Μαρία Τσιμάρα, Ερευνητική Ομάδα S.A.F.I.A – Τομέας Ρωσίας

 

Οι σχέσεις της Ρωσίας με την Πολωνία υπήρξαν, ιστορικά, έντονες. Κατά τον 20ο αιώνα, και ιδιαιτέρως μετά την πτώση του κομμουνισμού, οι διμερείς τους σχέσεις έχουν επιδεινωθεί σημαντικά, σημειώνοντας κατά καιρούς κάποια βελτίωση.[1] Ιστορικές μνήμες, άλλωστε, της σοβιετικής περιόδου, όπως η εισβολή του 1939, η μη έγκαιρη βοήθεια στην εξέγερση της Βαρσοβίας το 1944 και η σφαγή του Κατίν αποτελούν γεγονότα «αγκάθια» για τους Πολωνούς. Η Πολωνία, ακόμη, θα θεωρήσει υπαίτια την ΕΣΣΔ για την ολοκληρωτική καταστροφή της στον Β’ Π.Π., κάτι που γίνεται αντιληπτό από την αντίθετη πλευρά ως έλλειψη ευγνωμοσύνης για την απελευθέρωση από τη ναζιστική κατοχή. Ο κύριος λόγος για την στάση, αυτή, της Πολωνίας, ήταν η ένταξη στην Σοβιετική σφαίρα επιρροής και του ανατολικού κομμουνιστικού συνασπισμού για όλα τα επόμενα χρόνια.

Έκτοτε, έκαναν την εμφάνισή τους εργατικές κινητοποιήσεις από το 1970 λόγω του ανελεύθερου καθεστώτος. Με την εκδήλωση του κινήματος της «Αλληλεγγύης» του Λεχ Βαλέσα και μεγάλων κινητοποιήσεων, σε συνδυασμό βέβαια και με άλλους παράγοντες,[2] είχαν ως αποτέλεσμα την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, οπότε και η Πολωνία επανεξετάζει την εξωτερική της πολιτική και θα απομακρυνθεί από τη ρωσική σφαίρα επιρροής. Γεγονότα ορόσημο αποτελούν η ένταξη της στο ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, και θα δημιουργήσει συνεργασίες με μετα-σοβιετικά κράτη, πλην της Ρωσίας. Αναφορικά με το κίνημα της «Αλληλεγγύης», οι ΗΠΑ υπό την προεδρεία Ρήγκαν, υπήρξαν υποστηρικτές του, τόσο ηθικοί όσο και οικονομικοί. [3]

Έκτοτε,  οι διμερείς σχέσεις ΗΠΑ και Πολωνίας έβαιναν θετικές με κάθε κυβέρνηση να είναι υπέρ της αμερικανικής στρατιωτικής και οικονομικής παρουσίας στην Ευρώπη.[4]  Ένα από τα χαρακτηριστικότερα εγχειρήματα αμοιβαίας συνεργασίας των χωρών είναι το σύστημα αντιπυραυλικής άμυνας των ΗΠΑ στην Πολωνία. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 2007 και επρόκειτο να τοποθετηθεί στις περιοχές Redzikowο και Słupsk, σχηματίζοντας μια γραμμή άμυνας προς την Μόσχα, σε συνδυασμό με μια ακτίνα παρακολούθησης και συστήματα ραντάρ στην Τσεχία.  Η Πολωνία, έτσι, απέκτησε στρατηγική σημασία για το νατοϊκό αντιπυραυλικό σύστημα στην Ανατολική Ευρώπη, μαζί με Ρουμανία. Το σχέδιο, βέβαια, «πάγωσε» το 2009 με απόφαση της κυβέρνησης Ομπάμα ως ένδειξη κατευνασμού με τη Μόσχα οδηγώντας σε αποκλιμάκωση της διεθνούς σκηνής. Η πολωνική κυβέρνηση απογοητεύτηκε και γεννήθηκαν ανησυχίες έναντι της Μόσχας[5].

