Ορφέας Δαμανάκης, Ερευνητική Ομάδα SAFIA – Τομέας Κίνας

 

Οι σύνθετες δραστηριότητες της Κίνας στον κυβερνοχώρο έχουν επηρεάσει τις παγκόσμιες εξελίξεις στον τομέα των διεθνών σχέσεων και της διαδικτυακής ασφάλειας. Άρθρα δημοσιευμένα σε κορυφαία περιοδικά και βιβλία που διερευνούν την επίδραση των Κινεζικών ενεργειών στον κυβερνοχώρο έχουν αυξηθεί γεωμετρικά τα τελευταία πέντε χρόνια[1]. Προκειμένου να κατανοήσουμε σε βάθος τις πτυχές της Κινεζικής πολιτικής που αφορούν την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, πρακτικές κατά των κυβερνοεγκλημάτων, και της τρομοκρατίας μέσω του Διαδικτύου, πρέπει να αναλύσουμε αρχικά τις κρυφές όψεις του κυβερνοχώρου.

The Web: Τι είναι ο κυβερνοχώρος;

Οι δύο όροι, το Διαδίκτυο (Internet) και ο Παγκόσμιος Ιστός (World Wide Web) συνήθως θεωρούνται συνώνυμοι. Ο Παγκόσμιος Ιστός είναι ένα σύστημα πληροφοριών στο Διαδίκτυο, στο οποίο τα έγγραφα συνδέονται με άλλα έγγραφα χρησιμοποιώντας συνδέσμους υπερ-σύνδεσης. Το Διαδίκτυο είναι το δίκτυο μέσα από το οποίο μπορεί κάποιος να αποκτήσει πρόσβαση στον Παγκόσμιο Ιστό. Στην καθημερινή μας ζωή, «μπαίνοντας» στο Διαδίκτυο έχουμε πρόσβαση στον Επιφανειακό Ιστό (Surface Web), δηλαδή στο 0.03% του Παγκόσμιου Ιστού. Το υπόλοιπο 99.97% ονομάζεται Βαθύς Ιστός (Deep Web), και χρησιμοποιείται από πληροφοριοδότες, δημοσιογράφους, καθώς και απλούς πολίτες που επιθυμούν η ταυτότητά τους να παραμένει κρυφή. Η Παγκόσμια Επιτροπή για τη Διακυβέρνηση του Διαδικτύου ορίζει ως Σκοτεινό Ιστό (Dark Web) το μέρος του Βαθύ Ιστού που είναι σκοπίμως κρυμμένο και μη προσβάσιμο μέσα από τα καθιερωμένα προγράμματα περιήγησης του Ιστού. Χαρακτηριστικό του Επιφανειακού Ιστού αποτελεί η ευκολία παρακολούθησής του από εξειδικευμένους χρήστες. Από την άλλη πλευρά, ο Βαθύς Ιστός δεν είναι ορατός για τεχνικούς λόγους, όπως η σύνδεση σε ιδιωτικούς λογαριασμούς, ενώ ο Σκοτεινός Ιστός είναι ακόμη πιο δύσκολο να εντοπιστεί. Λογισμικά όπως το The Onion Routing (TOR) ή το The Invisible Internet Project (I2P) καθιστούν το μεγαλύτερο τμήμα του Διαδικτύου αόρατο –επί παραδείγματι, το TOR δημιουργεί μια σύνδεση μεταξύ πολλών υπολογιστών προκειμένου να αποκρύψει την ταυτότητα και τις ιστοσελίδες που επισκέφτηκαν χρήστες του. Λογισμικά όπως τα παραπάνω που επιτρέπουν το δικαίωμα στην ανωνυμία δεν μπορούν να κατακριθούν για εγκλήματα στον κυβερνοχώρο, καθώς τα οφέλη που παρέχουν στους χρήστες τους είναι πολυάριθμα  [2][3]

Όσον αφορά τον όρο «κυβερνοχώρος», αποδίδεται στο συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας William Gibson, και συγκεκριμένα πρωτοεμφανίστηκε στο έργο τού «Neuromancer» («Νευρομάντης») το 1984:

«Μία ομόφωνη παραίσθηση που βιώνεται καθημερινά από δισεκατομμύρια νόμιμους χρήστες, σε κάθε χώρα, από παιδιά που μαθαίνουν μαθηματικές αρχές… Μία γραφική απεικόνιση δεδομένων απομονωμένων από κάθε υπολογιστή στο ανθρώπινο σύστημα. Αδιανόητη περιπλοκότητα. Γραμμές φωτός εκτείνονται στο μη-χώρο της διανόησης, ομάδες και αστερισμοί πληροφοριών. Όπως τα φώτα μιας πόλης υποχωρούν…»[4]

Η περίπτωση της Κίνας

Η Κίνα πλέον είναι η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο. Σύμφωνα με το ΔΝΤ[5] , το ΑΕΠ της Κίνας για το 2015 ήταν 11.181.556 $ και για το 2016 εκτιμάται ότι ήταν 11.391.619 $. Στην δεύτερη θέση κατατάσσουν η Παγκόσμια Τράπεζα[6] και ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ)[7] την οικονομία της Κίνας. H Κίνα, ως κράτος με το δεύτερο μεγαλύτερο προϋπολογισμό αμυντικών δαπανών στον κόσμο [8], είναι παράλληλα ένα από τα ιδρυτικά πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπως και ένα από τα πέντε κράτη που αναγνωρίζονται ως φανερές πυρηνικές δυνάμεις. Συνεπώς, μ’ αυτές τις ιδιότητες θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως μια πρώην ή παλιά, παραδοσιακή ή κατεστημένη, μεγάλη δύναμη που, κατά τη διάρκεια της περιόδου μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αυξάνει ιλιγγιωδώς την ισχύ της και αναρριχάται προς την κορυφή της ιεραρχίας του διεθνούς συστήματος.[9]

Αναμενόμενο, λοιπόν, πως η Κίνα έχει μια από τις γρηγορότερα αναπτυσσόμενες οικονομίες του Διαδικτύου, με δυνατότητα προβολής της στον τομέα του κυβερνοχώρου.[10] Είναι φανερό ότι η Κίνα μπορεί να επωφεληθεί σημαντικά από τον κυβερνοχώρο, καθώς αποκτώντας πληροφορίες και δεδομένα για τους πολίτες της ή για άλλες χώρες μπορεί να επηρεάσει την εγχώρια και τη διεθνή σκηνή εξίσου: όχι μόνο έχει την δυνατότητα (εγκαταστάσεις, εξοπλισμός, ανθρώπινο δυναμικό, τεχνογνωσία κτλ.) για να το επιτύχει, αλλά κατέχει επιπλέον μια βαρύνουσα στρατηγική θέση όσον αφορά στα ζητήματα του κυβερνοχώρου. Ωστόσο, ενώ η επικρατούσα συζήτηση ενοχοποιεί την Κίνα ως σημαντική απειλή στον κυβερνοχώρο, η ίδια θεωρεί πως η ανάπτυξη ανταγωνιστικών προγραμμάτων που της επιτρέπουν να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά από χώρες που ευθέως την ανταγωνίζονται, όπως οι ΗΠΑ, ακόμα κι αν δεν μπορεί να κάνει ακόμα επιτυχή χρήση των δεδομένων που έχει εξασφαλίσει, αποτελεί σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα.[11]  Βέβαια, σχετικά με την παγκόσμια διακυβέρνηση του Διαδικτύου, αξίζει να επισημάνουμε την πρωτοβουλία της Κίνας για μια δικαιότερη και πιο ασφαλή διαδικτυακή κοινότητα.

