Μαρία Τσιμαρά, Eρευνητική Ομάδα S.A.F.I.A. – Toμέας Ρωσίας

 

Η Ρωσική ομοσπονδία είναι ένα από τα κράτη που διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην διατήρηση των ισορροπιών της διεθνούς ασφάλειας και ειρήνης. Τα δυο πρόσφατα εμπόλεμα περιστατικά που κυριάρχησαν το διεθνές ενδιαφέρον, και στα οποία η Ρωσία ενεπλάκη δυναμικά, αποτελούν η Κρίση της Ουκρανίας (2014) και ο Συριακός εμφύλιος (2011). Εκτός, δε, της εμπλοκής της με στρατιωτικά μέσα, η Ρωσία συμμετείχε ενεργά και σε διαπραγματεύσεις, συσκέψεις και δράσεις με στόχο την ανθρωπιστική βοήθεια απέναντι στις πληγείσες περιοχές αλλά και την εύρεση ειρηνικής λύσης.

Και στις δυο περιπτώσεις, η Μόσχα ενεπλάκη καθοριστικά. Από την μια, χρησιμοποίησε το πρόσχημα της εγγυήτριας δύναμης των ρωσόφωνων Ουκρανών. Από την άλλη, ενεπλάκη ως δύναμη προστασίας και υποστήριξης του συριακού καθεστώτος. Όλες αυτές οι κινήσεις, δε,  έγιναν με βασικότερο πρόσχημα στην ιδέα του ανθρωπισμού, του διεθνούς δικαίου και της προστασίας δικαιωμάτων των ανθρώπου. Μιλώντας, εν προκειμένω, για την παροχή «ανθρωπιστικής βοήθειας» σε περιοχές όπου η Ρωσική Ομοσπονδία ενεπλάκη στρατιωτικά πρέπει να γίνει διαχωρισμός μεταξύ της ανθρωπιστικής επέμβασης και ευθύνης προστασίας. [1]

Η έννοια των ανθρωπιστικών παρεμβάσεων (Humanitarian Interventions) συνεπάγεται τη χρήση βίας για την αντιμετώπιση μιας κρίσης και χρήση της στηρίζεται σε ορισμένες γενικής εφαρμογής αρχές που προβλέπονται είτε από το υφιστάμενο διεθνές δίκαιο. Αν και η έννοια αυτή τείνει να βασίζεται στις νομικές ερμηνείες της προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οδηγεί αναπόφευκτα στη διάβρωση της εθνικής κυριαρχίας, οπότε κατά οξύμωρο τρόπο, λαμβάνουν χώρα περεταίρω  παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ανθρωπιστική επέμβαση, ακόμη, με βάση τις αρχές της Συνθήκης της Βεστφαλίας,  έχει ταυτιστεί με τη συγκρουσιακή της σχέση με την κρατική κυριαρχία, αφού η επέμβαση στα εσωτερικά άλλου κράτους δεν είναι αποδεκτή για οποιονδήποτε λόγο.

Η έννοια της ευθύνης προστασίας δημιουργήθηκε με στόχο να αποφευχθούν οι άσχημες συνέπειες της  ανθρωπιστικής επέμβασης. Αποτελεί, δε, μία κατεύθυνση, υπό την οποία η διεθνής κοινότητα αντιλαμβάνεται τους όρους της κρατικής κυριαρχίας, της επέμβασης στα εσωτερικά ενός κράτους και της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου και του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου εστιάζοντας σε μια προσέγγιση ανθρωπιστικής κρίσης.[2]

Προκύπτει, λοιπόν, το εύλογο ερώτημα, πως ένα κράτος που εμπλέκεται στρατιωτικά σε συρράξεις, μπορεί να αποτελέσει ταυτόχρονα εγγυήτρια δύναμη στα υπό σύρραξη κράτη; Δικαιολογείται ή όχι μία ανθρωπιστική επέμβαση στα εσωτερικά ενός άλλου κράτους σε περίπτωση παραβιάσεων των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών της;

