Βασίλης Γαβρόγλου, Ερευνητική Ομάδα SAFIA – τομέας Ευρώπης/ Ευρωπαϊκής Ένωσης

 

Δεκέμβριος 2016. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει αποφασίσει την έξοδό του από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Τουρκία βρίσκεται παράνομα στο έδαφος της Συρίας. Ο Τραμπ έχει ήδη εκλεγεί πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής και οι δηλώσεις του περί αμφισβήτησης του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ και κατά της συλλογικής ασφάλειας (1) ακόμη ηχούν στα αυτιά μας. Παράλληλα, οι συζητήσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με την δημιουργία ευρωπαϊκού στρατού εντείνονται. Μήπως τα γεγονότα αυτά οδηγούν στην αυτονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Αμερική και την επιδίωξη αύξησης ισχύος της;

Ας αναλύσουμε ένα – ένα τα ζητήματα. Καταρχάς, το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ (2) προβλέπει την συλλογική ασφάλεια των κρατών – μελών. Μία ένοπλη επίθεση εις βάρος ενός κράτους – μέλους, θεωρείται επίθεση προς όλα τα υπόλοιπα μέλη. Έτσι, τα υπόλοιπα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να υπερασπιστούν το μέλος που δέχθηκε την επίθεση (εάν το επιθυμεί) με όποιον τρόπο κρίνει αναγκαίο. Με αυτόν τον τρόπο τα κράτη-μέλη μπορούν να ασκήσουν  το αναγνωρισμένο από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών δικαίωμα νόμιμης άμυνας (άρθρο 51 του Χάρτη) (3). Τέτοιες κινήσεις μπορεί να περιλαμβάνουν και τη χρήση ένοπλης βίας, προκειμένου να αποκαταστηθεί η ειρήνη και η ασφάλεια στην βορειοατλαντική περιοχή. Εάν ο πρόεδρος των Η.Π.Α αμφισβητήσει αυτό το άρθρο, τότε η βορειοατλαντική συμμαχία αποδυναμώνεται σημαντικά, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες συμβάλλουν περισσότερο από κάθε άλλο μέλος στην συμμαχία, ξοδεύοντας 3,61 % από το ετήσιο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν τους στο ΝΑΤΟ (4).

Εν συνεχεία, πρέπει να γίνει κατανοητό πως ο ευρωστρατός ως κλασσική έννοια του «εθνικού στρατού» δεν έχει δημιουργηθεί ακόμα. Προς το παρόν βρίσκεται σε επίπεδο συζητήσεων. Παρ’ όλα αυτά, έχουν τεθεί οι βάσεις προκειμένου να είναι εφικτή η δημιουργία του. Σε ένα πρώτο στάδιο, τον Φεβρουάριο του 2009 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ της δημιουργίας των «Συγχρονισμένων Ενόπλων Δυνάμεων της Ευρώπης» (Synchronized Armed Forces Europe) (5). Άλλωστε, υπάρχει και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο σε σύνθεση Υπουργών Άμυνας (Council of Defense Ministers) της Ε.Ε (6). Ακόμη, δυνάμεις της Ένωσης έχουν αποσταλεί πολλές φορές σε αποστολές επιβολής ειρήνης από την Κεντρική και Βόρεια Αφρική μέχρι τα Δυτικά Βαλκάνια και την Δυτική Ασία (7). Τέτοιου είδους αποστολές υποστηρίζονται πάντα από όργανα, όπως η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Άμυνας (European Defence Agency) (8), το Δορυφορικό Κέντρο (European Union Satellite Centre) (9) και το Στρατιωτικό Προσωπικό της Ε.Ε (European Union Military Staff)  (10).

