίσης ως ISIS) – ακόμη κι αν το ISIS έχει χαρακτηρίσει την Αδελφότητα ως μια οργάνωση-«αποστάτης». «Και οι δυο τους μοιράζονται την ίδια ιδεολογία», είπε ο Sisi στο Der Spiegel στις αρχές του 2015. «Η Μουσουλμανική Αδελφότητα είναι η αρχή όλων αυτών. Όλοι οι άλλοι αυτοί εξτρεμιστές προήλθαν από αυτούς.» Το Δεκέμβριο του 2013 η κυβέρνησή του χαρακτήρισε επίσημα την ομάδα ως τρομοκρατική οργάνωση. Από τότε, επιπλέον των μαζικών συλλήψεων, έχει εξαναγκάσει τους ηγέτες της ομάδας και άλλες σημαντικές προσωπικότητές της, που έχουν διαφύγει των διώξεων, να καταφύγουν στην Ντόχα, το Λονδίνο ή την Κωνσταντινούπολη και έχει διακόψει τη λειτουργία σχεδόν 500 μη κυβερνητικών οργανώσεων, με τις περισσότερες εξ αυτών να υποτίθεται πως συνδέονται με την ομάδα.

Πολλοί Αιγύπτιοι είναι δικαιολογημένα θυμωμένοι με τους Αδελφούς, οι οποίοι στο σύντομο διάστημα στην εξουσία αποδείχθηκαν μονίμως ανίκανοι, απολυταρχικοί και φατριαστικοί. Κι όμως η Αδελφότητα έχει βαθιές ρίζες στην Αιγυπτιακή κοινωνία. Από τότε που ο Hasan al-Banna ίδρυσε την ομάδα το 1928, οι Αδελφοί έχουν προσφέρει ένα όραμα αυθεντικότητας, εθνικισμού και θρησκευτικής μεταρρύθμισης, που πολλοί Αιγύπτιοι έχουν βρει ελκυστικό. Η ομάδα προσέλκυσε οπαδούς εξαιτίας της αντίθεσής της στο Σιωνισμό τη δεκαετία του 1930, στη μοναρχία τη δεκαετία του 1940, στους Βρετανούς τη δεκαετία του 1950 και, πιο πρόσφατα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ η παροχή εκ μέρους της κοινωνικών υπηρεσιών σε χιλιάδες Αιγυπτίων, που βρίσκονται στην ανάγκη, έχει υπάρξει μια σημαντική πηγή πολιτικής στήριξης.

Όλα αυτά κάνουν απίθανο να καταφέρει ποτέ κάποιος πρόεδρος να εξαφανίσει εξ ολοκλήρου την ομάδα. Αυτό που ο Sisi έχει καταφέρει να κάνει, ωστόσο, είναι να πολώσει ακόμα περισσότερο την Αίγυπτο και να κλιμακώσει τη βία, που έχει γίνει τετριμμένη απ’ την πτώση του Mubarak και μετά. Ο πόλεμος του Sisi ενάντια στους Αδελφούς έχει γελοιοποιήσει τα αιτήματα για ενότητα, κοσμιότητα και ανεκτικότητα που γέμισαν την Πλατεία Tahrir πρώτα το χειμώνα του 2011, και πάλι στα τέλη Ιουνίου του 2013. Για να είμαστε ξεκάθαροι, ο Morsi δεν ήταν κανένας άγγελος: η απερισκεψία και η επιθετικότητά του απείλησαν το κοινωνικό οικοδόμημα της Αιγύπτου και οι στρατηγοί μπορούν να δικαιολογηθούν που τον ανέτρεψαν. Κι όμως, η προσήλωση του στρατού στην εξολόθρευση των οπαδών του έχει μονάχα χειροτερεύσει τα πράγματα, αποσταθεροποιώντας βαθιά το έθνος και αυξάνοντας τις πιθανότητες να καταρρεύσει αυτό εξ ολοκλήρου.

Μέχρι τώρα ο Sisi φαίνεται να μη νοιάζεται. Υποστηριζόμενος από δουλοπρεπή μέσα μαζικής ενημέρωσης, η εκστρατεία του κατά της Αδελφότητας έχει κρατήσει τη χώρα σε ρυθμούς πολέμου. Περιγράφοντας την ομάδα ως αντι-Αιγυπτιακή και μεγαλοποιώντας την απειλή που θέτει, έχει κινητοποιήσει τη λαϊκή υποστήριξη για την κυβέρνησή του.

