Επιθέσεις σε καταυλισμούς προσφύγων: Η δημιουργία ενός νέου «εγκλήματος μίσους»

της Βαΐα Παπαθανασίου, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A. –  τομέας Ευρώπης/ Ευρωπαϊκής Ένωσης

 

Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Fundamental Rights Agency (FRA) [1], εξακολουθούν να διαπράττονται εγκλήματα μίσους εναντίον προσφύγων, μεταναστών και αιτούντων ασύλου στα περισσότερα κράτη- μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενδεικτικό παράδειγμα η επίθεση που έγινε από ακροδεξιές ομάδες σε κέντρο φιλοξενίας στην Χίο τον περασμένο Νοέμβριο: άγνωστοι πέταξαν βόμβες μολότοφ και μεγάλες πέτρες στον καταυλισμό με αποτέλεσμα να πιάσουν φωτιά πολλές σκηνές και να εκκενωθεί ο χώρος [2].Τον ίδιο μήνα σημειώθηκαν ανάλογα περιστατικά στη Γερμανία, σε ένα εκ των οποίων περίπου πενήντα πολίτες με πέτρες κυνηγούσαν πάνω σε μηχανάκια και ποδήλατα πρόσφυγες και μετανάστες, ενώ η αστυνομία έμεινε άπραγη [3].

 

Αν και ζήτημα αμφιλεγόμενο, σύμφωνα με τον επικρατέστερο ορισμό, έγκλημα μίσους (Hate Crime) θεωρείται «οποιοδήποτε έγκλημα στο οποίο παράγοντας που καθορίζει την επιλογή των θυμάτων είναι το μίσος ή η προκατάληψη για μία ορισμένη ομάδα ανθρώπων» [4].Το έγκλημα μίσους συναπαρτίζεται εξ’ ορισμού από δύο στοιχεία: το ποινικά κολάσιμο της πράξης,  χωρίς το οποίο δε μπορεί να υπάρξει έγκλημα [5], και το κίνητρο προκατάληψης, το οποίο σχετίζεται με αρνητικές προκαταλήψεις του/ της δράστη για το θύμα.

 

Σε επίπεδο νομοθετικής πρωτοβουλίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Απόφαση-πλαίσιο [6] για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου προβλέπει ότι πρέπει να αποτελούν αδίκημα σε όλες τις χώρες της ΕΕ και να τιμωρούνται με αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις. Σε κάθε περίπτωση, ο ρατσισμός ή η ξενοφοβία ως κίνητρο ενός αδικήματος, θεωρούνται επιβαρυντικές περιστάσεις ή εναλλακτικά, τα δικαστήρια πρέπει να εξουσιοδοτούνται να λαμβάνουν υπόψη τα κίνητρα αυτά κατά την επιμέτρηση της ποινής για τον καθορισμό των κυρώσεων που θα επιβληθούν. Ωστόσο, η αναφορά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εφαρμογή της Απόφασης κατέδειξε το γεγονός ότι ορισμένες χώρες της ΕΕ δεν έχουν μεταφέρει πλήρως ή/και ορθά όλες τις διατάξεις της απόφασης-πλαίσιο. Τα περισσότερα κράτη-μέλη διαθέτουν διατάξεις για την ποινικοποίηση της παρότρυνσης σε ρατσιστική και ξενόφοβη βία και μίσος (ρητορική μίσους), ορισμένες από τις οποίες, όμως, φαίνεται να μην τις έχουν μεταφέρει πάντα πλήρως [7]. Για παράδειγμα, 15 κράτη μέλη (Βουλγαρία, Δανία, Εσθονία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ισπανία, Κροατία, Ιταλία, Λετονία, Μάλτα, Κάτω Χώρες, Πορτογαλία, Φινλανδία, Σουηδία και Ηνωμένο Βασίλειο) δεν έχουν ειδικές διατάξεις που να ποινικοποιούν τη δημόσια επιδοκιμασία, άρνηση ή τη χονδροειδή υποτίμηση των εγκλημάτων που ορίζονται στον Χάρτη του Διεθνούς Στρατοδικείου.