Ξεκινώντας, λοιπόν, από την εμπλοκή του Κρεμλίνου στην Ουκρανική κρίση, υψίστης σημασίας είναι το γεγονός πως πρόσχημα αποτέλεσε η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η ανθρωπιστική βοήθεια του συγγενούς έθνους. [3]Με τον ουκρανικό λαό διαιρεμένο στο ανατολικό τμήμα, όπου ήταν κυρίως ρωσόφωνοι, και το δυτικό τμήμα, οι οποίοι ήταν ευρωπαϊστές,  και κυρίως μετά την «αποκαθήλωση» του Yanukovych, στρατιωτικές δυνάμεις που υποστήριζαν τη Ρωσία κατέλαβαν την Κριμαία και το Ρωσικό Συμβούλιο αποφάσισε τη χρήση ένοπλων δυνάμεων στην Ουκρανία. Τελικό αποτέλεσμα ήταν το δημοψήφισμα για την ανεξαρτητοποίηση της Κριμαίας και στην προσάρτησή της στη Ρωσία. [4]

Για πολλούς, η απόσχιση είναι αποτέλεσμα της αρχής της αυτοδιάθεσης[5], άρα και μια δημοκρατική απόφαση, που καθιστά εν γένει την εμπλοκή της Ρωσίας λογική. Βέβαια, στο αντίποδα, υπάρχει η γνώμη πως η αυτοδιάθεση και η απόσχιση από κάποιο κράτος προκύπτει μόνο σε ακραίες περιπτώσεις όπως αυτές των σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.[6] Αν και ο λαός αποτελεί συστατικό στοιχείο της έννοιας του κράτους, εντός μιας εδαφικής έκτασης, μπορεί να υπάρχουν μειονότητες, οι οποίες, βέβαια, δεν επηρεάζουν την έννοια του λαού.

Το πρώτο επιχείρημα, λοιπόν, όπου βασίστηκε η Μόσχα ήταν η προστασία της ρωσικής μειονότητας στο ουκρανικό έδαφος.[7]  Με βάση, δε, το διεθνές δίκαιο, η προστασία υπηκόων μιας χώρας, οι οποίο κατοικούν στο έδαφος άλλης χώρας αποτελεί κατ’ ουσίαν αυτοάμυνα και αποτελεί μια άτυπη εθιμική εξαίρεση της απαγόρευσης χρήσης βίας. [8]

Εντός του πλαισίου της ευθύνης προστασίας, η Ρωσία προέβη τον Αύγουστο του 2014 σε μια πρωτοβουλία ανθρωπιστικής βοήθειας εντός του Ουκρανικού εδάφους, γεγονός που όξυνε τα ήδη τεταμένα πνεύματα και οδήγησε σε ένα, παρ’ ολίγον, σοβαρό διπλωματικό επεισόδιο.[9]. Το ερώτημα, πάντως, που γεννάται από το συγκεκριμένο συμβάν είναι το αν πράγματι οι πρωτοβουλίες για ανθρωπιστική βοήθεια στοχεύουν αποκλειστικά και μόνο την κοινωνική αλληλεγγύη ή αν πράγματι ενέχουν ιδιοτελή κίνητρα. [10]

Συμπεραίνεται, άρα, πως η ανάμειξη της Μόσχας στην κρίση της Ουκρανίας στηρίχθηκε στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συγκεκριμένα της ρωσικής μειονότητας της περιοχής, γεγονός που, όμως, με τρόπο όμως προκλητικό, δημιουργώντας εντάσεις στην διεθνή κοινότητα.

