Έλενα Μιχαηλίδη, Ερευνητική ομάδα SAFIA – Τομέας Κίνας

 

Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και αμφιλεγόμενα κράτη της διεθνούς πολιτικής σκηνής αποτελεί η Βόρειος Κορέα. Τόσο ο εκκεντρικός ηγέτης της χώρας, KimJong-un, όσο και οι απρόβλεπτες κινήσεις του, με πιο σημαντικό παράγοντα την ανάπτυξη πυρηνικών και πυραυλικών συστημάτων,προκαλούν ολοένα αυξανόμενη ανησυχία στα διεθνή fora.Αυτό φαίνεται και από τις αλλεπάλληλες οικονομικές κυρώσεις που έχουν επιβληθεί στην ήδη χρεοκοπημένη χώρα από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για τις πυρηνικές της δοκιμές,με τις πιο πρόσφατες  να της έχουν επιβληθεί τον Νοέμβριο του περασμένου έτουςμε το Resolution 2321/2016. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της χώρας αυτής με την Κίνα, η οποία αποτελεί έναν από τους ελάχιστους συμμάχους της σε διεθνές επίπεδο. Αν και η ΛΔΚ είναι ένα από τα βασικότερα στηρίγματα της Βορείου Κορέας,αναμφίβολα η σχέση μεταξύ τους δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως απόλυτα αρμονική, καθώς υπάρχουν ορισμένες πολύ βασικές διαφωνίες μεταξύ τους, ενώ η ισορροπία των συμμαχικών τους σχέσεων μπορεί αρκετά εύκολα να διαρραγεί.

Ιστορικό πλαίσιο

Οι σχέσεις μεταξύ Κίνας και Βορείου Κορέας ανατρέχουν ήδη στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ειδικά στην ψυχροπολεμική περίοδο,με την Κίνα να είναι ο βασικός της σύμμαχος.Η συνδρομή του Πεκίνου σε αρκετές περιπτώσεις θεωρήθηκε κρίσιμη στη διατήρηση του κομμουνιστικού καθεστώτος της Βορείου Κορέας: κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κορέας (1950-1953), η Κίνα παρείχε σημαντική στρατιωτική συνδρομή στην Βόρειο Κορέα. Ο τότε Πρόεδρος της ΛαϊκήςΔημοκρατίας της Κίνας, MaoZedong, δεν είχε ως στόχο να επηρεάσει άμεσα τις πολιτικές εξελίξεις στην Κίνα, αλλά να εδραιώσει τη Κίνα ως μια δύναμη στην οποία μπορεί να προστρέχει η Βόρειος Κορέα. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του ’60 και του ’70, η στενή συνεργασία Πεκίνου και Pyongyang επισφραγίστηκε με μια σειρά συμφωνιών ασφαλείας στη βάση της κοινής κομμουνιστικής ιδεολογίας τους. Η πλέον φημισμένη από αυτές αποτελεί το Σύμφωνο Φιλίας, Συνεργασίας και Αλληλοβοήθειας του 1961. Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’80, έγινε ευδιάκριτη μια διαφοροποίηση Κίνας-Βορείου Κορέας, λόγω της τάσης της Κίνας για ενεργότερη συμμετοχή στα διεθνή δρώμενα και της αντίστοιχης τάσης της Βορείου Κορέας για εσωστρέφεια. Αυτή τους η διαφοροποίηση ενίοτε οδήγησε σε εντάσεις, ωστόσο δεν πρέπει να παραβλεφθεί το γεγονός ότι η Κίνα αποτέλεσε τον σημαντικότερο προμηθευτή της  Βορείου Κορέας σε τρόφιμα και πετρέλαιο ειδικά κατά τα μέσα της δεκαετίας του ΄90, όπου μεγάλη οικονομική και κοινωνική κρίση στη Βόρειο Κορέα οδήγησε σε παρ’ολίγο κατάρρευση του στρατιωτικού καθεστώτος.