 

Το δεύτερο χαρακτηριστικό, στοιχείο διαφοροποίησης των εγκλημάτων μίσους από τα υπόλοιπα κοινά εγκλήματα, συνιστούν οι αρνητικά προκατειλημμένες απόψεις, στερεοτυπικές υποθέσεις ή μίσος για μία συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων με ένα κοινό χαρακτηριστικό. Η ομάδα αυτή  διακρίνεται διαζευκτικά – είτε και σωρευτικά – λόγω φυλής, εθνικότητας, φύλου, θρησκείας, σεξουαλικού προσανατολισμού, διεμφυλικότητας, αναπηρίας ή οποιουδήποτε άλλου χαρακτηριστικού που είναι θεμελιώδες για την προσωπική ταυτότητα. Δεν είναι αναγκαίο το θύμα να ανήκει όντως στη συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, αρκεί ο δράστης να έχει αυτήν την πεποίθηση. Στοιχεία αποδεικνύουν, επιπροσθέτως, τη στοχοποίηση και απειλή ακτιβιστών και πολιτικών που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των προσφύγων: χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόσφατη δολοφονία της Jo Cox, βουλευτή του Βρετανικού Κοινοβουλίου που προέβαλε συνεχώς τα προβλήματα των μουσουλμάνων και των προσφύγων, από τον Thomas Mair, ύποπτο για ανάμιξη με ακροδεξιές ομάδες [8].

 

Αξιοσημείωτα είναι τα στοιχεία της τελευταίας έκθεσης του FRA, καθώς γίνεται αισθητή μία νέα υποκατηγορία εγκλημάτων μίσους: οι επιθέσεις σε κέντρα κράτησης και καταυλισμούς προσφύγων και αιτούντων ασύλου. Αυτό που κάνει εντύπωση είναι ότι πίσω από την τέλεση τους βρίσκεται ο γενικός πληθυσμός -και όχι μόνο ακροδεξιές πολιτικές ομάδες-, ο οποίος οργανώνεται με καλέσματα μέσω ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα όταν ανακοινώνεται το άνοιγμα νέων κέντρων φιλοξενίας. Αν και η πρακτική αυτή είναι διαδεδομένη σε όλο τον ευρωπαϊκό χώρο, μόνο στη Γερμανία και στη Φιλανδία καταγράφονται και δημοσιεύονται τέτοιου είδους περιστατικά. Γενικά, παρατηρείται κρατική υποκαταγραφή περιστατικών ρατσιστικής βίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς από τις 14 χώρες που μελετήθηκαν μόνο η Γερμανία, η Ελλάδα, η Φινλανδία και η Ολλανδία διαθέτουν ανάλογο σύστημα. Εξ΄ άλλου, η ανεπαρκής εκπαίδευση των αστυνομικών καθιστά δυσχερή την ορθή διάγνωσή τους, με αποτέλεσμα τα περισσότερα από αυτά να θεωρούνται «χουλιγκανισμός». Στην Ελλάδα, το Δίκτυο Καταγραφής Περιστατικών Ρατσιστικής Βίας [9] σημείωσε 75 εγκλήματα μίσους εναντίον προσφύγων/ μεταναστών το 2015. Αν, μεταξύ άλλων, ληφθεί υπόψη η επιφυλακτικότητα των θυμάτων να μιλήσουν για το πρόβλημα, διαπιστώνεται ο κατά πολύ μεγαλύτερος αριθμός τους.

 

Σύμφωνα με τη γερμανική οργάνωση “Amadeu Antonio”, οι δράστες που στοχεύουν χώρους στέγασης προσφύγων/ αιτούντων ασύλου προέρχονται από τη μεσαία τάξη, όχι απαραίτητα μέλη ακροδεξιών οργανώσεων [10]. Στο σημείο αυτό θα μπορούσε να εξετασθεί η επιρροή της «Ρητορικής Μίσους» που ασκείται συστηματικά από πολιτικά κόμματα και άλλους φορείς/ δημόσια πρόσωπα, καθώς συνιστά σημαντικό παράγοντα αναζωπύρωσης ρατσιστικών φρονημάτων. Αν και το άρθρο 1 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας [11] ποινικοποιεί την εκ προθέσεως δημόσια υποκίνηση σε ρατσιστική βία, φαίνεται ότι σε πολλά κράτη- μέλη υπάρχει διάχυτη ρητορική εναντίον των μουσουλμάνων, καθώς, όπως υποστηρίζεται, συνιστούν κίνδυνο για τις αξίες και τις παραδόσεις της Ευρώπης. Στη Σλοβακία, για παράδειγμα, τα δύο τελευταία χρόνια σημειώθηκε από την Επιτροπή του Διεθνούς Συμφώνου για τα Αστικά και Πολιτικά Δικαιώματα τρομερή αύξηση της αντιμεταναστευτικής ρητορικής πολλών πολιτικών ηγετών και κομμάτων [12]. Το Μάιο 2016, μάλιστα, ο Πρωθυπουργός της Σλοβενίας δήλωσε ότι «το Ισλάμ δεν έχει καμία θέση στη χώρα μας» [13].