Αλλά πρέπει να συγκεντρωθεί σε περισσότερο σημαντικά πράγματα. Η διαφθορά και η γραφειοκρατική αδράνεια σακατεύουν την οικονομική ανάπτυξη. Ο Sisi έχει επιδιώξει μεγαλεπήβολα τεχνικά έργα – ξόδεψε περισσότερα από 8 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ επεκτείνοντας τη Διώρυγα του Σουέζ, κι όμως τα έσοδα δεν έχουν συνέλθει, επειδή η αναμενόμενη αύξηση στη ναυτιλιακή κίνηση δεν πραγματοποιήθηκε – αντί για βελτιώσεις υποδομών που θα ενίσχυαν την οικονομία, όπως η αναβάθμιση του δικτύου μεταφορών της χώρας. Το εκπαιδευτικό σύστημα της Αιγύπτου υποχρηματοδοτείται και οι παροχές υγείας μόλις που επαρκούν: η κυβέρνηση ακόμη αγωνίζεται να παράσχει καθαρό πόσιμο νερό παντού, η ηπατίτιδα C είναι διαδεδομένη και περιοδικά ξεσπάσματα της γρίπης των πτηνών και αφθώδους πυρετού έχουν σαρώσει τη χώρα. Τον Αύγουστο, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προσέφερε στην Αίγυπτο πακέτο διάσωσης ύψους 12 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ και, σε αντάλλαγμα, ο Sisi υποσχέθηκε μεταρρυθμίσεις. Μέχρι τώρα, ωστόσο, παραμένει ασαφές εάν θα τηρήσει την υπόσχεσή του αυτή.

Φόβος και απροθυμία

Η αξιολύπητη κατάσταση της Αιγύπτου σήμερα είναι αρκετά ανησυχητική από μόνη της. Κι όμως η καταστροφή που ξέσπασε απ’ την εμμονή του Sisi εκτείνεται πολύ πέρα απ’ τα σύνορα της Αιγύπτου κι έχει συμβάλει στην αποσταθεροποίηση ολόκληρης της περιοχής.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τη Γάζα. Ως πρόεδρος, ο Morsi προσέφερε στη Χαμάς (μια ομάδα που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1980 σαν παρακλάδι του Παλαιστινιακού παραρτήματος της Μουσουλμανικής Αδελφότητας) συμβολική υποστήριξη, αλλά έκανε λίγες πραγματικές αλλαγές πολιτικής, διατηρώντας τον αποκλεισμό που ο Mubarak άρχισε τον Ιούνιο του 2007, αφότου η Χαμάς απέκτησε τον έλεγχο της περιοχής. Από τότε που ανέλαβε ο Sisi, ωστόσο, το Κάιρο έχει επιχειρήσει την καταστροφή της. Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής εκστρατείας του Ισραήλ κατά της Χαμάς το 2014, η Αιγυπτιακή κυβέρνηση έφθασε μέχρι του σημείου να ενθαρρύνει τους Ισραηλινούς ν’ ανακαταλάβουν τη Γάζα και να καταφέρουν στη Χαμάς το θανάσιμο πλήγμα.

Οι Ισραηλινοί δεν προθυμοποιήθηκαν. Έτσι, από τότε, ο Sisi έχει πάρει τα πράγματα στα χέρια του, κάνοντας όλα όσα μπορεί για να προκαλέσει ασφυξία στη Γάζα. Η κυβέρνησή του έχει περικόψει δραστικά τον αριθμό των Παλαιστινίων που επιτρέπεται να εισέλθουν στην Αίγυπτο και έχει καταστρέψει πολλές απ’ τις σήραγγες που περνούν κάτω απ’ το Αιγυπτιακό συνοριακό τείχος και έχουν επί μακρόν υπάρξει σημαντική πηγή φαγητού, οικοδομικών υλικών, εργαλείων, αγαθών πολυτελείας και όπλων για τη Γάζα. Στα τέλη του 2014 ο Αιγυπτιακός στρατός δημιούργησε μια ουδέτερη ζώνη έκτασης ¼ του μιλίου [400 περίπου μέτρων] κατά μήκος της μεθορίου της Αιγύπτου με τη Γάζα, καταστρέφοντας στην πορεία περίπου 800 σπίτια. Ο στρατός αργότερα επέκτεινε την ουδέτερη ζώνη στο μισό μίλι [800 περίπου μέτρα], κατεδαφίζοντας 500 επιπλέον σπίτια. Μέχρι τα μέσα του 2016 ο στρατός είχε ισοπεδώσει ολόκληρη την παραμεθόρια πόλη της Ράφα κι εγκαθίδρυσε μια ζώνη ασφαλείας τριών με πέντε μιλίων [4,8 με 8 χλμ. περίπου] – η οποία σε κάποια σημεία ενσωματώνει ακόμα και τάφρο – κατά μήκος της Αιγυπτιακής μεθορίου με τη Γάζα.