Η Πολωνία, όπως και οι χώρες της Βαλτικής, είναι από τους πλέον ένθερμους υποστηρικτές της αυξημένης στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ κοντά στα ρωσικά σύνορα προκειμένου να αποτρέψει τη ρωσική επιθετικότητα. Η Ρωσία, από τη μεριά της, αρνείται ότι έχει οποιαδήποτε πρόθεση να επιτεθεί σε μέλη του ΝΑΤΟ, και θεωρεί τη στρατιωτική συγκέντρωση του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη απειλή για την εθνική της ασφάλεια.[6]

Η Πολωνία, όμως, είχε ισχυρά κίνητρα για τη δημιουργία του συγκεκριμένου συστήματος άμυνας. Αν και μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, τα κράτη της Λιθουανίας και της Λευκορωσίας χωρίζουν τα σύνορα της με την Ρωσική Ομοσπονδία, υπάρχει η περιοχή Καλίνινγκραντ, η οποία αποτελεί τον θύλακα της Ρωσίας στην  Βαλτική Θάλασσα, και προξενεί ανησυχίες στην Πολωνία και στους συμμάχους της. Το μέρος αυτό  βρίσκεται μεταξύ  Λιθουανίας και Πολωνίας και  κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου αποτελούσε μια από τις πλέον στρατιωτικοποιημένες περιοχές του ανατολικού μπλοκ.  Σήμερα η ίδια περιοχή έχει εξαιρετική στρατηγική σημασία για την Ρωσία, αφού υπάρχει βάση του ρωσικού Στόλου της Βαλτικής και δύο αεροπορικές βάσεις. [7]

Το ανατολικό μέρος των 28 μελών του ΝΑΤΟ (“Eastern Flank”), γενικότερα, έχουν εκφράσει ότι απειλούνται από τη Ρωσία ειδικότερα μετά την παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας.[8] Σημειώνεται, άλλωστε, πως οι εντάσεις μεταξύ της Ρωσίας και χωρών-μελών του ΝΑΤΟ έχουν αυξηθεί μετά τον Φεβρουάριο του 2014. Ένα ακόμη γεγονός που όξυνε την ένταση μεταξύ ΝΑΤΟ και Μόσχας, ήταν η συμφωνία της 3ης Φεβρουαρίου 2016 σχετικά με την συμμαχία των βαλτικών κρατών και την διεξαγωγή στρατιωτικών ασκήσεων.[9] Η Πολωνία, εν προκειμένω, βρίσκεται σε διαρκή ανησυχία από την ρωσική επέμβαση στην Ουκρανία, υπό τον φόβο πως απειλείται η ασφάλειά της λόγω των συνόρων της με την περιοχή του Καλίνιγκραντ. Η επέμβαση των ρωσικών δυνάμεων στην Κριμαία και στην Ανατολική Ουκρανία, γεννούν τον φόβο πως η Βαλτική μπορεί να είναι ο επόμενος στόχος.[10] Μια κίνηση που όξυνε τις μεταξύ τους σχέσεις ήταν η υποστήριξη της νέας ουκρανικής κυβέρνησης, με αποτέλεσμα να κλιμακωθούν οι σχέσεις της με το Κρεμλίνο[11].Υπό αυτό το πρίσμα, η Πολωνία έχει ζητήσει μόνιμη ανάπτυξη των στρατιωτικών μέσων του ΝΑΤΟ στην χώρα. Ενόψει της Συνόδου του ΝΑΤΟ στη Βαρσοβία το φθινόπωρο του 2016, βρίσκεται στο προσκήνιο η ενίσχυση της παρουσίας του ΝΑΤΟ στην περιοχή.[12]

Η Ρωσία, από την άλλη, υποστηρίζει πως τα σύνορά της βρίσκονται υπό απειλή εξαιτίας της ανάπτυξης δυνάμεων του ΝΑΤΟ στις γειτονικές της χώρες και την περικύκλωση της Ρωσίας με στρατιωτικές βάσεις.[13] Το 2012, μάλιστα, μεταφέρθηκαν ρωσικοί πύραυλοι Iskander, και πλοία εντείνοντας ξανά ανησυχίες. Με την σειρά της η Ρωσία απάντησε με άσκηση στην περιοχή του Καλίνιγκραντ, η οποία περιελάμβανε σενάρια αναχαίτισης εχθρικών μαχητικών, «φωτογραφίζοντας» έτσι το ΝΑΤΟ ως επικείμενο εχθρό. [14]

Με την αντιπαράθεση Δύσης και Ρωσίας να βρίσκεται στο προσκήνιο, εν όψει του εμφυλίου της Συρίας και του ζητήματος της Ουκρανίας, τα βλέμματα της διεθνούς πολιτικής και στρατιωτικής σκηνής είναι και πάλι στραμμένα στην Πολωνία ώστε να θέσουν τα θεμέλια για το νατοϊκό αντιπυραυλικό σύστημα, το οποίο αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία υπό αμερικανική εποπτεία. Σε συνδυασμό με την δημιουργία του νατοϊκού στρατοπέδου στο Develesu της Ρουμανίας, με πρόσχημα την αντιμετώπιση απειλών από το Ιράν, επόμενος στόχος είναι η ολοκλήρωση της αντίστοιχης βάσης στην Πολωνία ως το 2018. [15]