 

Ωστόσο, έχουν αναληφθεί τόσο κρατικά, όσο και από την κοινωνία των πολιτών, σημαντικές πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των εγκλημάτων προκατάληψης, οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν έναυσμα και για την πρακτική άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Σε νομικό επίπεδο, η επαρκής νομοθετική πρόβλεψη καθιστά δυνατή, κατ’ αρχήν, την τιμωρία και ίσως σε ένα δεύτερο πλαίσιο την αποτροπή τέλεσης σχετικών εγκλημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση της Ελλάδας, η οποία, ανταποκρινόμενη στις ενωσιακές της υποχρεώσεις,  εισάγει με τον αντιρατσιστικό νόμο 4285 / 2014 ένα νέο άρθρο στον Ποινικό Κώδικα, το άρθρο 81Α, με τίτλο «Ρατσιστικό Έγκλημα» που προβλέπει μια γενική επιβαρυντική περίσταση για τα κοινά εγκλήματα που τελούνται «από μίσος λόγω της φυλής, του χρώματος, της θρησκείας, των γενεαλογικών καταβολών, της εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της ταυτότητας φύλου ή της αναπηρίας κατά του παθόντος» αυξάνοντας τα όρια ποινής και προβλέποντας τον αποκλεισμό της δυνατότητας αναστολής της ποινής [14]. Εξίσου σημαντική είναι η εκπαίδευση των αστυνομικών που διαχειρίζονται καταγγελίες εγκλημάτων μίσους, καθώς το ρατσιστικό κίνητρο είναι μία ενδιάθετη κατάσταση, δυσχερώς αναγνωρίσιμη. Σχετική πρωτοβουλία έχει αναληφθεί στο Βέλγιο από τοπικά αστυνομικά τμήματα που παρέχουν σεμινάρια στους αστυνομικούς δουλεύοντας πάνω σε «λίστες εγκλημάτων μίσους», δηλαδή συνηθέστερες μορφές τέτοιων εγκλημάτων, και τρόπους αναγνώρισής τους [15].

 

Αναφορικά με τις επιθέσεις σε κέντρα κράτησης αιτούντων ασύλου, η απάντηση των κρατών μοιάζει ακόμη υπό διαμόρφωση. Ενέργειες, βέβαια, γίνονται στη Γερμανία, όπου έχει αυξηθεί το ιδιωτικό προσωπικό ασφαλείας και η παρουσία της αστυνομίας στα κέντρα, ενώ παρέχονται πληροφορίες στους πρόσφυγες για τον τρόπο επικοινωνίας σε περίπτωση κάποιου επείγοντος περιστατικού. Θα μπορούσε ίσως να εκφραστεί μία επιφύλαξη για την τόσο ενεργή παρουσία της αστυνομίας σε κέντρα διοικητικής κράτησης, διότι, αν και η αντιμετώπιση των επιθέσεων μπορεί να κατασταλεί ευχερέστερα, δημιουργούνται ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης για τους πρόσφυγες, όμοιες με συνθήκες φυλακών. Στη Δανία, με πρωτοβουλία του Ερυθρού Σταυρού εκπρόσωποι της αστυνομίας και άλλοι φορείς διεξάγουν ανοιχτά σεμινάρια διαπολιτισμικής παιδείας σε πολίτες περιοχών, όπου σχεδιάζεται το άνοιγμα κέντρων κράτησης αιτούντων ασύλου ή λειτουργούν ήδη. Οι συναντήσεις αυτές συμβάλλουν σε σημαντικό βαθμό στην ευαισθητοποίηση των πολιτών, στην αποπομπή ρατσιστικών αντιλήψεων και, μεταγενέστερα, στη μείωση των κρουσμάτων ρατσιστικής βίας.

