Χριστίνα Παπαποστόλου, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A  – Τομέας Ρωσίας

 

Ο στόχος της Ρωσίας να γίνει ένας δυνατός παίκτης στη διεθνή σκακιέρα είναι γνωστή –υπό την ηγεσία του Vladimir Putin – τα τελευταία χρόνια. Αυτό που δείχνει να αντιλαμβάνεται σήμερα η ρωσική εξωτερική πολιτική – πέρα από τη σημασία της στρατιωτικής ισχύος (την οποία έχει επιδείξει στις πρόσφατες περιπτώσεις της Γεωργίας το 2008 και της Ουκρανίας το 2014) – είναι η σημασία και άλλων σημαντικών παραγόντων που συμβάλλουν στην άσκηση επιρροής στις περιοχές ενδιαφέροντος. Αυτοί είναι: η ασφάλεια, η διπλωματία, η οικονομία αλλά και η «εικόνα» που παρουσιάζει η χώρα προς τον κόσμο.[1] Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ρωσία θέτει δύο στόχους: πρώτον, να διασφαλίσει την «αφοσίωση» των χωρών της Κοινοπολιτείας (CIS) προκειμένου να διασφαλίσει τα σύνορά της,  και δεύτερον, να ενδυναμώσει την επιρροή σε χώρες με τις οποίες διαθέτει παραδοσιακά στενούς δεσμούς και οι οποίες προσπαθούν σήμερα να ενταχθούν σε δυτικό πλαίσιο.

Δύο τέτοια παραδείγματα χωρών εξετάζονται στην παρούσα ανάλυση: οι διμερείς σχέσεις της Λευκορωσίας και της Σερβίας με τη Ρωσία, υπό το πρίσμα των στρατηγικών πολιτικών στόχων που θέτει η κάθε πλευρά. Η Ρωσία φαίνεται να έχει θέσει ως προτεραιότητα την άσκηση επιρροής στη Λευκορωσία, προκειμένου να αντιμετωπίσει τον «κλοιό» που στήνει το ΝΑΤΟ κοντά στα σύνορά της. Ένας άλλος στόχος της Ρωσίας φαίνεται να είναι η άσκηση επιρροής στη διαμόρφωση των πολιτικών εξελίξεων στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, σε ένα «κενό» που φαίνεται να δημιουργείται από την απροθυμία των δυτικών δυνάμεων να αναλάβουν δυναμικές δράσεις και πρωτοβουλίες στην περιοχή. Παράλληλα, οι εθνοτικές διαμάχες στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων δείχνουν να εισέρχονται σε μια νέα περίοδο – πολιτικών για την ώρα – συγκρούσεων,  με κύριους πρωταγωνιστές τη βαθιά πολιτική κρίση στην πΓΔΜ της τελευταίας διετίας (με αποκορύφωμα τις πρόσφατες εθνικές εκλογές και την αδυναμία συγκρότησης κυβέρνησης), αλλά και τις εθνικιστικές εξάρσεις της Αλβανίας και την κινητικότητα στο Κόσοβο για δημιουργία τακτικού στρατού.