Η Χαμάς είναι πράγματι μια Ισλαμική οργάνωση με διασυνδέσεις στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η ομάδα θέλει να κυβερνήσει την κοινωνία σύμφωνα με τη δική της ερμηνεία του Ισλάμ. Η Χαμάς είναι επίσης μια τρομοκρατική ομάδα, υπεύθυνη για τους θανάτους Αμερικανών, Ισραηλινών και Παλαιστινίων, ενώ ο Sisi ισχυρίζεται ότι η Χαμάς έχει φονεύσει και πολυάριθμους Αιγυπτίους, αν και η αλήθεια σχετικά με αυτό είναι λιγότερο ξεκάθαρη.

Ακόμη κι αν ο Αιγύπτιος πρόεδρος έχει δίκιο για τη βία, ωστόσο, έχει αγνοήσει έναν αριθμό σημαντικών διαφορών μεταξύ της Χαμάς και της Μουσουλμανικής Αδελφότητας της Αιγύπτου. Για αρχή, οι δύο ομάδες έχουν διαφορετικούς ηγέτες. Επίσης, αποκλίνουν σε τακτικές, στρατηγικές και σκοπούς. Η Χαμάς θέλει να ελευθερώσει την Παλαιστίνη διά μέσου της βίας. Η Μουσουλμανική Αδελφότητα, αντίθετα, έχει επιδιώξει για δεκαετίες την πολιτική εξουσία, κατά κύριο λόγο με τη μεταχείριση μη βίαιων μέσων. Σίγουρα υπάρχει αλληλεγγύη μεταξύ των δύο ομάδων. Αλλά δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι η Χαμάς και η Αδελφότητα έχουν συνεργαστεί για να υπονομεύσουν το Αιγυπτιακό καθεστώς.

Κι όμως τέτοιες διαφορές δε γίνονται αντιληπτές απ’ τον Sisi, του οποίου οι απόπειρες να καταστρέψει τη Χαμάς έχουν επιδεινώσει σημαντικά την ήδη εξαθλιωμένη θέση του 1,8 εκατομμυρίων κατοίκων της Γάζας. Σχεδόν 40 τοις εκατό του πληθυσμού της Γάζας ζει στην φτώχια, το πραγματικό κατά κεφαλήν εισόδημα είναι 31 τοις εκατό χαμηλότερο απ’ ό τι ήταν στα μέσα της δεκαετίας του 1990 και η πρόσβαση σε ζωτικές ανάγκες όπως το νερό και ο ηλεκτρισμός είναι προβληματική. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, το 2015 η οικονομική επίδοση της Γάζας ήταν 250 τοις εκατό χειρότερη σε σχέση με εκείνη της Δυτικής Όχθης. Μόνο οι Ισραηλινοί, που επιτρέπουν σε 800-1.000 φορτία φορτηγών με προμήθειες να εισέρχονται στη Γάζα κάθε μέρα, έχουν εμποδίσει τον αποκλεισμό της Αιγύπτου να στραγγαλίσει επιτυχώς τη Χαμάς – και ολόκληρη τη Γάζα μαζί της. Καθώς η υποστήριξη για τη Χαμάς μειώνεται, η ομάδα μπορεί κάλλιστα να επιτεθεί βιαίως για ακόμα μια φορά στο Ισραήλ, διακινδυνεύοντας βέβαια μια ακόμη σειρά μαχών, που μονάχα θα εντείνει το μαρτύριο των Παλαιστινίων της Γάζας.