Παρ’ όλα αυτά ο ευρωστρατός είναι πιο επίκαιρος από ποτέ και οι πολιτικές εξελίξεις συγκλίνουν προς το μέρος του. Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια που στεκόταν μπροστά από το εξεταζόμενο εγχείρημα ήταν το Ηνωμένο Βασίλειο. Πλέον, όμως, σκεπτόμενοι την εν δυνάμει αποχώρησή του από την Ε.Ε, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε πως δεν κρατάει το ισχυρό χαρτί στις στο τραπέζι για να εμποδίσει την δημιουργία του στρατού. Οι συζητήσεις που έχουν ξεκινήσει από πρωτοβουλίες και προτάσεις του Ιταλού πρώην υπουργού Εξωτερικών και νυν Πρωθυπουργού Paolo Gentiloni και της Ιταλίδας υπουργού Άμυνας Roberta Pinotti περιλαμβάνουν μια μόνιμη Ευρωπαϊκή Δύναμη την οποία ονομάζουν «Σένγκεν της Άμυνας».Κατόπιν, η ιταλική πρόταση αναφέρει ότι «οι προσπάθειες αυτές δεν πρέπει να αντλούν πόρους από τωρινές επιτροπές του ΝΑΤΟ». Ακόμη, η Federica Mogherini, Ύπατη Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας ανέφερε πως και τα 28 κράτη μέλη έχουν συμφωνήσει να εργαστούν μαζί: «Προκειμένου να προχωρήσει όσο μπροστά μπορούμε» (11).

Έγινε κατανοητό πως οι βάσεις έχουν τεθεί, έτσι ώστε η ιδέα του ευρωστρατού να γίνει πράξη. Η γραφειοκρατία όμως δεν θα μπορούσε ποτέ να λείψει από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αρχικά, οι πολιτικοί των 28 κρατών-μελών θα αναγκαστούν να παραδώσουν τα αμυντικά τους σχέδια και τις αμυντικές τους ικανότητες στα χέρια της Ένωσης. Θα πρέπει να δημιουργηθούν περαιτέρω ευρωπαϊκά αρχηγεία. Τα κόστη της έρευνας και της προετοιμασίας του στρατού αγγίζουν τα 72 εκατομμύρια ευρώ. Ο Urmas Paetas, μέλος τους Ευρωκοινοβουλίου και της Συμμαχίας Των Φιλελεύθερων Και Δημοκρατικών πρότεινε την συμβολή του κάθε κράτους στο ποσοστό του 2% του ετησίου ΑΕΠ του. Οι αντιδράσεις διέφεραν μεταξύ τους. Για παράδειγμα, ο Κωνσταντίνος Παπαδάκης,  εκλεγμένος από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος στο Ευρωκοινοβουλίου αναφέρει ότι «η προοπτική ενός ευρωστρατού αποτελεί κίνδυνο και πιθανότατα θα οδηγήσει στον πόλεμο και όχι στην αποτροπή του». «Η δημιουργία αμυντικής πολιτικής μέσω ενός ευρωπαϊκού στρατού στα πλαίσια της βορειοατλαντικής συμμαχίας αντιπροσωπεύει κίνδυνο για την ΕΕ». Με αυτόν τον τρόπο τίθεται ένα συγκεκριμένο ερώτημα: Σε ποιόν βαθμό θα μπορέσουν τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ που δεν ανήκουν στην Ε.Ε να υπερασπιστούν τα μέλη της Ε.Ε; (12)

Επιπρόσθετα, οφείλει κανείς να γνωρίζει ότι σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στα χέρια της έναν «έτοιμο στρατό» που ακούει στο όνομα “EU Battlegroup”.Έναν τακτικό σχηματισμό που ακολουθεί την Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ) της Ε.Ε. Βρίσκεται σε ετοιμότητα από το 2007, παρόλο που από τον Ιούλιο του 2015 δεν λαμβάνει μέρος σε κάποια στρατιωτική δράση και οι δυνάμεις του βρίσκονται υπό τον άμεσο έλεγχο του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην συνέχεια, τόσο τα στρατεύματα όσο και ο εξοπλισμός προέρχεται από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε .Τα μεγέθη του αγγίζουν τα 28 τάγματα και συνολικά έχει 4000 στρατιώτες (13).