Σχέσεις Ρωσίας- Λευκορωσίας

Η Λευκορωσία – όπως και άλλες πρώην σοβιετικές χώρες –  μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου κλήθηκε να επαναπροσδιορίσει τη θέση της ανάμεσα στην υιοθέτηση μιας δυτικής κατεύθυνσης και της αφοσίωσής της στην παραδοσιακή συμμαχία της με τη Ρωσία. Οι δύο χώρες το 1996 – επί εποχής BorisYeltsin- ξεκίνησαν τη διαδικασία μιας πολιτικής συμφωνίας για τη σύνδεση μεταξύ των δύο χωρών. Σύμφωνα με αυτή, προβλέπονταν οικονομική και στρατιωτική συνεργασία, καθώς και σταδιακή πολιτική σύγκλιση.[2] Με την άνοδο του VladimirPutin στην εξουσίατα τελευταία χρόνια η Λευκορωσία αποτελεί το «τελευταίο σύνορο» το οποίο είναι πεδίο ανταγωνισμού για άσκηση επιρροής και εξουσίας ανάμεσα στη Ρωσία και την Ευρωπαϊκή Ένωση.[3] Σήμερα η οικονομία της Λευκορωσίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό  από τη Ρωσία, σε μια περίοδο που και οι σχέσεις τις με άλλες χώρες είναι μετριασμένες, με συνέπεια την ελάχιστη εισροή ξένων κεφαλαίων στη χώρα. Παράλληλα, οι Λευκορώσοι πολίτες τείνουν να ταυτίζονται -από την άποψη κοινών εθνικών χαρακτηριστικών-  πιο πολύ με το ρωσικό έθνος, παρά με τη «Δύση». Το γεγονός αυτό ενισχύει την επιθυμία της χώρας να ενδυναμώσει και να φτάσει ακόμα και στην πολιτική και οικονομική ταύτιση με τη Ρωσία.[4]

Από την πλευρά της η Ρωσία όλα αυτά τα χρόνια επιδίωξε στρατιωτική και νομισματική ενοποίηση με τη Λευκορωσία προκειμένου να ανασχέσει την πίεση του ΝΑΤΟ στις παρυφές των ευρωπαϊκών συνόρων της (Πολωνία, Λιθουανία, Ουκρανία), δημιουργώντας στρατηγικού τύπου συνεργασίες μαζί της στον αμυντικό τομέα (εγκατάσταση οπλικών συστημάτων, δημιουργία ρωσικής βάσης στο έδαφος της Λευκορωσίας κ.α.). Τα παραπάνω λαμβάνουν χώρα υπό το πρίσμα της πολιτικής του Προέδρου της χώρας AlexanderLukashenko, η οποία στρέφεται τα τελευταία χρόνια από ένα δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης, σε ένα πιο απολυταρχικό σύστημα, με αποτέλεσμα τη σύγκρουση με το Ρώσο πολιτικό ηγέτη, VladimirPutin. [5]

Η εξάρτηση της Λευκορωσίας από τη Ρωσία σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο είναι σημαντική και δεν είναι λίγες οι φορές που οι ηγέτες των δύο χωρών έχουν διαφωνήσει ως προς την τιμολογιακή πολιτική  που επιβάλλει η Ρωσία στην Λευκορωσία. Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία είναι πλέον πεπεισμένη ότι η Λευκορωσία επωφελείται διπλά τόσο από τις ρωσικές κυρώσεις που της έχουν επιβληθεί από τη διεθνή κοινότητα («βάπτίζοντας» απροσδιόριστης προελεύσεως τρόφιμα υπό το ετικέτα “madeinBelarus” και την προώθησή τους στη ρωσική αγορά, καθώς και από την αγορά φυσικού αερίου χωρίς δασμούς από τη Ρωσία και τη μεταπώληση του στην Ευρώπη επιβάλλοντας η ίδια δασμούς.).[6] Η εξάρτηση της οικονομίας της Λευκορωσίας από τη Ρωσία παραμένει σήμερα βασικός συνδετικός παράγοντας των σχέσεων των δύο χωρών, αφού η Λευκορωσία εξάγει το μεγαλύτερο μέρος των προϊόντων που παράγει σε αυτή (αγροτικά, βόειο κρέας και προϊόντα του, γαλακτοκομικά κ.α.).