Ο άξονας του Sisi

Η νοσηρή εμμονή του Καΐρου με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα έχει επίσης καθορίσει την πολιτική του αρκετά εκατοντάδες μίλια βόρεια – στη Συρία. Μετά την πτώση του Mubarak, οι στρατιωτικοί ηγέτες της Αιγύπτου δεν έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας: είχαν πολύ πιο πιεστικές προκλήσεις ν’ αντιμετωπίσουν στην πατρίδα. Τα πράγματα άλλαξαν υπό τον Morsi, ο οποίος ήταν πολύ πιο φιλικά διακείμενος προς τους επαναστάτες της Συρίας. Κατά τη διάρκεια της θητείας του, η Αίγυπτος υποδέχθηκε μεγάλους αριθμούς Συρίων προσφύγων, και το Σεπτέμβριο του 2012 διοργάνωσε συνέδριο με απεσταλμένους απ’ το Ιράν, τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία, για να διερευνήσουν τρόπους να τερματισθεί η σύγκρουση.

Στη συνέχεια, το 2013 ο Morsi πήγε τα πράγματα παραπέρα, με ένα βήμα που μάλλον έκρινε τη μοίρα του. Στις 15 Ιουνίου είπε σε ένα στοιβαγμένο πλήθος υποστηρικτών του στο Διεθνές Στάδιο του Καΐρου ότι δεσμευόταν για «την απελευθέρωση του Συριακού λαού», εκπέμποντας ανεπιφύλακτα μήνυμα αλληλεγγύης προς τις ομάδες τζιχαντιστών που μάχονται το καθεστώς του Συρίου Προέδρου Bashar al-Assad. Αυτή η δήλωση σήμανε αμέσως συναγερμό εντός του Υπουργείου Αμύνης της Αιγύπτου. Μονάχα μερικές εβδομάδες αργότερα, μετά από μαζικές διαμαρτυρίες εναντίον του προέδρου, ο Sisi, τότε υπουργός άμυνας, κίνησε το πραξικόπημά του και απέπεμψε τον Morsi.

Σήμερα, η κυβέρνηση της Αιγύπτου δεν εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο για τη Συρία. Αντί γι’ αυτό, στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2015, ο Sisi – απηχώντας τη ρητορική του ίδιου του Assad – είπε στον Wolf Blitzer του CNN ότι προτεραιότητα στη Συρία πρέπει να είναι η μάχη κατά των τρομοκρατών, στους οποίους για τον Sisi συμπεριλαμβάνεται η Μουσουλμανική Αδελφότητα.

Φυσικά και οι Αιγύπτιοι έχουν τους λόγους τους ν’ ανησυχούν για την τρομοκρατία. Μπορεί ο πόλεμος στη Συρία να είναι 400 μίλια μακριά [650 χλμ. περίπου], αλλά το ISIS έχει ήδη εγκαταστήσει συνδέσμους στο Σινά και οι Αιγύπτιοι ανησυχούν ότι μαχητές θα μεταναστεύσουν από τα Συριακά πεδία των μαχών στην Αίγυπτο. Επίσης, η Αίγυπτος αντιμετωπίζει την τζιχαντιστική απειλή στη μεθόριό της με τη Λιβύη.

Αλλά στη Συρία, όπως και στη Γάζα, ο Sisi ταυτίζει εσκεμμένα τη Μουσουλμανική Αδελφότητα με βίαιους εξτρεμιστές. Η Συρία έχει το δικό της παρακλάδι της Αδελφότητας και ο Sisi φοβάται ότι εάν οι Αδελφοί διαδραμάτιζαν εποικοδομητικό ρόλο σε μια νέα Συριακή κυβέρνηση, αυτό θα αποδείκνυε ότι η Αδελφότητα μπορεί για μια ακόμη φορά ν’ αποτελέσει μια αξιόπιστη εναλλακτική πολιτική δύναμη στην Αίγυπτο.

Η αντίληψη ότι η Μουσουλμανική Αδελφότητα της Συρίας μπορεί να παίξει κάποιο ρόλο σε μια μελλοντική κυβέρνηση δεν είναι εξεζητημένη. Μολονότι ο πατέρας του Bashar, ο Hafez al-Assad, συνέτριψε τους Αδελφούς μετά από διαμαρτυρίες στη Χάμα το 1982, ο Bashar επέτρεψε στην ομάδα ν’ ανασυνταχθεί. Όταν άρχισε η Συριακή εξέγερση το Μάρτιο του 2011, οι Αδελφοί ήταν αρχικώς επιφυλακτικοί, αλλά το ακόλουθο φθινόπωρο βοήθησαν να ιδρυθεί το Συριακό Εθνικό Συμβούλιο, μια συμμαχία ομάδων της αντιπολίτευσης. Και διαθέτουν έναν ισχυρό σύμμαχο στο πρόσωπο του Τούρκου Προέδρου Recep Tayyip Erdogan, ο οποίος θα επιχειρούσε σίγουρα να προφυλάξει τα συμφέροντα της Τουρκίας σε μια μετά-Assad Συρία, επεκτείνοντας το ρόλο της Αδελφότητας.

