Για πόσο καιρό μπορεί να επιβιώσει το Κομμουνιστικό Κόμμα στην Κίνα;

Του Jamil Anderlini

Σε μετάφραση της Ειρήνης Σούρπη, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A. – τομέας Κίνας

Σε επιμέλεια της Σοφίας Γκαβαρδίνα, Συντονίστρια Ερευνητικής Ομάδας S.A.F.I.A. – τομέας Κίνας

20/9/2013

 

Όσο η οικονομία βραδύνει και η δυσαρέσκεια της μεσαίας τάξης κλιμακώνεται, αυτό είναι το ερώτημα που πλέον τίθεται όχι μόνο στο εξωτερικό αλλά και στο εσωτερικό της χώρας. Ακόμη και στην Κεντρική Σχολή του Κόμματος γίνεται λόγος για το αδιανόητο, για την κατάρρευση δηλαδή του Κινεζικού Κομμουνισμού.

Καταχωνιασμένο ανάμεσα στην κορυφαία σχολή πρακτόρων και στο αρχαίο αυτοκρατορικό θερινό παλάτι στα δυτικά του Πεκίνου, κείτεται το μόνο μέρος στην χώρα όπου η εξάλειψη του κυβερνώντος κομμουνιστικού κόμματος μπορεί να συζητηθεί ανοιχτά, χωρίς τον φόβο των αντιποίνων. Αλλά αυτή η εξοχική διεύθυνση δε στεγάζει κάποιο φιλελεύθερο άνδρο χρηματοδοτούμενο από τις ΗΠΑ, ούτε έναν υπόγειο πυρήνα αντιφρονούντων. Είναι o εκπαιδευτικός χώρος της Κομματικής Σχολής της Κεντρική Επιτροπής του Κινεζικού Κουμμουνιστικού Κόμματος. Μία ακαδημία ελίτ κατάρτισης για τους αυτοκρατορικούς ηγέτες της χώρας, η οποία περιγράφεται στην επίσημη προπαγάνδα ως «κλίβανος με σκοπό να καλλιεργήσει το πνεύμα των μελών του Κόμματος».

Η Κεντρική Σχολή του Κόμματος ιδρύθηκε το 1993 για να κατηχήσει τα στελέχη με βάση τον Μαρξισμό, το Λενινισμό, και αργότερα με το σκεπτικισμό του Mao Zedong, ενώ οι προηγούμενοι διευθυντές έχουν προσθέσει τον Mao τον ίδιο, και πιο πρόσφατα τον πρόεδρο Χι αλλά και τον προκάτοχο του, Hu Jinhao. Με σκοπό να ακολουθήσουν τις ραγδαίες εξελίξεις που έχουν επέλθει στην κινεζική κοινωνία, το πρόγραμμα της Σχολής έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια. Οι φοιτητές ακόμη εντρυφούν στη σοφία του Das Kapital, αλλά επιπλέον παρακολουθούν νομικά και οικονομικά μαθήματα, θεολογία, στρατιωτικές σχέσεις και δυτική πολιτική σκέψη. Παρακολουθούν, επίσης, ντοκιμαντέρ για την καταπολέμηση της διαφθοράς και συμμετέχουν σε επαναστατικές χορωδίες. Στα μεσαίου επιπέδου και στα υψηλόβαθμα στελέχη του κόμματος, τα οποία συναποτελούν το σώμα των φοιτητών, παραδίδονται μαθήματα για την αξιολόγηση της όπερας και της διπλωματικής ευπρέπειας.