Η σημασία των Παγκοσμίων Συνεδρίων του Διαδικτύου (World Internet Conferences)

Στο πνεύμα του δικαιώματος του κάθε κράτους να κάνει χρήση και να αναπτύσσεται μέσα από τις δραστηριότητές του στο Διαδίκτυο, το 1ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Διαδικτύου διοργανώθηκε από την Διοίκηση Κυβερνοχώρου της Κίνας και την επαρχιακή λαϊκή κυβέρνηση της Zhejiang κι έλαβε χώρα το 2014 στο Wuzhen, καθιστώντας το έκτοτε ετήσιο γεγονός. Προσείλκυσε περισσότερους από 1.000 «τιτάνες» του Διαδικτύου από περισσότερες από 100 χώρες και περιοχές, αποτελώντας μια από τις μεγαλύτερες υψηλού επιπέδου εκδηλώσεις για το Διαδίκτυο. Με θέμα «Ένας Διασυνδεδεμένος Κόσμος Κοινός για Όλους και Διοικούμενος από Όλους – Δημιουργώντας μια Κοινότητα Κοινού Πεπρωμένου για το Κυβερνοχώρο», η εκδήλωση συνέβαλε στη δημιουργία μιας διαδικτυακής κοινότητας με ένα συναινετικό και κοινό πεπρωμένο και μια ηθική που σέβεται την διαφορετικότητα. Στο επίκεντρο της εκδήλωσης βρέθηκε η διανομή της ανάπτυξης και των κινδύνων σε ένα διεθνή κόσμο, με νέες ευκαιρίες μέσω της ανάπτυξης του Διαδικτύου ώστε να καθίσταται προσιτό σε περισσότερες χώρες.[12]

Ακολουθώντας την επιτυχία της πρώτης συγκέντρωσης, το 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Διαδικτύου, αλλιώς γνωστό ως η Σύνοδος του Wuzhen, έλαβε χώρα το Δεκέμβρη του 2015, συγκέντρωσε περισσότερους από 2.000 συμμετέχοντες, συμπεριλαμβανομένων κρατικών ηγετών, κυβερνητικών αξιωματούχων, και  ηγετών των επιχειρήσεων που αντάλλαξαν απόψεις για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, όπως η επικοινωνία της κουλτούρας του Διαδικτύου, η καινοτομία και η ανάπτυξη στο Διαδίκτυο, η ψηφιακή οικονομική συνεργασία, η ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, το Internet plus[13], η διακυβέρνηση στον κυβερνοχώρο και το ψηφιακό Silk Road[14]. Ο Πρόεδρος Jinping ζήτησε τη δημιουργία μιας κοινότητας στον κυβερνοχώρο κοινού πεπρωμένου και προέβαλε τις αρχές του σεβασμού της κυριαρχίας και της διαφύλαξης της. Το Συνέδριο έκλεισε με τη δημοσίευση της Πρωτοβουλίας Wuzhen, που πρότεινε ότι η διεθνής κοινότητα και όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη θα πρέπει να τηρούν τη συνεργασία και να αναζητήσουν αμοιβαία οφέλη, σε συνεργασία να προωθούν την ανάπτυξη, τη διακυβέρνηση και την ευημερία του Διαδικτύου, και να ενισχύσουν την προστασία των ανηλίκων στον κυβερνοχώρο.[15]

Βαδίζοντας στα χνάρια των προηγούμενων, το 3ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Διαδικτύου, με θέμα «Με γνώμονα την Καινοτομία Ανάπτυξη του Διαδικτύου προς Όφελος Όλων – Η Δημιουργία μιας Κοινότητας Κοινού Μέλλοντος στον Κυβερνοχώρο», έλαβε χώρα στα τέλη του 2016, στο οποίο επίσης συμμετείχε ο Πρόεδρος Xi Jinping, καθώς και μέλη της Μόνιμης Επιτροπής του Πολιτικού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας (ΚΚΚ). Περίπου 1.600 άτομα από περισσότερες από 110 χώρες και περιοχές και 16 διεθνείς οργανισμούς συγκεντρώθηκαν στο Wuzhen για να συζητήσουν για το μέλλον της βιομηχανίας του Διαδικτύου.[16]