Αλλά το Κάιρο μεγαλοποιεί μελοδραματικά την επιρροή της Συριακής Αδελφότητας σήμερα. Η ομάδα δεν έχει ασκήσει ποτέ το είδος της πολιτιστικής, κοινωνικής και πολιτικής επιρροής στη Συρία, όπως το έχει κάνει στην Αίγυπτο. Από το μακελειό στη Χάμα και μετά, η ηγεσία της Αδελφότητας βρίσκεται στην εξορία και εκτός επαφής με τους περισσότερους Σύριους. Κι όμως, για ακόμη μια φορά, ο Sisi έχει αγνοήσει τέτοιες λεπτές διαφορές με τον παράλογο φόβο του πως ένα κομμάτι της Αδελφότητας θα μπορούσε ν’ αποκτήσει εξουσία στη Δαμασκό και να διαμορφώσει τις εξελίξεις στο Κάιρο. Για να το αποτρέψει, ο Sisi έχει ξεκόψει απ’ τους Εμιράτες, Σαουδάραβες και Αμερικανούς συμμάχους του για να υποστηρίξει τον Assad – πλάι-πλάι με τη Ρωσία, το Ιράν και τη Χεζμπολάχ – παρά το γεγονός ότι ο συνασπισμός του Assad είναι συλλογικά υπεύθυνος για τους θανάτους εκατοντάδων χιλιάδων και την εκτόπιση εκατομμυρίων. Οι Αιγύπτιοι δεν έχουν στείλει καθόλου χρήματα, όπλα ή στρατιώτες. Αλλά η ρητορική τους υποστήριξη είναι, ωστόσο, συμβολικά σημαντική. Ο Mubarak και οι διάδοχοί του μπορεί να έχουν εξευτελίσει τη δύναμη και την επιρροή της Αιγύπτου, αλλά ο λόγος της Αιγύπτου έχει ακόμη βαρύνουσα σημασία στην περιοχή. Υποστηρίζοντας τον Assad στο όνομα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας, ο Sisi έχει διχάσει τις μείζονες Αραβικές δυνάμεις και έχει εξασφαλίσει πολιτική και διπλωματική κάλυψη στους Άραβες και μη-Άραβες συμμάχους του Assad.

Κάλλιο τον στρατηγό που ξέρεις;

Η δίωξη της Αδελφότητας στην Αίγυπτο έχει επίσης συμβάλει στην αποσταθεροποίηση της Λιβύης, μιας χώρας που έχει βουλιάξει στο χάος από τότε που ο μακροχρόνιος ηγέτης της Muammar al-Qaddafi εκθρονίστηκε και φονεύθηκε το 2011. Τον Ιούνιο του 2014 η Λιβύη διοργάνωσε εκλογές, στις οποίες ένας συνασπισμός φιλελευθέρων, οπαδών της εκκοσμίκευσης και υποστηρικτών του ομοσπονδιακού συστήματος υπερνίκησε ένα πλήθος Ισλαμιστών υποψηφίων και άλλων που συνδέονταν με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, καθώς και προσωπικοτήτων των τοπικών φυλών που είχαν τη βάση τους στη μεγαλούπολη της Μιζουράτα. Οι ηττημένοι αμφισβήτησαν το αποτέλεσμα και αρνήθηκαν να παραχωρήσουν τις έδρες τους. Αυτό γέννησε δύο βουλές: ένα Ισλαμοκρατούμενο σώμα στην πρωτεύουσα, την Τρίπολη, και μια διεθνώς αναγνωρισμένη Βουλή των Αντιπροσώπων στο Τομπρούκ, στα ανατολικά.