Ο καθένας θα μπορούσε να διαμορφώσει την άποψη πως η δημιουργία αυτού του στρατού υπονομεύει το ΝΑΤΟ. Με αυτήν την άποψη θα συμφωνήσει και ο Υπουργός Άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου, Fallon. «Το ΝΑΤΟ πρέπει να παραμείνει ο ακρογωνιαίος λίθος της άμυνας μας και της άμυνας της Ευρώπης». Όμως, το ΝΑΤΟ δεν έχει απορρίψει την ιδέα του ευρωστρατού. Ο Τζενς Στόλτενμπεργκ, γενικός γραμματέας της βορειοατλαντικής συμμαχίας ανέφερε πως είναι ευπρόσδεκτος στον διάλογο για πιο ισχυρή Ευρωπαϊκή στρατιωτική συνεργασία. «Δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε ισχυρή Ευρωπαϊκή άμυνα και ισχυρό ΝΑΤΟ». Η γραμματέας άμυνας της Γερμανίας, Ursula Von Der Leyen επέμενε πως το σχέδιο «αφορά την σύναξη των διαφορετικών δυνάμεων των ευρωπαικών χωρών ούτως ώστε να είναι έτοιμες να δράσουν όλες μαζί συντονισμένα». Ως επιχειρήματα έφερε την αδυναμία συντονισμένης δράσης της Ε.Ε στην επιδημία του ιού Έμπολα το 2014 στην Δυτική Αφρική και τις εκστρατείες των Βρετανών και των Γάλλων στην Λιβύη προκειμένου να ρίξουν το καθεστώς Καντάφι. (14)

Κλείνοντας, ο ευρωστρατός αποτελεί ένα φλέγον ζήτημα στο διεθνές προσκήνιο γενικότερα και στο Ευρωπαϊκό ειδικότερα. Από την μία πλευρά η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού αντιπροσωπεύει την κυριαρχία και την αυτοδυναμία της Ε.Ε. Από την άλλη, όμως, πολλοί ισχυρίζονται πως η Ένωση δεν πήρε το μάθημά της από την έξοδο της Μεγάλης Βρετανία. Μήπως οι κυβερνήσεις προχωρούνε σε αποφάσεις χωρίς να λαμβάνουν ως γνώμονα τους λαούς; «Όσοι προειδοποιούσαμε πάντα για τις αμυντικές φιλοδοξίες της Ευρώπης, λαμβάναμε πάντα ως απάντηση να μην ανησυχούμε..Πάντα μας λέγανε να μην ανησυχούμε για την επερχόμενη ολοκλήρωση μέχρι να γίνει πραγματικότητα. Έχουμε εξαπατηθεί πολλές φορές στο παρελθόν και δεν πρέπει να εξαπατηθούμε ξανά» αναφέρει ο Liam Fox, πρώην Βρετανός Υπουργός Άμυνας. Τέλος, ο Geoffry Van Orden, υπεύθυνος τύπου στα ζητήματα άμυνας του Συντηρητικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου (UKIP) λέει ότι «Η δημιουργία ξεχωριστών αμυντικών μηχανισμών από αυτούς του ΝΑΤΟ, θα οδηγήσουν στον διαχωρισμό μεταξύ διατλαντικών εταίρων σε μια εποχή, όπου η αλληλεγγύη είναι αναγκαία στην αντιμετώπιση πολλών δύσκολων και επικίνδυνων απειλών για τις δημοκρατίες» (15).

 

Βιβλιογραφία

Η Καθημερινή (2016). Αμφισβητεί την αλληλεγγύη ΝΑΤΟ ο Τραμπ. διαθέσιμο στο: httpHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»://HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»wwwHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp».HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»kathimeriniHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp».HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»grHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»/868332/HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»articleHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»/HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»epikairothtaHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»/HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»kosmosHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»/HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»amfisvhteiHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»–HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»thnHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»-HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»allhleggyhHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»–HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»natoHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»-HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»oHYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»-HYPERLINK «http://www.kathimerini.gr/868332/article/epikairothta/kosmos/amfisvhtei–thn-allhleggyh–nato-o-tramp»tramp [ημερομηνία πρόσβασης: 28-12-2016]

Article 5

“The Parties agree that an armed attack against one or more of them in Europe or North America shall be considered an attack against them all and consequently they agree that, if such an armed attack occurs, each of them, in exercise of the right of individual or collective self-defence recognized by Article 51 of the Charter of the United Nations, will assist the Party or Parties so attacked by taking forthwith, individually and in concert with the other Parties, such action as it deems necessary, including the use of armed force, to restore and maintain the security of the North Atlantic area.