Από τις αρχές του έτους οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν εισέλθει σε μια νέα κρίση. Αφορμή ήταν οι δηλώσεις του Λευκορώσου Προέδρου Lukashenko στις 3 Φεβρουαρίου να κηρύσσει τη δυνατότητα της χώρας του να διαχειριστεί τις ενεργειακές της ανάγκες χωρίς το πετρέλαιο της Ρωσίας. Η φιλοδυτική προσέγγιση της Λευκορωσίας το τελευταίο χρονικό διάστημα εκφράστηκε στην αρχή του χρόνου με την απόφαση για την απελευθέρωση του καθεστώτος βίζας σε πολίτες 80 χωρών. Σε αντίποινα αυτής της απόφασης της Λευκορωσίας, η Ρωσία προχώρησε σε αυξήσεις στις τιμές του αερίου, καθώς και σε ελέγχους στα χερσαία σύνορα και τις πτήσεις που προέρχονταν από τη Λευκορωσία, χωρίς προηγουμένως να ενημερώσει την ηγεσία της χώρας για αυτές τις μονομερείς ενέργειες. Η Λευκορωσία -μέσω δηλώσεων του Προέδρου της-  κατηγόρησε τη Ρωσία οτι αυτές οι ενέργειες αντιτίθενται στις διμερείς συμφωνίες για την προστασία των συνόρων μεταξύ των δύο χωρών.[7] Μέσα από την πρόσφατη κρίση στις σχέσεις των δύο χωρών φαίνεται να αναδύεται η προσπάθεια για σταδιακή απεμπλοκή της Λευκορωσίας από τη Ρωσία, μια σχέση που δεν μπορεί να διακοπεί απότομα, αφού και η «Δύση» φαίνεται να επιδεικνύει απροθυμία να στηρίξει την εύθραυστη οικονομία της Λευκορωσίας, αν εκείνη επιλέξει να απομακρυνθεί από τη Ρωσία. Ο Lukashenko φαίνεται να επιθυμεί την επιδίωξη μιας πολιτικής λύσης για τα προβλήματα των δύο χωρών σε επίπεδο ηγεσίας, όπως φανερά δηλώνει και προτρέπει τον Πρόεδρο Putin στην επίμαχη συνέντευξη τύπου που έδωσε στις 3 Φεβρουαρίου.[8] Οι δύο πλευρές τις τελευταίες εβδομάδες προσπαθούν να μειώσουν τις εντάσεις μεταξύ τους βάζοντας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων προς συζήτηση θέματα που αφορούν τις τιμές πετρελαίου και αερίου, καθώς και θέματα εμπορικών συναλλαγών αγροτικών προϊόντων και τροφίμων.

 

Σχέσεις Ρωσίας- Σερβίας

Την κλιμακούμενη παρουσία της Ρωσίας στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων ενισχύει το «κενό επιρροής» το οποίο δείχνει να έχει δημιουργηθεί το τελευταίο χρονικό διάστημα. HE.E. παρόλο που διακηρύσσει ως επίσημους στόχους της, την προώθηση της ειρήνης στα Δυτικά Βαλκάνια, τη σταθερότητα, την οικονομική ανάπτυξη, καθώς και την προοπτική ένταξης των χωρών αυτών στην ευρωπαϊκή οικογένεια με την ανάπτυξη ενός πλαισίου διαδικασίας σταθεροποίησης και σύνδεσης (SAP),[9] στην πραγματικότητα έχει  σημειώσει σχετική αδράνεια ως προς το σκοπό αυτό. Αυτή τη στιγμή καλείται να αντιμετωπίσει μια σειρά άλλων ζητημάτων προτεραιότητας όπως το Brexit, το μεταναστευτικό, τις εθνικές εκλογές σε κρατών-μελών, καθώς και την κρίση συνοχής της Ένωσης). Λόγοι που έχουν επίσης συμβάλλει στην περιορισμένη πρόοδο για ένταξη στην ευρωπαϊκή οικογένεια από την πλευρά των βαλκανικών χωρών είναι: η στασιμότητα ή η μικρή πρόοδος στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις των κρατών των Δυτικών Βαλκανίων με την Ε.Ε., οι ασταθείς κυβερνήσεις, οι αδύναμοι θεσμοί εντός των κρατών, οι κακές σχέσεις γειτονίας, οι ενδοκρατικές πολιτικές συγκρούσεις, το υψηλό ποσοστό διαφθοράς, καθώς και οι ανώριμοι -ή πρώϊμοι σε κάποιες περιπτώσεις- δημοκρατικοί θεσμοί οι οποίοι αποτυγχάνουν να δημιουργήσουν στο μυαλό και την καρδιά των πολιτών τους, αίσθημα κράτους δικαίου.