 

Ο πολλαπλασιασμός των εγκλημάτων μίσους εναντίον προσφύγων, αιτούντων ασύλου και μεταναστών, ένα μέγεθος ανάλογο της ευρύτερης ρητορικής μίσους πολιτικών κομμάτων και δημοσίων προσώπων, αναδεικνύει την ανάγκη πιο προσανατολισμένης κρατικής παρέμβασης τόσο σε εθνικό, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η εγκληματική στοχοποίηση των κέντρων κράτησης, ειδικότερα, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα σε χώρες, όπως η Ελλάδα, που παρουσιάζουν ελλείψεις υποδομών για την κράτηση και στέγαση των μεγάλων προσφυγικών ροών που διαχειρίζονται. Τέλος, είναι σχεδόν απάνθρωπο να γίνονται αντικείμενο επίθεσης άτομα που άφησαν την πατρίδα τους για να μπορέσουν να ξεφύγουν από διώξεις.

 

Βιβλιογραφία:

[1] Current migration situation in the EU: hate crime. FRA European Union Agency For Fundamental Rights (FRA) Publications [Online]. Νοέμβριος 2016. Διαθέσιμη σε: http://fra.europa.eu/en/theme/hate-crime/compendium-practices [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[2] Right-wing extremists accused of attack on Greek refugee camp with petrol bombs, boulders. Reuters [Online]. 20 Νοεμβρίου 2016. Διαθέσιμο σε: https://www.rt.com/news/367543-greece-refugee-camp-chios-attacked/ [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[3]   Far-right ‘hunt’ for refugees in German town, police accused of cover-up & inaction. Reuters [Online]. 05 Νοεμβρίου 2016. Διαθέσιμο σε: https://www.rt.com/news/365237-bautzen-far-right-migrants/ [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[4] Hate Crime  Operational Guidance. College of Policing Publications. Μάιος 2014. Διαθέσιμη στη: http://www.report-it.org.uk/files/hate_crime_operational_guidance.pdf [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[5]  “Νullum crimen nulla poena sine lege” («κανένα έγκλημα, καμία ποινή χωρίς νόμο»). Η αρχή αυτή, ακρογωνιαίος λίθος του ποινικού δικαίου, απαγορεύει τον ποινικό κολασμό πράξεων, η τιμώρηση των οποίων δεν προβλέπεται στο ποινικό δίκαιο.

[6]  Απόφαση-πλαίσιο 2008/913/ΔΕ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2008 , για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου. Διαθέσιμη στη: http://data.europa.eu/eli/dec_framw/2008/913/oj [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[7]  ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ για την εφαρμογή της απόφασης-πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ του Συμβουλίου για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου. Διαθέσιμη σε: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=celex:52014DC0027 [Ανακτήθηκε 12/ 12/ 2016].

[8] Kim Sengupta, Jo Cox death: Suspect linked to far-right political group that campaigned against the EU. IndependentUK [Online]. 16 Ιουνίου 2016. Διαθέσιμο σε: http://www.independent.co.uk/news/people/jo-cox-dead-thomas-mair-suspect-south-africa-apartheid-a7086426.html [Ανακτήθηκε 19/ 12/ 2016].

[9] Ετήσια Έκθεση 2015, Δίκτυο Καταγραφής Περιστατικών Ρατσιστικής Βίας [Online]. Διαθέσιμη σε: http://rvrn.org/2016/04/annual-report-2015/ [Ανακτήθηκε 19/ 12/ 2016].

[10] Amadeu Antonio Foundation (Amadeu Antonio Stiftung), 24 October 2016.

[11] Άρθρο 1: “Offences concerning racism and xenophobia”. Ibid, [6].

[12] Human Rights League, Forum for Human Rights (2016), NGO information to the United Nations Human Rights Committee on islamophobia, immigration detention including single women, vulnerable persons and families with minor children and  the situation of unaccompanied minors in Slovakia, 19 September 2016, p. 2. 29

[13] Vince Chadwick.  Robert Fico: “Islam has no place in Slovakia”, Politico [Online]. 26 Μαΐου 2016. Διαθέσιμο σε: http://www.politico.eu/article/robert-fico-islam-no-place-news-slovakia-muslim-refugee/ [Ανακτήθηκε 19/ 12/ 2016].

[14] Η επιβαρυντική περίσταση συνιστά κάποιο ιδιαίτερο γεγονός/ κατάσταση που λόγω της φύσης του/ της (εν προκειμένω το ρατσιστικό κίνητρο) επιδρά στην επιμέτρηση της ποινής.

[15]  FRA, Local Hate Crime Training [Online]. Διαθέσιμο σε: http://fra.europa.eu/en/promising-practices/local-hate-crime-training [Ανακτήθηκε 19/ 12/ 2016].

Απάντηση