Πολιτικές και εμπορικές σχέσεις των δύο χωρών

Οι διμερείς πολιτικές σχέσεις των δύο χωρών από το 2000 και έπειτα καθορίζονται κατά κύριο λόγο από την επιθυμία της Κίνας για διατήρηση της σταθερότητας στην περιοχή και της καθεστηκυίας τάξης της Βορείου Κορέας. Οποιαδήποτε αλλαγή του statusquoτης Βορείου Κορέας είναι θεμιτή -κατά την Κίνα- μόνο κατόπιν διαπραγματεύσεων με το αντίπαλον δέος της, τη Νότιο Κορέα και με τη συνδρομή της Κίνας ως υπέρτερης δύναμης, στο επίπεδο της διεθνούς διπλωματίας. Απώτερος στόχος είναι βέβαια να τηρηθεί μια απόσταση των Η.Π.Α, συμμάχου της Νοτίου Κορέας, από τις διπλωματικές σχέσεις και τις εξελίξεις στην περιοχή. Οι ομαλές γενικά σχέσεις Κίνας-Βορείου Κορέας επιβεβαιώνονται και από τις συχνές ανταλλαγές επισκέψεων των Προέδρωντων δύο κρατών κατά τη δεκαετία αυτή. Ακόμη και αμφιλεγόμενα γεγονότα, όπως η μεγάλη πυρηνική δοκιμή της Βορείου Κορέας το 2006, δεν τροχοπέδησαν τις επαφές των δύο χωρών, με χαρακτηριστική την επίσκεψη του τότε Κινέζου Προέδρου HuZintao, που στόχο είχε να επιβεβαιώσει μεν τις φιλικές σχέσεις των δύο χωρών, αλλά ταυτόχρονα να εκφράσει την ανησυχία των Κινέζων για την κατοχή και  χρήση πυρηνικών από τους Βορειοκορεάτες. Η έντονη πυρηνική δραστηριότητα της Βορείου Κορέας και οι προκλήσεις απειλής χρήσης τους της προς τη διεθνή κοινότητα αποτελεί και τη βασικότερη διαφωνία της χώρας με την Κίνα, συντελώντας στην λεπτή ισορροπία σχέσεων μεταξύ τους.
Οι συνεχείς προκλήσεις της Βορείου Κορέας δημιουργούν ένα επικίνδυνο πεδίο για την Κίνα, όπως το ενδεχόμενο δίλημμα εμπλοκής της σε πόλεμο προκαλούμενο στην περιοχή της χερσονήσου της Κορέας. Η οικονομική στήριξη που η Κίνα προσφέρει στη χρεοκοπημένη Βόρειο Κορέα, λόγω των αλλεπάλληλων οικονομικών κυρώσεων που επιβληθεί στην τελευταία από το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι ένας εξίσου σημαντικός παράγοντας των πολτικών τους σχέσεων. Η Κίνα εξαγοράζει ενίοτε την παροχή οικονομικών πόρων και τροφίμων με αντάλλαγμα την αναστολή ή ακύρωση των πυρηνικών δοκιμών της Βορείου Κορέας.
Η εξαγορά αυτή γίνεται στα πλαίσια των εμπορικών σχέσεων που έχουν αναπτύξει οι δύο χώρες. Η Κίνα αποτελεί τη βασικότερη χώρα με την οποία η Βόρειος Κορέα διατηρεί εμπορικές σχέσεις, σε ποσοστό 70% του συνολικού εμπορίου της,γεγονός που υποδεικνύει την τεράστια σημασία αυτού του τομέα των διμερών τους σχέσεων για την οικονομία της Βορείου Κορέας. Η Κίνα από τη δεκαετία του’90 έχει προωθήσει την ανάπτυξη τριών ιδιαίτερων οικονομικών ζωνών στη Βόρειο Κορέα, ελπίζοντας να πετύχει οικονομική μεταρρύθμιση στην περιοχή με την προσφορά θέσεων εργασίας, έτσι ώστε εν δυνάμει να εγκαταλειφθούν τα σχέδια για τα πυρηνικά. Βέβαια, περαιτέρω όφελος της Κίνας μπορεί να προκύψει και από την αξιοποίηση του χαμηλού εργατικού κόστους της Βορείου Κορέας για την παραγωγή διαφόρων προϊόντων.Στη θάλασσα, από τον Οκτώβριο του  2015, έχει καθιερωθεί θαλάσσιος δίαυλος (shippingroute) μεταξύ Κίνας και Βορείου Κορέας προκειμένου να διευκολύνει το εμπόριο άνθρακα και οπωροκηπευτικών. Παράλληλα, από το 2015, μια σύγχρονη σιδηροδρομική γραμμή συνδέει την Κινεζική πόλη Shenyangστα βορειοανατολικά, η οποία αποτελεί σημαντικό κέντρο εμπορικών συναλλαγών με τη Βόρειο Κορέα, με την Dandong, πόλη ακριβώς πάνω στα σύνορα Βορείου Κορέας και Κίνας. Στην τελευταία εδρεύει και η ελεύθερη εμπορική ζώνη Guomenwan, με πάνω από 600 εμπορικές επιχειρήσεις,η οποία άνοιξε επίσης  τον Οκτώβριο του 2015, αποτελώντας επένδυση των 1 δις. δολλαρίων, δίνοντας την δυνατότητα στους κατοίκους της περιοχής να συναλλάσονται με απαλλαγές φόρων.