Υπάρχουν, όμως, παρόμοια κίνητρα στην ανάμειξη της Ρωσίας στον Συριακό εμφύλιο; Πρωτίστως, η συμμαχία μεταξύ της Ρωσίας και της Συρίας υπήρξε μακραίωνη, καθιστώντας έτσι εύλογη την υποστήριξη της προς την συριακή κυβέρνηση.[11] Το καθεστώς Άσαντ, με βάση τις αρχές του διεθνούς δικαίου, προσέφυγε στην Μόσχα προκειμένου να ζητήσει βοήθεια στην αντιμετώπιση των εσωτερικών αναταραχών. Αν και τον Ιούλιο του 2012, η Ρωσία ανακοίνωσε την αναστολή της στήριξής της, συνεχίζει να έχει τον ρόλο διαμεσολαβητή ανάμεσα στη κυβέρνηση και στην αντιπολίτευση, έχοντας, όμως, πολιτικά κίνητρα να μην συμβάλει στην απομάκρυνσή του.[12] Χαρακτηριστικό, δε, πως εμπόδιζε τις διεθνής προσπάθειες για επιβολή κυρώσεων εναντίον του Άσαντ και στην άσκηση βέτο σε ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών που αφορούν το ζήτημα της Συρίας. [13]

Η κρίση της Συρίας αποτελεί μία περισσότερο σύνθετη περίπτωση από ότι αυτή της Ουκρανίας, πόσο μάλλον, δε, η ανάμειξη της Ρωσίας στα εσωτερικά του κράτους. Βλέπουμε, αρχικά, πως η Ρωσία βρίσκει έρεισμα για ανάμειξη στην υπόθεση της Συρίας στις στρατιωτικές βάσεις της στην περιοχή. Τα ερείσματα της ρωσικής πλευράς βασίζονται, αρχικά, στις αρχές του διεθνούς δικαίου, με βάση το οποίο, άλλωστε, το καθεστώς Άσαντ ζήτησε την στήριξη της Μόσχας, δίνοντας έτσι νομιμοποιητική βάση στις ενέργειές της. Η στρατιωτική στρατηγική της, όμως, με κατά κόρον επιθέσεις και τυφλά χτυπήματα σε αμάχους, έρχεται σε αντίθεση με το ανθρωπιστικό δίκαιο. Παρατηρείται, λοιπόν, ένα νομικό κενό μεταξύ Διεθνούς και Ανθρωπιστικού δικαίου, που γεννά σημαντικό ζήτημα νομιμότητα. Οι μαζικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που προκύπτουν είναι καταφανής και από τις δύο μαχόμενες πλευρές, και οι επιθέσεις κατά του άμαχου πληθυσμού αποτελούν μια παράπλευρη απώλεια, προξενόντας την διεθνή κατακραυγή.[14]

Το Κρεμλίνο, όπως και στην περίπτωση της Ουκρανίας, προέβη σε  ανθρωπιστικές επιχειρήσεις στη Συρία, με σκοπό να παρέχει βοήθεια στους αμάχους που ζουν σε περιοχές οι οποίες τελούσαν υπό τον έλεγχο του ISIS και ανακαταλήφθηκαν από δυνάμεις πιστές στον πρόεδρο Μπασάρ αλ Άσαντ, όπως και σε περιοχές που έχρηζαν επιτακτικής βοήθειας, δηλαδή σε περιπτώσεις λιμού. Για τον διαχωρισμό αυτό, η Ρωσία έχει δεχτεί σκληρή κριτική τόσο από την ΕΕ, όσο και από τις ΗΠΑ, οι οποίες την παροτρύνουν να ενισχύσει και τους κατοίκους των πόλεων που βρίσκονται υπό πολιορκία[15]. Η κόντρα, λοιπόν, που προκύπτει ανάμεσα σε δύση (ΟΗΕ-ΕΕ) και Ρωσία, για την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, φαίνεται πως υπόκειται σε πολιτικά συμφέροντα και επηρεάζεται από τον ανταγωνισμό Δύσης και Ρωσίας.[16]

Αναλύοντας την στάση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, υπό το πρίσμα του ρεαλισμού, θα μπορούσαμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως η ανάμειξη της στις εσωτερικές υποθέσεις των δύο κρατών, καθώς και η ανθρωπιστική επέμβαση[17] και βοήθεια, εντάσσονται στο πλαίσιο μεγιστοποίησης της ισχύος της, της κυριαρχίας της  και της επιρροής της, ιδιαίτερα προς το εχθρικό για εκείνη δυτικό μέτωπο (Ουκρανία – ΕΕ / Συρία – ΗΠΑ). Αν και η Ρωσία, προκειμένου να προστατεύσει τα σύνορά της, στην περίπτωση της Ουκρανίας, και να αμυνθεί του ζωτικού της συμφέροντος στην Συρία[18], έχει καταφέρει, να αδράξει και σημαντικά οφέλη.  Πλέον, η Ρωσία αποτελεί από τους σημαντικότερους πρωταγωνιστές της διεθνούς πολιτικής, και έχει λόγο στις αποφάσεις που αφορούν το ουκρανικό, και το συριακό ζήτημα.