Τα σχέδια αυτά φαίνεται πως ήδη λαμβάνουν χώρα, αφού τον Ιανουάριο του 2017, μια μεγάλη φάλαγγα αμερικανικών τεθωρακισμένων οχημάτων εισήλθε την στην Πολωνία, [16]  προκαλώντας την αντίδραση του Κρεμλίνου. Σύμφωνα με το ΝΑΤΟ, η παρουσία της εν λόγω μονάδας αποτελεί τμήμα της μεταφοράς Αμερικανών στρατιωτών και στρατιωτικού υλικού, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Atlantic Resolve» που είχε αποφασισθεί από τον απερχόμενο πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα. Η  άφιξη  των στρατευμάτων σηματοδοτεί μια νέα φάση της συνεχούς αμερικανικής παρουσίας στην Ευρώπη, ενώ η προώθηση μέσω των σιδηροδρομικών οδών και με στρατιωτικές οχηματοπομπές προς τις βάσεις του ΝΑΤΟ εντάσσεται στο πλαίσιο των συμφωνιών χωρών της Δύσης για ενίσχυση χωρών της ανατολικής Ευρώπης, που ανησύχησαν  μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσική Ομοσπονδία, ασκώντας παράλληλα, πίεση προς το Κρεμλίνο[17].

Οι εξελίξεις φαίνονται πως κινούνται ραγδαία. Το ερώτημα που προκύπτει μέσα από την ισχυρή πόλωση που δημιουργείται ανάμεσα στο ΝΑΤΟ και την Ρωσική Ομοσπονδία, είναι αν μπορούμε να μιλήσουμε για αναβίωση ψυχροπολεμικών τακτικών και συνθηκών. Ως δεδομένα αρχικά, υπάρχουν η ισχυρή συμμαχία Πολωνίας και ΗΠΑ, η οποία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον φόβο της ρωσικής απειλής και στις μνήμες του ιστορικού παρελθόντος αφ’ ενός, και αφ’ ετέρου, το τεταμένο διεθνές κλίμα αναφορικά με ένοπλες συρράξεις.

Ωστόσο, θα ήταν λάθος αν η Πολωνία λαμβόνοταν υπ’ όψιν απλώς ως ένας μεσάζοντας εξυπηρέτησης των Νατοϊκών σχεδίων, αφού αποτελεί ένας  περιφερειακός παίκτης της Ανατολικής Ευρώπης με αυξανόμενη σημασία. Έχοντας, λοιπόν, αυτό το τρίγωνο ισχύος ΗΠΑ-Πολωνία-Ρωσία, τα σενάρια σχετικά με την έκβαση των σχέσεων τους είναι ακόμη αβέβαια.  Η πίεση, όμως, που ασκεί η Ουάσινγκτον στην Μόσχα, μέσω της πυραυλικής ασπίδας, φαίνεται να έχει πρόθεση να την συγκρατήσει από διάφορες ενέργειες σε Ουκρανία και Συρία. Άλλωστε, η «στροφή» του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά της Ευρώπης είχε ήδη λάβει χώρα επί προεδρίας Κλίντον, έτσι ώστε να δοθεί μια σαφής προειδοποίηση και να τεθούν «κόκκινες γραμμές» προς το Κρεμλίνο.

Σήμερα, η ένταση και ο ανταγωνισμός που υπάρχει στην περιοχή της Λιβύης και του Ιράν προξενεί ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της συνεργασίας ΗΠΑ και Ρωσίας.[18] Παράλληλα, όμως, οι ΗΠΑ επιθυμούν την αύξηση στρατιωτικών δαπανών των χωρών της Βαλτικής και της Πολωνίας, με στόχο να αυξηθεί η στρατιωτική τους ισχύς και να μην βρίσκονται σε απόλυτη εξάρτηση από τις παροχές του ΝΑΤΟ.[19]  Η Πολωνία, από την άλλη, καθιστά εμφανή για ακόμα μια φορά την συμμαχία της με το ΝΑΤΟ, επιδεικνύοντας έτσι την πυγμή της. Η Ρωσία, τέλος, η οποία έχει ήδη δύο πολεμικά μέτωπα ανοιχτά, αυτό της Συρίας και της Ουκρανίας, θα απαντήσει στην, κατ’ αυτή, προκλητική συμπεριφορά του ΝΑΤΟ;