Μία σημαντικότερη ακόμα αλλαγή, για ένα ινστιτούτο που ιδρύθηκε με σκοπό να ενισχύσει την ιδεολογική αγνότητα, είναι ο σχετικά νέος ρόλος του ως μια πνευματικά ουδέτερη ζώνη, όπου σχεδόν τίποτα δεν είναι εκτός ορίων για συζήτηση. «Μόλις παρακολουθήσαμε ένα σεμινάριο με μια μεγάλη ομάδα μελών του κόμματος με σημαντική επιροοή, και μας ρωτούσαν για πόσο καιρό πιστεύουμε ότι το Κόμμα θα συνεχίζει να εξουσιάζει και τί έχουμε σχεδιάσει για την ημέρα που θα καταρρεύσει», λέει ένας καθηγητής της Σχολής που ζήτησε να μην αναφερθεί το όνομα του διότι δεν είχε εξουσιοδότηση για να κάνει δηλώσεις σε ξένα ΜΜΕ. «Για να είμαι ειλικρινής αυτό είναι ένα ερώτημα θέμα για το οποίο όλοι στην Κίνα αναρωτιούνται, αλλά φοβάμαι πως είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί».

Το για πόσο καιρό οι διάδοχοι της επανάστασης του Mao του 1949 μπορούν να κρατηθούν στην εξουσία αποτελεί ένα πολυετές ερώτημα που ανάγεται ήδη στη σφαγή και διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Πολλές δυσοίωνες προβλέψεις για άμεση κατάρρευση έχουν ακουστεί, αλλά το Κομμουνιστικό Κόμμα έχει αντέξει και μάλιστα έχει ευημερήσει ιδιαίτερα αφότου άνοιξε για πρώτη φορά τις τάξεις του στους καπιταλιστές πριν μια δεκαετία. Αυτές τις μέρες, το επαναστατικό κόμμα του προλεταριάτου μπορεί καλύτερα να περιγραφεί ως το μεγαλύτερο εμπορικό επιμελητήριο διεθνώς και η ιδιότητα μέλους είναι ο καλύτερος τρόπος για τους ανθρώπους των επιχειρήσεων ώστε να δικτυωθούν και να σιγουρέψουν προσοδοφόρες συμβάσεις.

Σε λιγότερα από 5 χρόνια το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα θα συναγωνιστεί την Σοβιετική Ένωση (69 ή 74 χρόνια στην εξουσία, ανάλογα με το πως το μετράτε) και το Θεσμικό Επαναστατικό Κόμμα του Μεξικό (71 χρόνια μέχρι το 2001) για τη μακροβιότερη συναπτή εξουσία από κάθε άλλο κόμμα. Η θεωρία του Εκσυγχρονισμού ορίζει πως τα αυταρχικά συστήματα τείνουν να εκδημοκρατίζονται όσο τα έσοδα αυξάνονται· ότι δηλαδή η δημιουργία μίας ευρείας μεσαίας αστικής τάξης επιταχύνει την διαδικασία και ότι η οικονομική επιβράδυνση που έπεται μίας περιόδου ταχείας ανάπτυξης καθιστά την πολιτική αυτή μετάβαση πιθανότερη. Η σοβαρή και επιδεινούμενη ανισότητα σε συνδυασμό με τα υψηλά επίπεδα διαφθοράς μπορούν να συμβάλλουν σε ώθηση προς αλλαγή.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες πλέον απαντώνται στην Κίνα αλλά ορισμένοι θεωρητικοί της πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων πολλών εκ της Κεντρικής Σχολής του Κόμματος, ισχυρίζονται ότι η χώρα είναι πολιτισμικά και πολιτικά εξαιρετική, και ότι το κύμα της αυταρχικής κατάρρευσης που ακόμη σαρώνει τον αραβικό κόσμο δεν θα προσεγγίσει ποτέ τις κινεζικές ακτές. Άλλοι, μεταξύ τους διανοούμενοι με επιρροή, διακεκριμένοι δυτικοί σινολόγοι, ακόμη και πρεσβύτερα μέλη του Κόμματος με φιλελεύθερο προσανατολισμό, πιστεύουν ότι αυτές είναι οι τελευταίες μέρες της κομμουνιστικής περιόδου και ότι το κόμμα θα εξαλειφθεί εάν δεν ξεκινήσει σύντομα πολίτικές μεταρρυθμίσεις.