Από το 2009, ωστόσο, οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν πάρει την κατιούσα, με αποκορύφωμα τις πυρηνικές δοκιμές στις 12/2 και 6/3 του τρέχοντος έτους που οδήγησαν στην απαγόρευση εισαγωγής άνθρακα από την Βόρειο Κορέα εκ μέρους της Κίνας.

Το ζήτημα των πυρηνικών δοκιμών της Βορείου Κορέας

Αναφορικά με την κατοχή και απειλή χρήσης πυρηνικών από την Βόρειο Κορέα, η Κίνα, μαζί με τα υπόλοιπα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, έχει συναινέσει στην επιβολή οικονομικών κυρώσεων στη Βόρειο Κορέα με αλλεπάλληλα ψηφίσματα ανά τα χρόνια, με πιο πρόσφατο το Resolution 2321/2016. Πρέπει να επισημανθεί ωστόσο, ότι στις σχετικές διαβουλεύσεις, έχει τηρήσει μια πιο μετριοπαθή θέση σε σχέση με τα υπόλοιπα κράτη, καθώς επιμένει στην άμβλυνση των εντάσεων κυρίως μέσω του διαλόγου. Μάλιστα έχει πρωτοστατήσει στη διεξαγωγή των Six-PartyTalks, μεταξύ Βορείου Κορέας, Νοτίου Κορέας, Ιαπωνίας, Ρωσίας και Η.Π.Α., οι οποίες καθιερώθηκαν το 2003 με την αμοιβαία υποχώρηση των Η.Π.Α και της Βορείου Κορέας για την διεξαγωγή διαπραγματεύσεων επί του θέματος. Λόγω της όχι τόσο έντονα αρνητικής στάσης της Κίνας απέναντι στη Βόρειο Κορέα λοιπόν, προκάλεσε εντύπωση η ανακοίνωση των Κινέζων στα μέσα Φεβρουαρίου του 2017 για την παύση εισαγωγής άνθρακα από τη Β. Κορέα. Η ΛΔΚ αποτελεί το μοναδικό κράτος με το οποίο η Βόρειος Κορέα αναπτύσσει εμπορικές σχέσεις, επομένως το συγκεκριμένο γεγονός ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων στην Pyongyang, με επίσημη ανακοίνωση να κάνει υπαινιγμούς ότι η στάση της Κίνας προσιδιάζει με αυτή των «αντιπάλων» Η.Π.Α.Ωστόσο, οι Κινέζοι έσπευσαν να διαβεβαιώσουν ότι το εν λόγω «embargo»επιβλήθηκε όχι εξαιτίας των πρόσφατων πυρηνικών δοκιμών της Βορείου Κορέας, αλλά για τυπικούς λόγους, καθώς η Κίνα είχε ξεπεράσει το ετήσιο όριο άνθρακα που μπορούσε να εισαγάγει από τη Βόρειο Κορέα, με βάση το προαναφερόμενο ψήφισμα 2321/2016 του Συμβουλίου Ασφαλείας, ήτοι 7,5 εκατομμύρια τόνοι, με την Κίνα να έχει εισαγάγει ήδη 22,49 εκατομμύρια τόνους μέσα στο 2016.