Η Σερβία καλείται να αντιμετωπίσει την ανάδυση μιας νέας κρίσης με το Κόσοβο. Αφορμή της κλιμάκωσης της νέας κρίσης ήταν στα μέσα του Ιανουαρίου η αποστολή τρένου το οποίο συνδέει το Βελιγράδι με την Μιτροβιτσα (περιοχή του Νοτίου Κοσόβου που κατοικείται από Σέρβους του Κοσόβου), το οποίο έφερε γραμμένο το σύνθημα: «Το Κόσοβο είναι σερβικό» και το οποίο ακινητοποιήθηκε για το λόγο αυτό στα σύνορα από τις Κοσοβάρικες Αρχές. Το περιστατικό αυτό, σε συνδυασμό με τις απειλές για πολεμικές συρράξεις μεταξύ των δύο πλευρών, έχουν δημιουργήσει μια νέα μεγάλη κρίση στην περιοχή. Οι Κοσοβάροι, παρά τις δηλώσεις απότροπής εκ μέρους του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ JensStoltenberg, επιθυμούν να μετατρέψουν τις αστυνομικές τους δυνάμεις σε τακτικό στρατό, ενώ η Σερβία φαίνεται να είναι διατεθειμένη να στείλει στρατεύματα στο Κόσοβο, προκειμένου να προστατεύσει τους σερβικούς πληθυσμούς της περιοχής.[10] Η πρόσφατη κλιμάκωση των σχέσεων μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου, φέρνουν στο προσκήνιο τη Ρωσία, η οποία βρίσκεται σε συνεχή επαφή με το Βελιγράδι σχετικά με το θέμα. Η ρωσική παρουσία δεν εμπλέκεται μόνο στο θέμα του Κοσόβου αλλά χρησιμοποιώντας ως «δούρειο ίππο» τη Σερβία,  προσπαθεί να ασκεί επιρροή στην ευρύτερη περιοχή. Αυτό προκύπτει από την επιδείνωση των σχέσεών της Σερβίας με τις γειτονικές της χώρες, γεγονός που αναλυτές το αποδίδουν στην αυξανόμενη επιρροή της Μόσχας προς το Βελιγράδι.[11] Όμως, παρά την παραδοσιακή συμμαχία που διατηρεί μέχρι σήμερα η Ρωσία με τη Σερβία, η «ήπια ισχύς» της πρώτης παραμένει αδρανής στην περιοχή, παρά την έκκληση της δεύτερης.[12]

Παρά την επιθυμία της Σερβίας να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση η χώρα το τελευταίο διάστημα διαφαίνεται να διολισθαίνει προς την πλευρά της Ρωσίας. Αυτό φαίνεται και από τη δήλωση του Επιτρόπου της αρμόδιου για την ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας και Διαπραγματεύσεων για τη Διεύρυνση JohannesHahn: «Ίσως στη Σερβία πολλοί άνθρωποι είναι συναισθηματικά πιο κοντά στη Ρωσία, αλλά και ο στρατηγικός στόχος της Σερβίας είναι η ένταξη στην Ε.Ε. και το μέλλον της περιοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση».[13] Παράλληλα ο Πρόεδρος του Κοσόβου HashimThaçi κάλεσε τη Ρωσία να κοιτάξει «πέρα από τα συμφέροντα της Σερβίας» σε ό,τι αφορά στις σχέσεις της με το Κόσοβο και να «μην συγκρίνει τις δύο χώρες με την περίπτωση της Κριμαίας».[14]