Στο βιβλίο του 1992 «Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος», o Francis Fukuyama υποστήριξε ότι η δυτική φιλελεύθερη δημοκρατία αντιπροσωπεύει την τελική μορφή της ανθρώπινης διακυβέρνησης και το τελικό σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης. Ο ισχυρισμός του ωθήθηκε από την δραματική επέκταση της δημοκρατίας κατά τον 2οό αιώνα. Το 1900, κανένα έθνος στον κόσμο δεν είχε ανταγωνιστική πληθώρα πολιτικών κομμάτων με καθολική ψηφοφορία και μόνο το 12% περίπου της ανθρωπότητας ζούσε κάτω από μίας μορφής κυβέρνησης, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί κάπως δημοκρατική , σύμφωνα με την αμερικανική ΜΚΟ Freedom House. Στην αυγή του 21ου αιώνα, 120 από τις 192 διεθνώς αναγνωρισμένες χώρες κυβερνούνταν από δημοκρατικά συστήματα εκλεκτόρων και το 60% του πληθυσμού παγκοσμίως ζούσε υπό δημοκρατικά εκλεγμένες ηγεσίες.

Ο Fukuyama, πλέον υψηλόβαθμος εταίρος του Πανεπιστημίου Stanford, λέει πως είναι πεπεισμένος ότι η Κίνα θα ακολουθήσει το μονοπάτι των υπολοίπων χωρών μέσα από μια σταδιακή απελευθέρωση που τελικά θα οδηγήσει στη δημοκρατία. Αλλά αν αυτό δεν συμβεί, υποστηρίζει ότι λαϊκές εξεγέρσεις όπως αυτές που είδαμε κατά την Αραβική άνοιξη είναι επίσης πιθανές.

«Το πολιτικό μοντέλο της Κίνας δεν είναι μόνο σταθερό λόγω της ανθούσας μεσαίας τάξης -που παντού λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη της δημοκρατίας», λέει. «Η νέα γενιά στην Κίνα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη που άφησε την γη της και έκανε το πρώτο βήμα προς τη βιομηχανοποίηση. Είναι πολύ καλύτερα εκπαιδευμένη, περισσότερο πλούσια, και έχει καινούργια αιτήματα όπως καθαρός αέρας, νερό, φαγητό, και άλλα ζητήματα τα οποία δεν μπορούν να λυθούν με την γρήγορη οικονομική ανάπτυξη.»

Εκτιμήσεις για το μέγεθος της κινεζικής μεσαίας αστικής τάξης ποικίλουν ανάλογα με τον ορισμό που χρησιμοποιείται εκάστοτε. Αλλά ένα πράγμα είναι σίγουρο: δεν ήταν ορατή πριν από δύο δεκαετίες, και τώρα αυξάνεται εκθετικά. Η εταιρεία συμβούλων McKinsey παραθέτει πως αυτό που αποκαλείται «ανώτερη-μεσαία τάξη», δηλαδή μία μερίδα του πληθυσμού με ετήσιο οικογενειακό εισόδημα μεταξύ 17,350 έως 37,500 δολαρίων που αντιπροσώπευε το 15% των αστικών κινεζικών νοικοκυριών το 2013, θα αντιπροσωπεύει το 54% των νοικοκυριών σε λιγότερο από μία δεκαετία.

Η Κίνα έχει συχνά προβληθεί ως αποδεικτικό στοιχείο για να καταρρίψει τη θεωρία του Fukuyama, ως μέρος κριτικών που ισχυρίζονται ότι η πρόοδος του κόμματος ως συνεχής επανεφεύρεση ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες και τα αιτήματα των υποκειμένων του σε σχέση με παραδοσιακά αυταρχικά συστήματα.