Εν κατακλείδι, υπό την νέα προεδρεία των ΗΠΑ του Ν. Τραμπ, η οποία κατέδειξε πρόθεση ομαλοποίησης των σχέσεων με την Μόσχα,δεν εκφράζει ακόμα σίγουρες κατευθυντήριες  γραμμές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, αν δηλαδή θα προωθήσει τον απομονωτισμό ή αν θα συνεχίσει την ήδη υπάρχουσα στήριξη προς την Πολωνία.

[1]               Παράδειγμα αποτελεί η στάση της Πολωνίας στην γεωργιανή κρίση του 2008. Η Γεωργία ως μια πρώην δημοκρατία της ΕΣΣΔ, η Πολωνία ως μέλος του Ανατολικού Μπλοκ, δήλωσε η δεύτερη την υποστήριξή της στην πρώτη και καταδίκασε τις ενέργειες της Ρωσίας. Από το 2009, όμως, οι σχέσεις με τη Ρωσία είχαν βελτιωθεί, παρά το αεροπορικό δυστύχημα στο οποίο ο πρώην Πολωνός πρόεδρος έχασε τη ζωή του, με σενάρια συνομωσίας να κατηγορούν η Μόσχα ως υπαίτια. Οι σχέσεις επιδεινώθηκαν και πάλι κατά την ένταση στην Ουκρανία, βλ.παρακάτω

[2]               Κυρίως γενικότερης αλλαγής πολιτικής της ΕΣΣΔ επί Γκομπατσώφ(περεστρόικα) και πλήθoς επαναστατικών αντικομμουνιστικών εξεγέρσεων. Matlack, M. (2017). The Unintended Consequences of Gorbachev’s Perestroika. [online] Bloomberg.com. Available at: https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-12-04/the-unintended-consequences-of-gorbachevs-perestroika [Accessed 29 Mar. 2017].

[3]               Το Κογκρέσο των ΗΠΑ και η CIA ενέκρινε τη National Endowment for Democracy για την προώθηση της δημοκρατίας για την Αλληλεγγύη της Πολωνίας, βλ SCHNEIDER, K. (2017). Reagan and Pope Reportedly Conferred on Poland. [online] Nytimes.com. Available at: http://www.nytimes.com/1992/02/18/world/reagan-and-pope-reportedly-conferred-on-poland.html [Accessed 10 Mar. 2017].

[4]              Χαρακτηριστική είναι η υποστήριξη του Παγκόσμιου Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας, η Επιχείρηση Enduring Freedom στο Αφγανιστάν, και οι προσπάθειες του συνασπισμού στο Ιράκ  με τη Πολωνία συνεργάζεται με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε θέματα όπως ο εκδημοκρατισμός, τα ανθρώπινα δικαιώματα , την περιφερειακή συνεργασία στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, καθώς και τη μεταρρύθμιση των Ηνωμένων Εθνών.

[5]               Πέρα από το αντιπυραυλικό σύστημα του Ατλαντικού Συμφώνου, η κυβέρνηση της Πολωνίας αποφάσισε το Σεπτέμβριο του 2016 την αγορά πυραύλων Patriot λόγω της ρωσικής κινητικότητας στην περιοχή του Kaliningrad. http://www.naftemporiki.gr/story/1144662/amuntikous-puraulous-patriot-zitei-i-polonia-apo-tis-ipa-me-to-blemma-sti-rosia

[6]               Russia opposes Polish/American military cooperation. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2010-12-15/russia-opposes-polish/american-military-cooperation [Accessed 20 Mar. 2017].

[7]               Internationalrelations.org. (2017). Kaliningrad Oblast. [online] Available at: http://internationalrelations.org/kaliningrad-oblast/ [Accessed 31 Mar. 2017].

[8]               Financial Times. (2017). Poland and Baltic states explore anti-aircraft shield. [online] Available at: https://www.ft.com/content/7329eeb6-3091-11e6-bda0-04585c31b153 [Accessed 27 Mar. 2017].

[9]               Rand Corporation. (2017). Reinforcing Deterrence on NATO’s Eastern Flank: Wargaming the Defense of the Baltics | RAND. [online] Available at: http://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1253.html [Accessed 29 Mar. 2017].