Τα κύρια χαρακτηριστικά της στρατηγικής της Κίνας στον κυβερνοχώρο

Μετά το 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Διαδικτύου, τα σχόλια των μέσων ενημέρωσης των χωρών επικεντρώθηκαν στις εισαγωγικές δηλώσεις του Προέδρου Xi Jinping για την κυριαρχία στον κυβερνοχώρο, με τους μελετητές να εστιάζουν στην κατασταλτική τακτική της λογοκρισίας που συχνά φαίνεται να αντιπροσωπεύει την πολιτική στον εγχώριο κυβερνοχώρο της Κίνας. Ωστόσο, ενώ μέτρα ελέγχου όπως το The Great Firewall (εγχείρημα λογοκρισίας του Πεκίνου) παραμένουν σημαντική πηγή ανησυχίας για τους μελετητές του κυβερνοχώρου, η συντριπτική έμφαση στις εγχώριες πτυχές της Κινεζικής πολιτικής στον κυβερνοχώρο επικίνδυνα αγνοεί τις ευρύτερες, διεθνείς επιπτώσεις που συνδέονται με την κίνηση της Κίνας προς την κυριαρχία στον κυβερνοχώρο. Σίγουρα θα μπορούσαμε να αντιληφθούμε αυτήν την κίνηση ως τίποτα λιγότερο από μια καινοτόμα και τολμηρή ώθηση για αναδιαμόρφωση του παγκόσμιου περιγράμματος του κυβερνοχώρου υπέρ της Κίνας.[17]

Στο 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Διαδικτύου, ο Πρόεδρος Xi Jinping εστίασε στις διεθνείς πτυχές της Κινεζικής στρατηγικής για τον κυβερνοχώρο. Αυτές περιλαμβάνουν τέσσερις αρχές για την μεταρρύθμιση του υπάρχοντος συστήματος διεθνούς Διαδικτυακής διακυβέρνησης: κυριαρχία στον κυβερνοχώρο, ειρήνη και ασφάλεια, ειλικρίνεια, και συνεργασία και καλή τάξη. Υπό το πρίσμα αυτών των αρχών έγιναν προτάσεις για πέντε δράσεις σχετικά με το ψηφιακό χάσμα, την πολιτιστική πολυμορφία, την ψηφιακή οικονομία, την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο και την Διαδικτυακή διακυβέρνηση. Ακόμα, στις 19 Απριλίου 2016, ο Πρόεδρος Xi Jinping στράφηκε στην εγχώρια πτυχή αυτής της στρατηγικής, η οποία έχει έξι θεμέλια: αποδοχή του Διαδικτύου, το Διαδίκτυο ως ένα κανάλι για την έκφραση της κοινής γνώμης, ανακαλύψεις στις βασικές τεχνολογίες του Διαδικτύου, ασφάλεια και ανάπτυξη, εμπλοκή του ιδιωτικού τομέα και οι επαγγελματίες της πληροφορικής. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Πρόεδρος Xi Jinping επαναβεβαίωσε τη σημασία της έννοιας της κυριαρχίας στον κυβερνοχώρο. Ανέφερε ότι «θα πρέπει να σεβαστούμε το δικαίωμα των χωρών να επιλέγουν ανεξάρτητα τη δική τους πορεία ανάπτυξης στον κυβερνοχώρο, το μοντέλο ρύθμισης του κυβερνοχώρο και τις δημόσιες πολιτικές σχετικά με το Διαδίκτυο, και να συμμετάσχουν στην διεθνή διακυβέρνηση του κυβερνοχώρου επί ίσοις όροις».[18]

Εν κατακλείδι, μπορούμε να υποθέσουμε το εξής τρίπτυχο: το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή οφείλει να συνυπάρχει με την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, μέσα σε ένα σύγχρονο, διεθνές σύστημα. Σαφώς, οι τρεις έννοιες αλληλοεπιδρούν. Η Κίνα αντιλαμβάνεται πως κάθε κράτος, εφόσον είναι σε θέση να διαπράττει κυβερνοεπιθέσεις, έχει την ευκαιρία να εξασφαλίσει ότι δε θα εντοπιστεί ούτε θα συνδεθεί με κάποιο πιθανό συμβάν. Αυτή η αντίληψη αντικατοπτρίζεται στην έννοια της κυριαρχίας στον κυβερνοχώρο. Ωστόσο, αυτήν η έννοια μπορεί να ισχύσει για οποιονδήποτε δρώντα του Διαδικτύου. Τελικώς σε τι διαφέρουν οι δρώντες του Διαδικτύου μεταξύ του και ποιος είναι ο ρόλος της Δικαιοσύνης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο;