Προστριβές με Νότιο Κορέα και προσφυγική κρίση 

Σημαντική συνισταμένη των σχέσεων Κίνας και Βορείου Κορέας αποτελεί και η σχέση της Κίνας με το αντίπαλο δέον της τελευταίας, τη Νότιο Κορέα. Η Βόρειος και η Νότιος Κορέα έχουν προκύψει ως ξεχωριστά κράτη από το 1948, ενώ οι σχέσεις τους παραμένουν ως σήμερα ανταγωνιστικές, καθώς μεν επιθυμούν την επανένωση τους, αλλά με διαφορετικούς όρους η κάθεμιά.Αξίζει να σημειωθεί, ότι η Κίνα και η Νότιος Κορέα έχουν αναπτύξει καλύτερες εμπορικές σχέσεις τα τελευταία χρόνια λόγω των εντάσεων μεταξύ της Κίνας και της Βορείου Κορέας, όμως τελευταία έχει δημιουργηθεί ένα μεγάλο ρήγμα στις σχέσεις Κίνας-Νοτίου Κορέας λόγω της εγκατάστασης στη Νότιο Κορέα του αντιπυραυλικού συστήματος THAAD έναντι της σταθερής πολιτικής της Κίνας ενάντια στα πυρηνικά στην περιοχή της Ανατολικής Ασίας. Στο επίκεντρο, πάντως,αυτού του τριγώνου βρίσκεται και η προσφυγική κρίση της Βορείου Κορέας.Πολλοί  Βορειοκορεάτες περνούν τα σύνορα με την Κίνα,με την ελπίδα να φτάσουν στην Νότια Κορέα,το Λάος ή τη Μογγολία, ωστόσο όσους εντοπίζουν οι Κινέζοι, τους στέλνουνως παράνομους μετανάστες πίσω στη Βόρειο Κορέα, όπου υφίστανται βασανιστήρια, εκτελέσεις και φυλακίσεις.Ο στόχος της φυγής στη Νότιο Κορέα ειδικότερα, φαντάζει ουτοπικός,δεδομένου ότι με το που καταφέρνουν να βρεθούν στη Νότιο Κορέα, οι Βορειοκορεάτες πρόσφυγες καλύπτονται από άσυλο, μπορούν να αποκτήσουν την υπηκοότητα της Νοτίου Κορέας και συνεπώς προστασία από το αυταρχικό καθεστώς του Βορρά, βάσει και του ίδιου του Συντάγματος της Νοτίου Κορέας.Η πρακτική της Κίνας για επαναπατρισμό αντίκειται στην υποχρεώση που έχει αναλάβει για μη επαναπατρισμό προσφύγων,αν η ζωή τους βρίσκεται σε κίνδυνο στη χώρα από την οποία προέρχονται, δυνάμει του άρθρου 33 της σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες (UNConventiononRefugees/1982), την οποία έχει υπογράψει. Η Κίνα, πάντως, δεν λαμβάνει ανταλλάγματα για τους επαναπατρισμούς των Βορειοκορεατών φυγάδων. Μια πιθανή αιτιολογία για την πρακτική της αυτή θα μπορούσε να αποτελεί το γεγονός ότι αν άρχιζαν να δέχονται Βορειοκορεάτες, θα δημιουργείτο μεγάλο κύμα προς την Κίνα, προκαλώντας χάος.