Τον καιρό της διάσπασης, πολιτικές ταραχές βασάνιζαν ήδη τη Λιβύη επί χρόνια, αλλά τα πράγματα σύντομα κατέληξαν σ’ έναν κανονικό εμφύλιο πόλεμο. Όταν η κρίση αυτή πήρε μεγάλες διαστάσεις, ο Sisi ανησύχησε. Αυτή έθετε μια πραγματική απειλή που συνίστατο στην κατάληψη της εξουσίας από ενόπλους εξτρεμιστές ακριβώς δίπλα στη δυτική μεθόριο της Αιγύπτου. Αλλά ακόμη πιο ανησυχητικό για τον Sisi ήταν το σενάριο σύμφωνα με το οποίο εάν επικρατούσαν οι δυνάμεις στη δύση, αυτό θα ενίσχυε την Ισλαμοκρατούμενη βουλή στην Τρίπολη. Έτσι υποστήριξε σθεναρά τον Στρατηγό Khalifa Haftar. Πρώην ανώτερος αξιωματικός στο στρατό του Qaddafi, που στράφηκε εναντίον του Λιβύου ηγέτη στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο Haftar είχε περάσει σχεδόν δύο δεκαετίες κατοικώντας στις Ηνωμένες Πολιτείες, πριν επιστρέψει στη Λιβύη λίγο μετά αφότου άρχισε η επανάσταση εκεί. Απογοητευμένος απ’ το πολιτικό χάος που συνεχιζόταν τρία χρόνια αργότερα, συγκέντρωσε στρατό χωρίς να το αντιληφθεί η κυβέρνηση και το 2014 εξαπέλυσε μια σκληρή εκστρατεία ενάντια σε εξτρεμιστές και Ισλαμιστές.

Ο Haftar είναι βέβαια αντι-Ισλαμιστής και θεωρεί την στρατιωτική δύναμη σημαντική για να επιβάλει την τάξη – μια κοσμοθεωρία που μοιράζεται με τον Sisi. Η Αίγυπτος, συνεπώς, τον έχει εφοδιάσει με όπλα, χρήματα και διπλωματική στήριξη (όπως το έχουν κάνει και η Γαλλία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα). Πράττοντάς το, η Αίγυπτος έχει μονάχα βοηθήσει να βαθύνουν οι διχόνοιες σε μια ήδη ιδιαίτερα διασπασμένη χώρα. Η υποστήριξη της Αιγύπτου έχει επιτρέψει στον Haftar να εξαφανίσει κάθε σκέψη εθνικής συμφιλίωσης. Ο στρατηγός θα προτιμούσε να εγκατασταθεί αυτός και οι σύμμαχοί του στην Τρίπολη, ή, αν δεν το καταφέρει, να εγκαθιδρύσει μια αυτόνομη περιοχή στην Κυρηναϊκή, τη βάση των δυνάμεών του στα ανατολικά. Ο Haftar έχει απορρίψει προσπάθειες του ΟΗΕ να τερματισθεί η σύγκρουση με διαπραγματεύσεις που θα οδηγούσαν σε συμφωνία και την εγκατάσταση το 2015 μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας, γνωστής ως η Κυβέρνηση της Εθνικής Συμφωνίας, κι έχει εμποδίσει μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων να στηρίξουν τη νέα κυβέρνηση εθνικής ενότητας.

Οι Αιγύπτιοι επιμένουν ότι η στήριξη στον Haftar είναι ο καλύτερος τρόπος να σταθεροποιήσουν τη Λιβύη. Στο κάτω-κάτω, υποστηρίζουν, η Κυβέρνηση της Εθνικής Συμφωνίας είναι δυσκίνητη και κατά βάση ανίσχυρη. δεν μπορεί να χρησιμεύσει ως προπύργιο κατά του εξτρεμισμού ή του Ισλαμισμού, εναντίον των οποίων καταφέρονται βίαια οι ηγέτες της Αιγύπτου. Και οι ηγέτες της Αιγύπτου έχουν δίκιο ν’ ανησυχούν. Η Λιβύη θέτει τη σοβαρότερη απειλή κατά της ασφάλειας της Αιγύπτου. άνθρωποι και όπλα μεταφέρονται εύκολα στην απέναντι πλευρά της μεθορίου των 700 μιλίων [1.130 χλμ. περίπου] που χωρίζει τις δύο χώρες. Αλλά οι ενέργειες της Αιγύπτου στη Λιβύη παρακινούνται περισσότερο απ’ τις έμμονες ιδέες του Sisi, παρά από καμιά εύλογη απειλή κατά της ασφάλειας. Βοηθώντας να υπονομευθεί η Κυβέρνηση της Εθνικής Συμφωνίας, οι Αιγύπτιοι έχουν επισπεύσει τον κατακερματισμό της Λιβύης κι έχουν σαμποτάρει τις προσπάθειες ν’ αποκατασταθεί κάποια επίφαση σταθερότητας – ο καλύτερος και μόνος πραγματικός εγγυητής της ασφάλειας της Αιγύπτου.