Συμπεράσματα

Τόσο η Λευκορωσία, όσο και η Σερβία, επιδιώκουν στενότερη συνεργασία και παροχή προστασίας από τη Ρωσία, προκειμένου να  αντιμετωπίσουν τα προβλήματά τους (οικονομικά, θεσμικά, εθνοτικά), χωρίς όμως ταυτόχρονα να απαρνιούνται τις εν δυνάμει σχέσεις με το ΝΑΤΟ και την Ε.Ε. Τουναντίον, οι χώρες αυτές φαίνεται να κινούνται σε παράλληλες τροχιές, προσπαθώντας να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο διαμετρικά αντίθετες πλευρές.  Η Ρωσία, στην περίπτωση της Λευκορωσίας επιδεικνύει την ισχυρή θέλησή της να ελέγξει την περιοχή της Βαλτικής, αφού πρόκειται για μια χώρα «ανάχωμα» μεταξύ του ΝΑΤΟικού «κλοιού» Πολωνίας, Λιθουανίας, Λετονίας. Από την άλλη πλευρά, οι προσδοκίες της Λευκορωσίας για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της οικονομίας της δεν έχουν εκπληρωθεί μέχρι σήμερα ούτε κοιτάζοντας προς τη Ρωσία, ούτε στρεφόμενη προς τη «Δύση». Η προσπάθεια της Ε.Ε. για ένταξη της χώρας στην ευρωπαϊκή οικογένεια προχωρεί με γοργούς ρυθμούς, γεγονός που συμβάλλει στην αποσταθεροποίηση της σχέσης της με τη Ρωσία.Στην περίπτωση της Σερβίας, η Ρωσία σταδιακά, αλλά με σταθερά βήματα, ισχυροποιεί την παρουσία και την επιρροή της στην περιοχή των Βαλκανίων. Τα πρώτα σημάδια αυτής της επιρροής εμφανίζονται με την εκλογή φιλορώσων Προέδρων στις πρόσφατες εκλογές της Βουλγαρίας και της Μολδαβίας, αλλά και με την ταχύτατη ενδυνάμωση των δεσμών με την εθνικιστική πλευρά της Σερβίας, η οποία ενθάρρυνε τους Σερβοβόσνιους να αγωνιστούν για μερική ή πλήρη ανεξαρτησία στη Βοσνία, ενώ ενίσχυσε την πεποίθηση των Σέρβων του Κοσσυφοπεδίου να πιέσουν για τον ίδιο λόγο. [15]

Με την προσπάθεια της Ρωσίας να καλύψει το «κενό» που δημιουργείται από την αδράνεια ή την απουσία ανταγωνιστικών προς αυτή δυνάμεων σε ευάλωτες ή αποσταθεροποιημένες περιοχές, οι δύο χώρες καλούνται να προσδιορίσουν ποια επιθυμούν να είναι η θέση τους στο διεθνές σύστημα. Πέρα από τις στρατηγικές πολιτικές επιλογές που θα κληθούν να κάνουν τα δύο αυτά κράτη στο άμεσο μέλλον, γεννάται το εξής ερώτημα: πώς καλείται να ανταποκριθεί το δυτικό μέτωπο στις «προκλήσεις των –ρωσικών- καιρών»;

[1]                      Peter Rutland & Andrei Kazantsev (2016), The limits of Russia’s ‘soft power’, Journal of Political Power, 9:3, 397.

[2]                      Sahm A. (2006 July 18), Integration-A Path to Self-Assertion? Relations between Belarus and Russia in the International Context , Russian Analytical Digest, Vol 4, p.2.

[3]                      Schmidtke  O., Yekelchyk S., (ed.), (2008), Europe’s Last Frontier? Belarus, Moldova and Ukraine between Russia and the European Union, Palgrave Macmilllan, p.3.

[4]                      Ryszard Radzik (2001) Belarus Between the East and the West, International Journal of Sociology, 31:3, p.27.