Όλοι αυτοί οι πρόσφυγες, προκειμένου να ξεφύγουν από τον αυταρχικό καθεστώς στο οποίο είναι εγκλωβισμένοι,περνούν κατά κύριο λόγο από τους ποταμούς Yaluκαι Tumen, οι οποίοι αποτελούν ένα φυσικό σύνορο μεταξύ Βορείου Κορέας και Κίνας.Σε αυτούς τους ποταμούς διακυβεύονται ποικίλα συμφέροντα, κυρίως λόγω της σημαντικής γεωπολιτικής τους θέσης. To νησί Pidan/Couduandaoτο οποίο βρίσκεται στον ποταμό Yalu,παραχωρήθηκε από τη Βόρειο Κορέα στην Κίνα το 1963 για την συνδρομή πουτης παρείχε στον πόλεμο της Κορέας.Ωστόσο,η παραχώρηση αυτή τελικά δεν συντελέστηκε στην πράξη, με αποτέλεσμα να εκκενωθεί το νησί από τουλάχιστον 50 κινεζικές οικογένειες. Την ίδια χρονιά,συνήφθη μεταξύ των δύο κρατών συμφωνία προκειμένου να αναλάβει η Βόρειος Κορέα το 90% του ελέγχου του ποταμού, με αντάλλαγμα δικαιώματα για ελεύθερη πλεύση. Ωστόσο, η άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων επί του ποταμού αποτελεί μέχρι και σήμερα πρόβλημα στις σχέσεις των δύο κρατών, διότι ο συγκεκριμένος ποταμός απολήγει στον κόλπο Bohai,όπου γίνεται εξόρυξη πετρελαίου. Για αυτό τον λόγο η Κίνα επιθυμεί να αποκτήσει περισσότερο έλεγχο εφ’αυτού. Ο ποταμός Tumen, από την άλλη, εκτός από φυσικό σύνορο Κίνας-Βορείου Κορέας,αποτελεί  και σύνορο της τελευταίας με τη Ρωσία, ενώ παρέχει στην Κίνα και διέξοδο στη θάλασσα της Ιαπωνίας, στοιχείο πολύ σημαντικό για τη διεξαγωγή εμπορίου.Από το 1968, η Κίνα απέκτησε δικαιώματα πλεύσης στον ποταμό υπό όρους,με άδεια της Ρωσίας, ενώ με βάση σύμφωνα των δεκαετιών του 1990 και του 2000, η Κίνα έχει πλήρη ελευθερία πλεύσης στο τελικό τμήμα του ποταμού,όχι όμως από την πλευρά της θάλασσας της Ιαπωνίας.Προς το παρόν, πρόσβαση σε αυτήν έχει η Κίνα μόνο από λιμάνια της Βορείου Κορέας.

Συμπεράσματα

Η πολυδιάστατη σχέση των δύο χωρών στηρίζεται σε μια σειρά από κοινά συμφέροντα,τα οποία κατά κύριο λόγο ενδιαφέρουν και επωφελούν ιδιαιτέρως την υπέρτερη δύναμη Κίνα. Ένα εξ αυτών αποτελεί η διατήρηση του καθεστώτος, μιας και τα δύο κράτη συμμερίζονται την κομμουνιστική ιδεολογία στα πλαίσια ενός μονοκομματικού κράτους, επομένως τυχόν πτώση του καθεστώτος της Βορείου Κορέας θα είχε αντίκτυπο στη ΛΔΚ. Ακόμα, η δυνητική εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος περισσότερο ανοιχτού σε αλληλεπίδραση με τη διεθνή κοινότητα στη Βόρειο Κορέα θα οδηγούσε πιθανόν σε στενότερες σχέσεις της χώρας με τη Δύση. Δεδομένου των συχνών προβλημάτων που ανακύπτουν στις σχέσεις της Κίνας με τους γείτονες της, αυτό το γεγονός θα έφερνε τις αντίρροπες της Κίνας δυνάμεις σε ακόμα περισσότερο ανταγωνιστική θέση απέναντι στην Κίνα στην ανατολική Ασία, διότι θα αποκτούσαν έναν ακόμα σύμμαχο. Επιπλέον, δεν πρέπει κανείς να παραβλέψει τις επωφελείς εμπορικές σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί ανάμεσα στα δύο κράτη, όπως προσδιορίσθηκαν προηγουμένως. Τέλος, και οι δύο χώρες συνδέονται με κοινές προοπτικές επανένωσης με κάποιο άλλο κράτος (Βόρειος Κορέα-Νότιος Κορέα) ή πολιτική οντότητα (Κίνα-Taiwan), επιθυμώντας από κοινού να μην υπάρξουν οποιεσδήποτε ξένες επεμβάσεις στη διαδικασία αυτή,ιδίως αυτή των Η.Π.Α., που κινούν τα νήματα στη διεθνή πολιτική σκηνή.