Θεωρούμε ως δεδομένο ότι οι συσχετισμοί ασφαλείας μεταξύ των δρώντων του σύγχρονου διακρατικού συστήματος επηρεάζουν το ενδεχόμενο του κυβερνοπολέμου. Ακόμα, η επίτευξη πραγματικής ασφάλειας στον κυβερνοχώρο είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση: δηλαδή, παρά τις ατομικές και συλλογικές προσπάθειες για προάσπιση της ιδιωτικής ζωής των πολιτών, το διαδικτυακό κλίμα θέτει ως προτεραιότητά του την προστασία καταρχάς των κρατών (πχ. μέσω των διαδικασιών για τη δίωξη ηλεκτρονικού εγκλήματος ή μέσω της παρακολούθησης για την αποφυγή τρομοκρατικών επιθέσεων) κι έπειτα των πολιτών τους.[19]

Συμπεράσματα

Αρχικά μπορούμε να δηλώσουμε με βεβαιότητα ότι η δύναμη της Κίνας όσον αφορά τη διαχείριση του κυβερνοχώρου είναι κατά κανόνα μείζονος σημασίας για τις διεθνείς σχέσεις της χώρας.[20] Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τον Zhong Sheng, «ορισμένες χώρες επισπεύδουν τώρα την ανάπτυξη των δυνάμεων του πολέμου στον κυβερνοχώρο, αναζητώντας στρατιωτική υπεροχή στον κυβερνοχώρο, δίνοντας ώθηση στην εφαρμογή μεθόδων ένοπλης σύγκρουσης στον κυβερνοχώρο, καθώς και καταρτίζοντας κανόνες για τον κυβερνοπόλεμο με συγκεκαλυμμένο τρόπο, με αποτέλεσμα ο κίνδυνος στρατιωτικής σύγκρουσης στον κυβερνοχώρο συνεχίζει να αυξάνεται, θέτοντας μια ολοένα και πιο προφανή απειλή για την εθνική ασφάλεια και τη διεθνή ειρήνη».[21]

Η ιδέα της κυριαρχίας στον κυβερνοχώρο εξυπηρετεί σκοπούς ασφαλείας των κρατών και ως εκ τούτου έχει λογική βάση, αλλά αναπόφευκτα εξυπηρετεί τις πρακτικές που βασίζονται στην παρακολούθηση των προσωπικών μας δεδομένων. Επίσης, καθιστά ευάλωτα τα κράτη και τους πολίτες τους σε εγκληματικούς και τρομοκρατικούς κινδύνους. Όπως και στο παγκόσμιο διακρατικό σύστημα η κρατική κυριαρχία, έτσι και στον κυβερνοχώρο η κυριαρχία σημαίνει ότι δεν μπορούν να εφαρμοστούν οι κατά περίπτωση διεθνείς κανόνες χωρίς την εκχώρηση της κυριαρχίας των παικτών. Βεβαίως, οι κυρίαρχοι δρώντες του Διαδικτύου πρέπει να συνεργαστούν για να συνεισφέρουν στην εφαρμογή ενός εφικτού, αποτελεσματικού, και πάνω από όλα δίκαιου νομικού πλαισίου για την αποτροπή του εγκλήματος και της τρομοκρατίας στον κυβερνοχώρο. Αυτό το νομικό πλαίσιο θα πρέπει να βασίζεται στη διασφάλιση του δικαιώματος των ανθρώπων στην ιδιωτική ζωή αλλά και στην παγκόσμια ευημερία. Τέλος, η Κίνα σαφώς και αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην εξίσωση της ασφάλειας στον κυβερνοχώρο, αλλά και οι ΗΠΑ και η Ρωσία και άλλα κράτη διαδραματίζουν μείζονα ρόλο στον πολύπλοκο κόσμο του Διαδικτύου, όπου μόνον οι ισχυρότεροι παίκτες επωφελούνται και εξελίσσονται.