[5]                      Rice-Oxley M. (2014 June 9), Belarus: 20 years under dictatorship and a revolution behind the rest of Europe, The Guardian.com, accessed from: https://www.theguardian.com/world/2014/jun/09/-sp-belarus-remains-revolution-behind (25.3.2017).

[6]                      Belarus Smuggles EU Food to Russia Despite Sanctions (2014 Sep 26), Belarus Digest, accessed from: http://belarusdigest.com/story/belarus-smuggles-eu-food-russia-despite-sanctions-19427 (17.3.2017).

[7]                      Lukashenka Accuses Russia of “Grabbing Belarus By the Throat” (2017 February 3), accessed from: http://www.rferl.org/a/belarus-lukashenka-chaos-and-conflict-press-conference/28276919.html (18.3.2017).

[8]                      Shraibman A. (2017 Feb 8), The Far-Reaching Consequences of Belarus’ Conflict with Russia, Carnegie Moscow Center, accessed from: http://carnegie.ru/commentary/?fa=67939 (17.3.2017).

[9]                      SAP-StabilityandAssociationProcess- Ξεκίνησε το 1999, αποτελεί το στρατηγικό πλαίσιο που υποστηρίζει τη σταδιακή προσέγγιση των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων με την Ε.Ε. Βασίζεται σε διμερείς  συμφωνίες ρύθμισης των σχέσεων μεταξύ των χωρών, οικονομική υποστήριξη, πολιτικό διάλογο, εμπορικές σχέσεις και περιφερειακή συνεργασία (http://www.europarl.europa.eu/atyourservice/en/displayFtu.html?ftuId=FTU_6.5.2.html πρόσβαση 17/3/2017).

[10]                    Η Σερβία προειδοποιεί για στρατιωτική επέμβαση στο Κόσοβο (2017 Ιαν. 16), Skai.gr, πρόσβαση http://www.skai.gr/news/world/article/336181/i-servia-proeidopoiei-gia-stratiotiki-epemvasi-sto-kosovo/ (18.3.2017).

[11]                    Serbian Leader Accuses Kosovo of “Wanting War” After Train is Turned Back (2017 Jan 15), New York Times, accessed from: https://www.nytimes.com/2017/01/15/world/europe/serbia-kosovo-border-train.html?_r=0 (19.3.2017).

[12]                    Galkin N.(2016 Nov 21), Serbian Ambassador calls for more Russian “soft power” in the Balkans, accessed from: http://tass.com/world/913699, (25.3.2017).

[13]                    Serbians emotionally closer to Russia, but EU is goal” (2017 March 20), B92, accessed from: http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2017&mm=03&dd=20&nav_id=100804(20.3.2017).

[14]                    Thaci to Russia: “Recognise Kosovo, make it easy on Serbia”, B92, accessed from: http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2017&mm=02&dd=20&nav_id=100561 (19.3.2017).

[15]                    Russia Never Went Away From Balkans (2017 Feb 8), accessed from: http://www.balkaninsight.com/en/article/russia-never-went-away-from-the-balkans-01-18-2017   (17.3.2017).

Βιβλιογραφικές Αναφορές

  • Galkin N.(2016 Nov 21), Serbian Ambassador calls for more Russian “soft power” in the Balkans, accessed from: http://tass.com/world/913699, (25.3.2017).
  • Peter Rutland & Andrei Kazantsev (2016) The limits of Russia’s ‘soft power’,Journal of Political Power, 9:3, 395-413.
  • Ryszard Radzik (2001) Belarus between the East and the West, International Journal of Sociology, 31:3, p.27.
  • Sahm A. (2006 July 18), Integration-A Path to Self-Assertion? Relations between Belarus and Russia in the International Context, Russian Analytical Digest, Vol 4, p.2.
  • Schmidtke , Yekelchyk S., (ed.), (2008), Europe’s Last Frontier? Belarus, Moldova and Ukraine between Russia and the European Union, Palgrave Macmilllan.