[1]                      Scheffer, David J. “Towards a Modern Doctrine of Humanitarian Intervention.” University of Toledo Law Review Vol 23. (1992): 253-274

[2]              Abbas, T., M., “The Shifting Discourse of the “Responsibility to Protect”: Any Significance to the “Humanitarian Intervention” debate?”, 23.08.2012, διαθέσιμοστηνιστοσελίδα http://www.e-ir.info/2012/08/23/the-shifting-discourse-of-the-responsibility-to-protect/

[3]                      A, M. (2017) Putin vows to protect Russians in southeastern Ukraine from nationalists. Available at: https://themoscowtimes.com/articles/putin-vows-to-protect-russians-in-southeastern-ukraine-from-nationalists-51285 (Accessed: 17 February 2017).

[4]              Η Κριμαία αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος μόνο από τη Ρωσία και από το Κιργιστάν, περισσότερα βλ. Harding, L. and Walker, S. (2014) Crimea applies to be part of Russian federation after vote to leave Ukraine. Available at: http://www.theguardian.com/world/2014/mar/17/ukraine-crimea-russia-referendum-complain-result (Accessed: 28 January 2017)

[5]              Η αρχή της αυτοδιάθεσης αποτελεί μια θεμελιώδη έννοια στο ΔΔ, και μερικά από τα νομικά κείμενα στα οποία κατοχυρώνεται είναι «η Διακήρυξη περί της Απονομής Ανεξαρτησίας σε Αποικιακά Εδάφη και Λαούς (1960), το διεθνές σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα (1966), το διεθνές σύμφωνο για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα (1966 και στην Τελική Πράξη του Ελσίνκι (1975)

[6]                      Marxsen, C. (2016) ‘The Crimea crisis from an international law perspective’, Kyiv-Mohyla Law and Politics Journal, 0(2), pp. 13–36. doi: 10.18523/kmlpj88177.2016-2.13-36.

[7]                      Η επιχειρηματολογία αυτή χρησιμοποιήθηκε, συγκεκριμένα, από τον Πρόεδρο του Ρωσικού Συμβουλίου Valentina Matviyenko, ο οποίος έκρινε απαραίτητη την στρατιωτική επέμβαση προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε απειλή ενάντια στη ζωή της ρωσικής μειονότητας και να εγγυηθεί την ασφάλεια της. Βλ.:Valentina Matviyenko tells council of Europe about violation of Russians’ rights in Ukraine. Available at: http://russkiymir.ru/en/news/213223/ (Accessed: 18 February 2017).

[8]              Όπως προβλέπεται στο άρθρο 2 παρ. 4 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.

[9]                      Μεγάλη αυτοκινητοπομπή 280 φορτηγών μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια για την Ουκρανία, γεγονός που από την δυτική πλευρά γέννησε ιδιαίτερες ανησυχίες και εκτιμήθηκε ως πρόσχημα για μια εισβολή στο ουκρανικό έδαφος. Το Κρεμλίνο, βέβαια, διέψευσε τους ισχυρισμούς αυτούς. Βλ.: BBC (2014) Ukrainecrisis: Russiaaidconvoy ‘invadesUkraine’. Available at: http://www.bbc.com/news/world-europe-28892525 (Accessed: 28 January 2017).