Ο σημαντικός παράγοντας σταθερότητας στη Μέση Ανατολή

Οι τρέχουσες πολιτικές της Αιγύπτου αφήνουν την Ουάσινγκτον με λίγες καλές επιλογές. Χωρίς βοήθεια απ’ την Ουάσινγκτον, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ή τα κράτη του Κόλπου, η Αίγυπτος μπορεί κάλλιστα να καταρρεύσει. Η χρεωκοπία της θα είχε καταστροφική επίδραση σε μια περιοχή που ήδη αντιμετωπίζει τη διάσπαση τεσσάρων άλλων κρατών – του Ιράκ, της Λιβύης, της Συρίας και της Υεμένης – και πρωτοφανή βία. Για τώρα τουλάχιστον, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να ξεκόψουν απ’ την Αίγυπτο.

Βέβαια, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα κοπιάσουν πολύ για να πείσουν τους ηγέτες της Αιγύπτου να μεταβάλουν την τωρινή προσέγγισή τους, μιας και οι τελευταίοι εκλαμβάνουν τη μάχη τους κατά της Μουσουλμανικής Αδελφότητας ως έναν αγώνα ζωής και θανάτου. Επίσης ερμηνεύουν μονίμως την κριτική των ΗΠΑ για την εσωτερική καταστολή ως συνηγορία υπέρ των Αδελφών. Ο Sisi και οι υποστηρικτές του δεν έχουν ξεχάσει ότι στα μέσα του 2012, η Ουάσινγκτον υποδέχθηκε θερμά την εκλογή του Morsi και έτσι, τουλάχιστον σιωπηρά, φάνηκε να επιδοκιμάζει την Αδελφότητα. Και πολλοί αξιωματούχοι των ΗΠΑ όντως έκαναν το λάθος να δώσουν μεγάλη αξία στη μεταρρυθμιστική ρητορική των Αδελφών, ενώ παρέβλεπαν τις αντι-Αμερικανικές και αυταρχικές τάσεις τους.

Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να βοηθήσουν με περιορισμένες ενέργειες – ή τουλάχιστον ν’ αποφύγουν να κάνουν τα πράγματα χειρότερα. Το Κογκρέσο εξετάζει υπό τις παρούσες συνθήκες εάν θα χαρακτηρίσει επίσημα τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως τρομοκρατική οργάνωση. Θα ήταν λάθος να το πράξει. Θα ενέπλεκε τις Ηνωμένες Πολιτείες στο εσωτερικό πολιτικό δράμα της Αιγύπτου και θα έθιγε ακόμη περισσότερο τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών σε μια χώρα στην οποία σχεδόν κάθε πολιτικός παράγοντας ήδη δυσπιστεί για τις προθέσεις των  ΗΠΑ. Χαρακτηρίζοντας τους Αδελφούς τρομοκρατική ομάδα θα μπορούσε να βοηθήσει να βελτιωθούν οι σχέσεις με το Sisi, αλλά θα ισοδυναμούσε με συγχωροχάρτι για τη βάναυση καταστολή εκ μέρους του Καΐρου.

Όσον αφορά τη Γάζα, οι διπλωμάτες των ΗΠΑ πρέπει να παρακινήσουν τους Τούρκους και τους Καταρινούς, οι οποίοι μπορούν να διαδραματίσουν ένα σημαίνοντα ρόλο στην ανοικοδόμηση της περιοχής, να συντονίσουν τις προσπάθειές τους για να εκτονώσουν την πίεση που δημιουργήθηκε απ’ την Αιγυπτιακή και Ισραηλινή πολιορκία, ώστε ν’ αποτρέψουν τον περαιτέρω κατήφορο της Γάζας μέσα στο χάος. Οι Ισραηλινοί φαίνεται να έχουν αντιληφθεί ότι εξαθλιώνοντας τους Παλαιστινίους της Γάζας έχουν πετύχει λίγα κι έτσι χαλάρωσαν τον αποκλεισμό τους. Αν η Ουάσινγκτον μπορέσει να πείσει τους Τούρκους και τους Καταρινούς να συνεργαστούν, ενθαρρύνοντας παράλληλα το Ισραήλ να συνεχίσει να επιτρέπει τη μεταφορά αγαθών στη Γάζα, η ζωή εκεί θα βελτιωθεί, παρά την απερίσκεπτη ανάμιξη της Αιγύπτου.