Οι αμφισβητούμενες πολιτικές συζητήσεις σχετικά με τη λογοκρισία και τον έλεγχο του κυβερνοχώρου από την Κίνα θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν στα πλαίσια της στρατηγικής του ΚΚΚ για τη διατήρηση της ισχύος και της εξουσίας. Το ΚΚΚ έχει αγωνιστεί για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της εποχής της πληροφορίας· ωστόσο, είναι απίθανο ότι το Διαδίκτυο θα είναι η κινητήρια δύναμη για την πολιτική αλλαγή στην Κίνα, διότι είναι μια αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για εκδημοκρατισμό.[22]

 

Βιβλιογραφία:

[1] Francis C. Domingo, 2016, China’s Engagement in Cyberspace, Journal of Asian Security and International Affairs 3(2), SAGE Publications, σελ. 246.

[2] Costeas-Geitonas School Model United Nations, 2016, Study Guide for the UN Security Council, Topic: Cyber security in the dark web era, (accessed on January 2017), σελ. 1-3.

[3] «The Impact of the Dark Web on Internet Governance and Cyber Security», https://www.ourinternet.org/research/impact-dark-web-internet-governance-and-cyber-security

[4] http://vr.arch.uth.gr/VR-Arch/01_Cyberspace/definition.html

[5] «World Economic Outlook Database». International Monetary Fund. October 2016 (accessed on January 2017).

[6] «GDP (current US$)» (PDF). World Development Indicators. World Bank (accessed on January 2017).

[7] «GDP and its breakdown at current prices in US Dollars». United Nations Statistics Division. December 2016 (accessed on January 2017).

[8] «Trends in World Military Expenditure, 2015″ (PDF). Stockholm International Peace Research Institute (accessed on January 2017).

[9] Σωτήρης Πετρόπουλος και Αστέρης Χουλιάρας (επιμέλεια), Η Κίνα  και οι Άλλοι: Οι Σχέσεις της Κίνας με την Ευρώπη και των Κόσμο, 2013, Εκδόσεις Παπαζήση, σελ. 80.

[10] Jon R. Lindsay, Tai Ming Cheung and Derek S. Reveron (Eds.). 2015. China and Cybersecurity: Espionage, Strategy, and Politics in the Digital Domain. Oxford, UK: Oxford University Press, σελ. 1.

[11] Francis C. Domingo, 2016, China’s Engagement in Cyberspace, Journal of Asian Security and International Affairs 3(2), SAGE Publications, σελ. 257.

[12] 2014 WIC Overview, Source: Not Available (accessed on January 2017), http://www.wuzhenwic.org/2015-11/12/c_46284.htm

[13] http://english.gov.cn/2016special/internetplus/

[14] http://dsr.nii.ac.jp/about.html.en

[15] 2015 WIC Overview, Source: chinadaily.com.cn (accessed on January 2017), http://www.wuzhenwic.org/2016-10/13/c_58801.htm

[16] Wuzhen Report on World Internet Development 2016 released, Source: wuzhenwic.org (accessed on January 2017), http://www.wuzhenwic.org/2016-11/18/c_61834.htm

[17] Stephenie Andal, January 2016, Xi Jinping’s Global Cyber Vision (accessed on January 2017), http://thediplomat.com/2016/01/xi-jinpings-global-cyber-vision-for-the-future/

[18] Lu Chuanying, May 2016, China’s Emerging Cyberspace Strategy (accessed on January 2017), http://thediplomat.com/2016/05/chinas-emerging-cyberspace-strategy/

[19] http://www.merics.org/en/merics-analysis/dossierweb-special/new-threats-new-responses-how-china-fights-terrorism/the-governments-anti-terror-efforts/

[20] Daniel Ventre, 2014, Chinese Cybersecurity and Defense, ISTE Ltd, σελ. 240.

[21] Michael D. Swaine, 2013, Chinese Views on Cybersecurity in Foreign Relations, China Leadership Monitor, no. 42 (accessed on January 2017), σελ. 8, http://media.hoover.org/sites/default/files/documents/CLM42MS.pdf

[22] Francis C. Domingo, 2016, China’s Engagement in Cyberspace, Journal of Asian Security and International Affairs 3(2), SAGE Publications, σελ. 256.