[10]             Αυτός ο φόβος εκφράζεται χαρακτηριστικά σε μια κίνηση με ανοικτή επιστολή, «Από το Γκντάνσκ στο Ντόνετσκ,» και υπογράφηκε από 20 πολωνικές διανοούμενους και δημοσιεύθηκε την 1η Σεπτέμβρη στην Gazeta Wyborcza. Αναφέρει: «Όποιος δεν θα πει “όχι” στον Πούτιν σήμερα συναινεί στην καταστροφή της διεθνούς ειρήνης.», «Χθες ήταν το Γκνάνσκ, σήμερα είναι το Ντόνετσκ, δεν μπορούμε να επιτρέψουμε μια κατάσταση όπου η Ευρώπη θα ζει και πάλι για πολλές δεκαετίες με ανοιχτές πληγές.» Απευθύνουν ακόμη μήνυμά προς τους Γερμανούς συγκεκριμένα λέγοντας πως: «Αν ο Πούτιν ρίξει μια πυρηνική βόμβα στην Βαρσοβία, η επόμενη θα πέσει στο Βερολίνο.» βλ. wyborcza.pl. (2017) Gdaνsk 1939. Donieck 2014. [online] Available at: http://wyborcza.pl/1,75968,16562260,Gdansk_1939__Donieck_2014.html [Accessed 20 Mar. 2017].

[11]             Στις 30 Ιουλίου 2014, η Ρωσία απαγόρευσε την εισαγωγή των πολωνικών φρούτων και λαχανικών μέσα στην επιβολή κυρώσεων πόλεμο Ουκρανία. Η κίνηση αυτή ακολουθεί τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας πάνω από την Ουκρανία. Russia bans Polish fruit and vegetable in apparent retaliation for sanctions (2017). [online] Available at: . http://www.reuters.com/article/us-europe-russia-trade-poland-idUSKBN0FZ12220140730 [Accessed 29 Mar. 2017]. και Osw.waw.pl. (2017). NATO’s presence in the Baltic states – reassurance of allies or deterrence for Russia?. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-04-29/natos-presence-baltic-states-reassurance-allies-or-deterrence [Accessed 27 Mar. 2017].

[12]             NATO. (2017). NATO Secretary General discusses Warsaw Summit with Polish President. [online] Available at: http://www.nato.int/cps/en/natohq/news_131669.htm?selectedLocale=en [Accessed 19 Mar. 2017]. και Osw.waw.pl. (2017). Russia’s reaction to the NATO summit in Warsaw. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2016-07-13/russias-reaction-to-nato-summit-warsaw [Accessed 19 Mar. 2017].

[13]             Οι αντιδράσεις αυτές δείχνουν ότι, παρά τις ρωσικές δηλώσεις της αλλαγής στην πολιτική τους έναντι της Πολωνίας, η Μόσχα δεν έχει εγκαταλείψει τις προσπάθειες για την πρόληψη της εμφάνισης στην Κεντρική Ευρώπη των κάθε είδους νέα στρατιωτική παρουσία, από το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

[14]             Aljazeera.com. (2017). Russia: New missiles in Kaliningrad answer US ‘shield’. [online] Available at: http://www.aljazeera.com/news/2016/11/russia-missiles-kaliningrad-answer-shield-161121151750831.html [Accessed 28 Mar. 2017].

[15]             Reuters. (2017). Putin says Romania, Poland may now be in Russia’s cross-hairs. [online] Available at: http://www.reuters.com/article/us-russia-europe-shield-idUSKCN0YI2ER [Accessed 20 Mar. 2017].

[16]             Laura Smith-Spark and Atika Shubert, C. (2017). Poland welcomes US troops as part of NATO buildup. [online] CNN. Available at: http://edition.cnn.com/2017/01/14/europe/poland-us-troops-nato-welcome/ [Accessed 27 Mar. 2017].

[17]             NATO. (2017). Boosting NATO’s presence in the east and southeast. [online] Available at: http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_136388.htm?selectedLocale=en [Accessed 27 Mar. 2017].

[18]             Ben Farmer, (2017). Defence Secretary warns Russia is interfering in Libya to test Nato alliance. [online] The Telegraph. Available at: http://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/17/defence-secretary-warns-russia-interfering-libya-test-nato-alliance/ [Accessed 29 Mar. 2017].

[19]             Ft.com. (2017). Baltics fear for any US policy changes to Nato. [online] Available at: https://www.ft.com/content/0036b09a-a825-11e6-8898-79a99e2a4de6 [Accessed 29 Mar. 2017].