Έως πριν μερικά χρόνια, ο David Shambaugh, διευθυντής του China Policy Program του Πανεπιστημίου George Washington, υπήρξε θερμός υποστηρικτής αυτής της άποψης, αλλά πλέον έχει αλλάξει γνώμη και πιστεύει ότι το Κόμμα βρίσκεται σε ένα στάδιο κατάπτωσης που απηχεί στις τελευταίες ημέρες των κινεζικών δυναστειών κατά τον ρου της ιστορίας.

Οι ενδείξεις περιλαμβάνουν μία κούφια κρατική ιδεολογία στην οποία η κοινωνία δεν πιστεύει αλλά με την οποία, τελετουργικά και υποκριτικά, συνεχίζει να συμμορφώνεται, διαφθορά που χειροτερεύει, αδυναμία παροχής επαρκούς κοινωνικής πρόνοιας, αλλά και μια διάχυτη αίσθηση ανασφάλειας και απογοήτευσης. Άλλα σημάδια περιλαμβάνουν τις αυξανόμενες κοινωνικές και εθνικές αναταραχές, τον φατριασμό των ελίτ, την υπερφορολόγηση με έσοδα που κυρίως κατευθύνονται στις τσέπες των αξιωματούχων, την σοβαρή και επιδεινούμενη εισοδηματική ανισότητα, και την μη αξιοπιστία στην εφαρμογή του νόμου.

Ο Shambaugh αναφέρει πως ο αριθμός των πλουσίων ελίτ της Κίνας με υπεράκτιους πόρους, ιδιοκτησίες, και τραπεζικούς λογαριασμούς και παιδιά που σπουδάζουν σε δυτικά πανεπιστήμια αποτελεί μια πανίσχυρη ένδειξη του πόσο λίγη πίστη υπάρχει στο σύστημα.

«Αυτά τα άτομα είναι έτοιμα να εξαφανιστούν στη στιγμή, μόλις το πολιτικό σύστημα βρεθεί στα πρόθυρα κατάρρευσης -αλλά θα παραμείνουν στην Κίνα προκειμένου να απομυζήσουν και το τελευταίο Renminbi δυνατό μέχρι να φτάσει εκείνη η στιγμή». Η ριψοκίνδυνη αυτή τους συμπεριφορά λέει πάρα πολλά για την εύθραυστη σταθερότητα του κόμματος στην Κίνα σήμερα.

7 Πράγματα που δε μπορούν να ειπωθούν

«Δεν μπορώ να επισημάνω αρκετά το γεγονός ότι η ηγεσία του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος συνεχίζει να ζει κάτω από την σκιά της Σοβιετικής Ένωσης –έχουν πλήρη επίγνωση των μεταρρυθμίσεων που εφήρμοσε ο Gorbachev και αρνούνται κατηγορηματικά να ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο, λέει ο Shambaugh.

Η επίδειξη ανδρισμού του Xi ταιριάζει με την αποφασιστική στάση που έχει αναλάβει στη διεθνή σκηνή, καθώς η Κίνα αρχίζει να βολεύεται στο ρόλο της ως «δεύτερη υπερδύναμη». Αλλά ενώ η νέα διοίκηση σκληραίνει την στάση της στο εξωτερικό, με το να κυριαρχεί στην αναζωπύρωση των εδαφικών διαφορών όμορων κρατών ανατολικά, νότια και δυτικά, παραδόξως εμφανίζεται όσο ποτέ αγχωμένη και αβέβαιη για το εσωτερικό της.

«Η Κίνα έχει πολύ περισσότερη δύναμη στρατιωτικά, διπλωματικά και οικονομικά σε σχέση με το παρελθόν και πλέον μπορεί να πει σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ να κάνουν πίσω με έναν τρόπο που δεν θα μπορούσε πριν», σημειώνει ο καθηγητής Lin. «Αλλά παρόλη αυτή την καινούργια εξωτερική δύναμη δείχνουν πολύ πιο εύθραυστοι στο εσωτερικό, πολύ πιο ανήσυχοι για το πόσο μπορούν ακόμη μείνουν στην κορυφή αυτού του καζανιού που κοχλάζει.»