Συνοψίζοντας, η σχέση μεταξύ Κίνας και Βορείου Κορέας χαρακτηρίζεται από ποικίλες ιδιαιτερότητες, οι οποίες κατά κύριο λόγο αποδίδονται στον τρόπο με τον οποίο έχει εξελιχθεί το πολιτικό καθεστώς στη Βόρειο Κορέα τα τελευταία χρόνια. Αν και σε μια πρώτη βάση οι σχέσεις τους είναι συμμαχικές, υποκρύπτονται πολλές εντάσεις, σε καμία περίπτωση αμελητέες, που μπορούν να επηρεάσουν την ισορροπία δυνάμεων σε ολόκληρη την ανατολική Ασία και κατ’ επέκταση σε ολόκληρο τον κόσμο.

 

Βιβλιογραφία

Jian, C. (2003). Limits of the ‘Lips and Teeth’ Alliance: An Historical Review of Chinese-North Korean Relations. Σε Uneasy Allies: Fifty Years of China-North Korea Relations. (τ.115:4-10). ASIAPROGRAMSPECIALREPORT. Διαθέσιμοσε: https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/asia_rpt115b.pdf (Ανακτήθηκε 7 Μαρτίου 2017)

Chunshan, M. Why China-North Korea Relations Can’t Be Broken. The Diplomat 16. Διαθέσιμοσε: THEDIPLOMAThttp://thediplomat.com/2016/03/why-china-north-korea-relations-cant-be-broken/   (Ανακτήθηκε 7 Μαρτίου 2017)

Eleanor , Online Writer/Editor, and Beina, A. The China-North Korea Relationship. Σε CFR Backgrounders. Council on Foreign Relations. Διαθέσιμοσε: http://www.cfr.org/china/china-north-korea-relationship/p11097

Perlez, J. (24 Φεβρουαρίου 2017). China and North Korea Reveal Sudden, and Deep, Cracks in Their Friendship. The New York Times. Διαθέσιμο σε: https://www.nytimes.com/2017/02/24/world/asia/china-north-korea-relations-kim-jong-un.html?_r=0    (Ανακτήθηκε 7 Μαρτίου 2017).

Reuters,  (25 Σεπτεμβρίου 2015). China Launches North Korean Shipping Route. The Maritime Executive .Διαθέσιμοσε: http://www.maritime-executive.com/article/china-launches-north-korean-shipping-route  (Ανακτήθηκε 8 Μαρτίου 2017).

Reuters (Αύγουστος 2015). China to open high-speed rail link to North Korean border.  Διαθέσιμο σε: http://www.reuters.com/article/us-china-northkorea-idUSKCN0R00WL20150831  (Ανακτήθηκε 8 Μαρτίου, 2017).

Hyeonseo, L. (Μάιος 2016). Life as a North Korean Refugee. TheNewYorkTimes. Διαθέσιμο σε: https://www.nytimes.com/2016/05/15/opinion/sunday/life-as-a-north-korean-refugee.html?_r=0 (Ανακτήθηκε 10 Μαρτίου, 2017).

Bloomberg News, (2015). North Koreans Walk Across Frozen Border River to Murder Chinese. Bloomberg. Διαθέσιμο σε: https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-13/north-koreans-walk-across-frozen-river-to-china-to-commit-murder  (Ανακτήθηκε 10 Μαρτίου, 2017).