Βιβλιογραφία

Aljazeera.com. (2017). Russia: New missiles in Kaliningrad answer US ‘shield’. [online] Available at: http://www.aljazeera.com/news/2016/11/russia-missiles-kaliningrad-answer-shield-161121151750831.html [Accessed 29 Mar. 2017].

Devitt, P. (2014). Russia bans Polish fruit and vegetable in apparent retaliation for sanctions. Available at: http://www.reuters.com/article/us-europe-russia-trade-poland-idUSKBN0FZ12220140730 [Accessed 29 Mar. 2017].

NATO Secretary General discusses Warsaw Summit with Polish President. Available at: http://www.nato.int/cps/en/natohq/news_131669.htm?selectedLocale=en (Accessed 29 Mar, 2017).

Ben Farmer, (2017). Defence Secretary warns Russia is interfering in Libya to test Nato alliance. [online] The Telegraph. Available at: http://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/17/defence-secretary-warns-russia-interfering-libya-test-nato-alliance/ [Accessed 31 Mar. 2017].

Financial Times (2017). Baltics fear for any US policy changes to Nato. [online] Available at: https://www.ft.com/content/0036b09a-a825-11e6-8898-79a99e2a4de6 [Accessed 31 Mar. 2017].

Financial Times (2017). Poland and Baltic states explore anti-aircraft shield. [online] Available at: https://www.ft.com/content/7329eeb6-3091-11e6-bda0-04585c31b153 [Accessed 29 Mar. 2017].

Internationalrelations.org. (2017). Kaliningrad Oblast. [online] Available at: http://internationalrelations.org/kaliningrad-oblast/ [Accessed 31 Mar. 2017].

Laura Smith-Spark and Atika Shubert, C. (2017). Poland welcomes US troops as part of NATO buildup. [online] CNN. Available at: http://edition.cnn.com/2017/01/14/europe/poland-us-troops-nato-welcome/ [Accessed 29 Mar. 2017].

Matlack, M. (2017). The Unintended Consequences of Gorbachev’s Perestroika. [online] Bloomberg.com. Available at: https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-12-04/the-unintended-consequences-of-gorbachevs-perestroika [Accessed 31 Mar. 2017].

NATO. (2017). Boosting NATO’s presence in the east and southeast. [online] Available at: http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_136388.htm?selectedLocale=en [Accessed 29 Mar. 2017].

NATO. (2017). NATO Secretary General discusses Warsaw Summit with Polish President. [online] Available at: http://www.nato.int/cps/en/natohq/news_131669.htm?selectedLocale=en [Accessed 29 Mar. 2017].

Osw.waw.pl. (2017). NATO’s presence in the Baltic states – reassurance of allies or deterrence for Russia?. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-04-29/natos-presence-baltic-states-reassurance-allies-or-deterrence [Accessed 29 Mar. 2017].

Osw.waw.pl. (2017). Russia opposes Polish/American military cooperation. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2010-12-15/russia-opposes-polish/american-military-cooperation [Accessed 29 Mar. 2017].

Osw.waw.pl. (2017). Russia’s reaction to the NATO summit in Warsaw. [online] Available at: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2016-07-13/russias-reaction-to-nato-summit-warsaw [Accessed 29 Mar. 2017].

Rand Corporation. (2017). Reinforcing Deterrence on NATO’s Eastern Flank: Wargaming the Defense of the Baltics | RAND. [online] Available at: http://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1253.html [Accessed 31 Mar. 2017].

Rand Corporation. (2017). Reinforcing Deterrence on NATO’s Eastern Flank: Wargaming the Defense of the Baltics | RAND. [online] Available at: http://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1253.html [Accessed 31 Mar. 2017].

Reuters. (2017). Putin says Romania, Poland may now be in Russia’s cross-hairs. [online] Available at: http://www.reuters.com/article/us-russia-europe-shield-idUSKCN0YI2ER [Accessed 29 Mar. 2017].

SCHNEIDER, K. (2017). Reagan and Pope Reportedly Conferred on Poland. [online] Nytimes.com. Available at: http://www.nytimes.com/1992/02/18/world/reagan-and-pope-reportedly-conferred-on-poland.html [Accessed 29 Mar. 2017].

wyborcza.pl. (2017). Gdansk 1939. Donieck 2014. [online] Available at: http://wyborcza.pl/1,75968,16562260,Gdansk_1939__Donieck_2014.html [Accessed 29 Mar. 2017].