Ήδη από την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Xi προήδρευσε μίας σειράς σκληρών μέτρων καταστολής των αντιφρονούντων, της ελευθερίας του λόγου, και των εθνικών αποσχιστικών κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών , μη έχοντας παρουσιάσει κανένα σημάδι ότι θα είναι ο μυστικός πολιτικός μεταρρυθμιστής όπως πολλοί ήλπιζαν. Το «Αρχείο Νούμερο 9», ένα απόρρητο σημείωμα που παρουσιάστηκε στα στελέχη τον Απρίλιο και διέρρευσε μαζικά στα κινεζικά δίκτυα, δείχνει πόσο ανήσυχη είναι η νέα ηγεσία για τις απειλές προς την εξουσία του Κόμματος. «Δυτικές εχθρικές δυνάμεις και εσωτερικοί αντιφρονούντες διεισδύουν συνεχώς στην ιδεολογική σφαίρα», αναφέρει το Αρχείο. Προκειμένου να διατηρηθεί η Κομματική επιβολή πρέπει να δοθεί προσοχή στους λανθασμένους τρόπους σκέψης, θέσεων και πράξεων.»

Σύμφωνα με το Αρχείο, το Κόμμα έχει εμπλακεί σε μια άγρια διαμάχη που περιλαμβάνει εφτά σοβαρές απειλές που στους κινεζικούς ακαδημαϊκούς κύκλους αναφέρονται ως «τα εφτά πράγματα που δεν μπορούν να ειπωθούν». Πρώτο στη λίστα είναι η «δυτική συνταγματική δημοκρατία», και την ακολουθούν άλλα ταμπού όπως η προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ένα ανεξάρτητο δικαστικό σώμα, ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και άσκηση κριτικής στο παρελθόν του Κόμματος.

“Πολλοί άνθρωποι είναι απίστευτα απογοητευμένοι από τα λόγια και τις πράξεις του Προέδρου Xi”, αναφέρει ο Shen Zhihua. «Αλλά υπάρχουν κάποιοι που τον υπερασπίζονται, και θεωρούν πως μόλις εδραιώσει την εξουσία του και σταθεροποιήσει την πολιτική κατάσταση, θα πιέσει για μεταρρυθμίσεις». Ακολουθώντας αυτή τη λογική, οι αυταρχικές κινήσεις του Xi φαίνονται περισσότερο τακτικές παρά στρατηγικές, ένας τρόπος για να συσπειρώσει όσους του είναι πιστοί μέσα στο Κόμμα για την επικείμενη σκληρή ατζέντα μεταρρυθμίσεων.

«Η πιο απαισιόδοξη, και ειλικρινά η πιο ρεαλιστική εξήγηση είναι ότι ο Xi δεν έχει φρέσκιες ιδέες, έτσι απλά αναμασά τα λόγια του Mao και προσπαθεί να κρατηθεί στην εξουσία», αναφέρει ένας υψηλόβαθμος μεταρρυθμιστής, γιος πρώην κινέζου αξιωματούχου, που γνωρίζει καλά τον Xi αλλά ζητά να μην κατονομαστεί από φόβο πολιτικών επιπτώσεων. «Αν όντως έτσι έχουν τα πράγματα, τότε η Κίνα δεν έχει καμία ελπίδα και σταδιακά ο θυμός της κοινωνίας θα εκραγεί προκαλώντας λαϊκή εξέγερση.»

Αυτό το άρθρο είχε αρχικά δημοσιευτεί στα Αγγλικά για τους Financial Times.

Πηγή: Financial Times, https://www.ft.com/content/533a6374-1fdc-11e3-8861-00144feab7de

Απάντηση