Στη Συρία, η Ουάσινγκτον είναι λιγότερο πιθανό να πετύχει ν’ αντισταθμίσει την στήριξη του Καΐρου στον Assad. Εδώ και χρόνια η πολιτική των ΗΠΑ έναντι της Συρίας έχει υπάρξει αναποφάσιστη και δειλή, επιτρέποντας στις δυνάμεις υπέρ του Assad να κερδίσουν έδαφος. Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν παρέμβουν περισσότερο δυναμικά, λίγα μέσα θα τους απομείνουν για ν’ αμβλύνουν ή και ν’ αντιστρέψουν την στήριξη του Sisi στον Assad.

Όσον αφορά τη Λιβύη, τελικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες, μαζί με τους Ευρωπαίους και τον ΟΗΕ, πρέπει να εφοδιάσουν τη νέα κυβέρνηση στην Τρίπολη με οικονομική βοήθεια, ασφάλεια και νομιμότητα. Η στήριξη της κυβέρνησης εθνικής ενότητας θα μπορούσε να εξαναγκάσει τους Αιγυπτίους ν’ αλλάξουν τακτική, εξασθενίζοντας τον Haftar. Οι Αιγύπτιοι είναι ευάλωτοι στη διεθνή πίεση σχετικά με τη Λιβύη: συμφώνησαν με το υπόλοιπο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ κι αναγνώρισαν την Κυβέρνηση της Εθνικής Συμφωνίας το 2015, καίτοι ο Sisi ακόμη υποστηρίζει πως ο καλύτερος τρόπος να πολεμήσει την τρομοκρατία είναι να στηρίξει τον στρατό του Haftar. Ελλείψει άλλων, πολύ πιο συνταρακτικών αλλαγών, που δεν φαίνονται πιθανές, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας της Λιβύης είναι απίθανο να επιβιώσει μακροπρόθεσμα.

Οι ανεπάρκειες της Αιγύπτου οφείλονται εξ ολοκλήρου στην ίδια, αλλά η άσχημη κατάσταση της χώρας αποδεικνύει, επίσης, τη χρεωκοπία της πολιτικής των ΗΠΑ έναντι της Αιγύπτου σ’ όλη τη διάρκεια των τελευταίων 40 ετών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ξοδέψει σχεδόν 80 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ για να στηρίξουν την οικονομική ανάπτυξη, την εθνική ασφάλεια και την κοινωνία των πολιτών της Αιγύπτου. Για δεκαετίες, οι φορείς χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ θεωρούσαν πως η Αίγυπτος ήταν ο σημαντικότερος παράγοντας σταθερότητας στη Μέση Ανατολή. Αληθεύει ότι υπό τον Mubarak ειδικά, η Αίγυπτος τήρησε ευσυνείδητα τη συνθήκη ειρήνης του 1979 με το Ισραήλ, ικανοποίησε με συνέπεια τα αιτήματα των ΗΠΑ να στηρίξουν στρατιωτικές επιχειρήσεις στην περιοχή και κατέστειλε τους βίαιους Ισλαμιστές. Σήμερα, ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει ν’ αναθεωρήσουν την αντίληψή τους ότι η Αίγυπτος είναι μια δύναμη σταθερότητας. Η εξωτερική πολιτική της Αιγύπτου έχει αλλάξει. Η Αίγυπτος δεν είναι ένα κακοποιό κράτος, αλλά εξάγει την κεντρική εσωτερική πολιτική της διαμάχη – την καταστολή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας – στους γείτονές της, με καταστροφικές επιπτώσεις.

Αυτό το άρθρο έχει αρχικά δημοσιευτεί στα Αγγλικά για το Foreign Affairs.

 

Πηγή: Foreign Affairs, November/December 2016, Volume 95, Number 6: The Power of Populism, pp. 110-120.

Απάντηση