Erickson , Monti, A. (20 Φεβρουαρίου 2015). Trouble Ahead? Chinese-Korean Disputes May Intensify. The National Interest .Διαθέσιμο σε: http://nationalinterest.org/feature/trouble-ahead-chinese-korean-disputes-may-intensify-12284?page=2 (Ανακτήθηκε 14 Μαρτίου 2017).

Sengupta ,Perlez, S. (Νοέμβριος 2016). U.N. Stiffens Sanctions on North Korea, Trying to Slow Its Nuclear March. TheNewYorkTimes. Διαθέσιμο σε: https://www.nytimes.com/2016/11/30/world/asia/north-korea-un-sanctions.html?_r=0  (Ανακτήθηκε 14 Μαρτίου, 2017).

Nagai, O. (Ιανουάριος 2017). China imported more North Korean coal in 2016 amid sanctions. NikkeiAsianReview. Διαθέσιμο σε: http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/International-Relations/China-imported-more-North-Korean-coal-in-2016-amid-sanctions (Ανακτήθηκε 14 Μαρτίου, 2017).

Motoko, R. (Μάρτιος 2017). As Leaders Argue, South Korea Finds China Is No Longer an Easy Sell. TheNewYorkTimes. Διαθέσιμο σε: https://www.nytimes.com/2017/03/08/world/asia/china-south-korea-economy.html?_r=0 (Ανακτήθηκε 15 Μαρτίου, 2017).

JayshreeBeina, B. (2013). The Six Party Talks on North Korea’s Nuclear Program. Σε CFR Backgrounders. Council on Foreign Relations. Διαθέσιμοσε: http://www.cfr.org/proliferation/six-party-talks-north-koreas-nuclear-program/p13593 (Ανακτήθηκε 7 Μαρτίου, 2017)

Sun, R. (2016). BEIJING AND PYONGYANG: A «SPECIAL FRIENDSHIP» FACING THE FINAL CURTAIN.Analysis. :ISPI.Διαθέσιμοσε: http://www.ispionline.it/sites/default/files/pubblicazioni/analisi297_sun_ru_05.05.2016_0.pdf   ( Ανακτήθηκε 8 Μαρτίου,2017)

Rich, T. (2017). China-North Korea Relations: Pitfalls and Possibilities. China Policy Institute:Analysis. Διαθέσιμοσε: https://cpianalysis.org/2017/02/24/china-north-korea-relations-pitfalls-and-possibilities/ (Ανακτήθηκε 9 Μαρτίου, 2017).

Wesley, R. (Φεβρουάριος 2017). China is getting tough on North Korea with coal embargo. Deutsche Welle. Διαθέσιμο σε: http://www.dw.com/en/china-is-getting-tough-on-north-korea-with-coal-embargo/a-37708015  (Ανακτήθηκε 11 Μαρτίου, 2017).

Nanto, Manyin, D. (2010). China-North Korea Relations. Σε Congressional Research Service. Διαθέσιμοσε: https://fas.org/sgp/crs/row/R41043.pdf (Ανακτήθηκε 12 Μαρτίου, 2017)

February 2017 Monthly Forecast,DPRK(North Korea).Security Council Report. Διαθέσιμο σε: http://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2017-02/dprk_north_korea_21.php (Ανακτήθηκε 7 Μαρτίου, 2017).

Diamana, W. (2 Ιουλίου 2015). Strategic Alliance: China-North Korea. International Policy Digest .Διαθέσιμοσε: https://intpolicydigest.org/2015/07/02/strategic-alliance-china-north-korea/  (Ανακτήθηκε 10 Μαρτίου 2017).

Reuters. China, North Korea to open border trade zone in October. Διαθέσιμο σε: http://uk.reuters.com/article/uk-china-northkorea-idUKKCN0QU0ZD20150825  (Ανακτήθηκε 9 Μαρτίου, 2017).