Any such armed attack and all measures taken as a result thereof shall immediately be reported to the Security Council. Such measures shall be terminated when the Security Council has taken the measures necessary to restore and maintain international peace and security.”

North Atlantic Treaty Organization. Διαθέσιμο σε: http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_110496.htm (Ανακτήθηκε 23 Δεκεμβρίου, 2016).

Άρθρο 51:«Καμιά διάταξη αυτού του Χάρτη δε θα εμποδίζει το φυσικό δικαίωμα της ατομικής ή συλλογικής νόμιμης άμυνας, σε περίπτωση που ένα Μέλος των Ηνωμένων Εθνών δέχεται ένοπλη επίθεση, ως τη στιγμή που το Συμβούλιο Ασφαλείας θα πάρει τα αναγκαία μέτρα για να διατηρήσει τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Τα μέτρα που θα παίρνουν τα Μέλη των Ηνωμένων Εθνών κατά την άσκηση αυτού του δικαιώματος της νόμιμης άμυνας θα ανακοινώνονται αμέσως στο Συμβούλιο Ασφαλείας, και σε καμία περίπτωση δε θα θίγουν την εξουσία και την υποχρέωση που έχει το Συμβούλιο Ασφαλείας, σύμφωνα μí αυτόν το Χάρτη, να αναλαμβάνει οποτεδήποτε τη δράση που κρίνει αναγκαία για τη διατήρηση ή για την αποκατάσταση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας United Nation Regional Information Centre. Διαθέσιμο σε: http://www.unric.org/el/index.php?option=com_content&view=article&id=14 (Ανακτήθηκε 28 Δεκεμβρίου, 2016).

Σαββίδης, Λ. (2016). Διπλάσια η συμμετοχή της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ σε σχέση με την Γερμανία. news 247. Διαθέσιμο σε: http://news247.gr/eidiseis/oikonomia/helladaplhrwneitadiplaapothgermaniawsposostotoyaepstonato.4213748.html#null (Ανακτήθηκε 23 Δεκεμβρίου, 2016).

Berlin Security Council. Διαθέσιμο σε: http://www.european-defence.com/Review/2009/binarywriterservlet?imgUid=f846d9a4-21f2-0315-c5d3-9b27b988f2ee&uBasVariant=11111111-1111-1111-1111-111111111111 (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

European Council Council of the European Union. Διαθέσιμο σε: http://www.consilium.europa.eu/en/councileu/ (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

European Union External Action (2016). Διαθέσιμο σε: https://eeas.europa.eu/topics/military-and-civilian-missions-and-operations/430/military-and-civilian-missions-and-operations_en (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

European Defence Agency. Διαθέσιμο σε: https://www.eda.europa.eu/what-we-do (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

European Union. Διαθέσιμο σε: https://europa.eu/europeanunion/abouteu/agencies/satcen_en (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

European Union External Action. Διαθέσιμο σε: https://eeas.europa.eu/topics/common-security-and-defence-policy-csdp/5436_en (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

Jacopo, B. (2016). The almost-an-EU-army plan. Politico. Διαθέσιμο σε: http://www.politico.eu/article/italyproposesjointeuropeanmilitaryforceschengenofdefense/ (Ανακτήθηκε 23 Δεκεμβρίου, 2016).

McFayden, S. (2016). EU Army set to be agreed Today – and Britain will foot on the £420m-a-year bill. Express. Διαθέσιμο σε: http://www.express.co.uk/news/politics/734711/EUarmyagreedstrasbourgdefenceBritainpaysbillblameBrexitarticle-50-NATOSHAPE (Ανακτήθηκε 23 Δεκεμβρίου, 2016).

European Council Council of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/esdp/91624.pdf (Ανακτήθηκε 29 Δεκεμβρίου, 2016).

Russia Today (2016). EU army would undermine NATO, says Defense Secretary Fallon. Διαθέσιμο σε: https://www.rt.com/uk/360835-britaineuarmynato/ (Ανακτήθηκε 23 Δεκεμβρίου, 2016).

Kern, S. (2016). European Leaders Discuss Plan for European Army. Gatestone Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.gatestoneinstitute.org/8935/european-army (Ανακτήθηκε 28 Δεκεμβρίου, 2016).