[10]                    Alexander Lukin, ‘What the Kremlin is Thinking’, Foreign Affairs, July/August 2014, pp. 85-93

[11]                    Η συνεργασία αναγάγετε από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, συγκεκριμένα, η Ρωσία ανέλαβε την ανασυγκρότηση και τον επανεξοπλισμό του συριακού στρατού. Σε αντάλλαγμα, η Συρία προσέφερε στη Ρωσία τη ναυτική βάση της Ταρτούς, η οποία αποτελεί σήμερα τη μοναδική ναυτική βάση της Ρωσίας στη Μεσόγειο και το πηγή επιρροής της για την περιοχή της Μέσης Ανατολής.

[12]           Hill, F. (2013) The real reason Putin supports Assad. Available at: https://www.foreignaffairs.com/articles/chechnya/2013-03-25/real-reason-putin-supports-assad (Accessed: 18 February 2017).

[13]                    Ρωσία και Κίνα αμύνθηκαν της στάσης τους με την αιτιολογία ότι οι διατάξεις της απόφασης προέβλεπαν την επιβολή κυρώσεων μόνο στη συριακή κυβέρνηση, χωρίς καμία παρόμοια πρόβλεψη για το κίνημα της ένοπλης αντιπολίτευσης, το οποίο είχε προβεί σε μία σειρά από βίαιες επιθέσεις κατά κυβερνητικών θέσεων βλ. ISS Strategic Comments, Russia’s Syria Stance: principled self-interested, Volume 18, Comment 31, September 2012, διαθέσιμοστηνιστοσελίδα http://al.odu.edu/mun/docs/Russia%27s%20Syria%20Stance,%20Sept%202012.pdf

[14]                    Fisk, R. (2016) Massacre of innocents: As Syria and Russia bombard eastern Aleppo children are also dying in the west of the city. Available at: http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-civil-war-aleppo-conflict-latest-innocent-children-killed-isis-assad-russia-nusra-a7385791.html (Accessed: 28 January 2017).

[15]           . Σημαντικό γεγονός, δε, πως ανθρωπιστική βοήθεια των ΗΕ, δέχτηκε πυρά τον Σεπτέμβριο του 2016, κι αν και υπαίτια θεωρήθηκε η ρωσική πλευρά, το Κρεμλίνο δήλωσε κατηγορηματικά την μη ανάμειξή του.Russia, Syria did not deliver strikes on UN aid convoy near Aleppo — ministry (2016) Available at: http://tass.com/world/901003 (Accessed: 28 January 2017). Επίσηςυπάρχεικαιηερμηνείαεσκεμμένεςεπίθεσηςπροςτηνρωσικήδιπλωματίαβ.λ. Yegorov, O. and RBTH (2016) Syria: What’s behind Russia’s humanitarian operation in Aleppo? Available at: http://rbth.com/international/2016/08/05/syria-whats-behind-russias-humanitarian-operation-in-aleppo_618505 (Accessed: 28 January 2017).

[16]           Desk, N. (2016) Russia, US have different ideas about humanitarian aid for Aleppo: Russian DM. Available at: https://www.almasdarnews.com/article/russia-us-different-ideas-humanitarian-aid-aleppo-russian-dm/ (Accessed: 28 January 2017).

[17]           Έκθεση της ανθρωπιστικής δράσης της Ρ.Ο. βλ. http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2016/582039/EPRS_ATA(2016)582039_EN.pdf

[18]                    Επιπλέον δε πρόσχημα εμπλοκής στο συριακό εμφύλιο αποτέλεσε το γεγονός ότι ο ρωσικός στρατός στη Σεβαστούπολη και ο στόλος στη Μαύρη Θάλασσα βρισκόταν υπό απειλή και ότι η Ρωσία ως προστάτης αυτών, σε καμία περίπτωση, δεν θα έπρεπε να παραμείνει ένας απλός παρατηρητής.

Bibliography

  • Marxsen, C. (2016) ‘The Crimea crisis from an international law perspective’,Kyiv-Mohyla Law and Politics Journal, 0(2), pp. 13–36. doi: 10.18523/kmlpj88177.2016-2.13-36.
  • Russia, Syria did not deliver strikes on UN aid convoy near Aleppo — ministry (2016) Available at: http://tass.com/world/901003 (Accessed: 28 January 2017)