Ορφέας Δαμανάκης, Ερευνητική ομάδα SAFIA – Τομέας Κίνας

Στην εποχή μας, τα οικονομικά, περιβαλλοντικά, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα και προβλήματα δεν περιορίζονται πλέον σε εθνικό επίπεδο, λόγω της παγκόσμιας αλληλεξάρτησης. Πιεστικά ζητήματα αποτελούν τα φαινόμενα της κλιματικής αλλαγής και της υπερθέρμανσης του πλανήτη, δεδομένα αλλά και επείγοντα. Θεωρώντας πως η συνεργασία στα πλαίσια του άναρχου διεθνούς συστήματος είναι πιθανή πραγματικότητα, πράγματι ‘Anarchy is what states make of it’.[1]

Ποιο είναι το διεθνές πλαίσιο διακυβέρνησης για περιβαλλοντικά ζητήματα και για την προστασία του πλανήτη μας; Τι ρόλο διαδραματίζουν η Κίνα και οι ΗΠΑ, οι δύο μεγαλύτεροι ρυπαντές[2], σε ένα σύστημα που χαρακτηρίζεται από την απουσία μιας διεθνούς ρυθμιστικής δύναμης; Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά των περιβαλλοντικών πολιτικών των δύο χωρών, και ποιες οι προσδοκίες για το μέλλον;

Ιστορική αναδρομή

Εν αρχή, το COP -αρκτικόλεξο για τη Διάσκεψη των Μερών- αποτελεί το ανώτατο όργανο λήψης αποφάσεων της Σύμβασης-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC). Η περίοδος για την υπογραφή της UNFCCC ξεκίνησε το 1992 κατά την Διάσκεψη για τη Γη στο Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας και τέθηκε σε ισχύ το 1994. Σύμφωνα με την UNFCCC, ορισμένες χώρες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Παραδείγματα αποτελούν τα αναπτυσσόμενα μικρά νησιωτικά κράτη (SIDS), οι πεδινές παράκτιες περιοχές, οι άγονες ή ημι-άγονες ζώνες και οι αναπτυσσόμενες χώρες με ευπαθή ορεινά οικοσυστήματα. Οι περιοχές αυτές υπόκεινται σε ακραία καιρικά φαινόμενα όπως πλημμύρες, ξηρασίες και ερημοποίηση κ.τ.λ. Κατά τη διάρκεια των COP, τα συμβαλλόμενα μέρη, τα οποία έχουν κοινές αλλά διαφοροποιημένες ευθύνες, προσπαθούν να επιτύχουν συμφωνίες για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που προκαλούνται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, την αξιολόγηση της εξέλιξης των υποχρεώσεών τους και να επανεξετάσουν την εφαρμογή της UNFCCC και άλλων νομικών πράξεων που εκδίδονται. Συνήθως, μια σειρά από συνόδους διαπραγματεύσεων διεξάγονται εκ των προτέρων, προκειμένου να βελτιστοποιηθεί η ημερήσια διάταξη και οι συζητήσεις. Σήμερα, τα συμβαλλόμενα μέρη της UNFCCC είναι 197 (196 μέλη και η Ευρωπαϊκή Ένωση), συμπεριλαμβανομένης της Παλαιστίνης που εντάχθηκε τον Μάρτιο του 2016.[3]

Κατά τη Διάσκεψη του Μαρακές για την Κλιματική Αλλαγή (7-18 Νοεμβρίου 2016) στο Μαρόκο έλαβαν χώρα η 22η Διάσκεψη των Μερών της UNFCCC (COP22), η 12η Διάσκεψη των Μερών που ενεργεί ως Σύνοδος των Μερών του Πρωτοκόλλου του Κιότο (CMP12), η 1η Διάσκεψη των Μερών που ενεργεί ως Σύνοδος των Μερών της Συμφωνίας του Παρισιού (CMA1), οι 45ες συνεδρίες του Επικουρικού Φορέα για την Εφαρμογή (SBI45) και του Επικουρικού Φορέα Επιστημονικής και Τεχνολογικής Συμβουλής (SBSTA45), καθώς και η δεύτερη συνάντηση της πρώτης συνεδρίας της ad hoc Ομάδας Εργασίας για τη Συμφωνία του Παρισιού (ΑΡΑ1-2).[4]

COP22 υπό το φως εκλογής Trump

Οι ΗΠΑ έγιναν η πρώτη ανεπτυγμένη χώρα στον κόσμο που επικύρωσε την UNFCCC το 1992, αλλά φάνηκε πιθανό πως θα ήταν η τελευταία ανεπτυγμένη χώρα που θα επικύρωνε το Πρωτόκολλο του Κιότο, το οποίο ήταν αρχικά το μέσο για να καταστεί η UNFCCC αποτελεσματική.[5] Είναι γνωστό πως οι ΗΠΑ πότε δεν το επικύρωσαν ποτέ. Μια ακόμη βασική αδυναμία του Πρωτοκόλλου θεωρήθηκε η μη ανάληψη υποχρεώσεων για δράσεις από αναπτυσσόμενα κράτη, όπως η Κίνα –υπό το πρόσχημα ότι ακόμα θεωρείται αναπτυσσόμενο κράτος, και άρα θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοιο από τους διεθνείς θεσμούς.

Υπό την ηγεσία του Προέδρου Obama, οι ΗΠΑ σφυρηλάτησαν μια σημαντική συμμαχία με την Κίνα για να υιοθετήσουν πιο φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα και να ωθήσουν τον κόσμο προς την υπογραφή της βαρυσήμαντης Συμφωνίας του Παρισιού το 2015. Αλλά οποιαδήποτε μορφή παγκόσμιας συνεργασίας με τις ΗΠΑ είναι τώρα υπό αμφισβήτηση, εξαιτίας της ανατρεπτικής ρητορικής του νέου Αμερικανού Προέδρου, Donald Trump. Στις 14 Νοεμβρίου, ο Υφυπουργός Εξωτερικών της Κίνας, Liu Zhenmin, απάντησε χωρίς περιστροφές στον ισχυρισμό του Trump πως η κλιματική αλλαγή είναι μια «απάτη», σχεδιασμένηαπό την Κίνα προκειμένου να βλάψει την ανταγωνιστικότητα των ΗΠΑ. “Αν κοιτάξουμε την ιστορία των διαπραγματεύσεων για την κλιματική αλλαγή, στην πραγματικότητα ξεκίνησε από την IPCC [Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή] με την υποστήριξη των Ρεπουμπλικάνων κατά τη διάρκεια των διοικήσεων του Reagan και του Bush του πρεσβύτερου κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1980”[6], υπενθυμίζοντας τις κοινές καταβολές των υπερδυνάμεων στη μάχη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Η Συμφωνία του Παρισιού ήταν η πρώτη παγκόσμια συμφωνία για το κλίμα η οποία εγκρίθηκε ομόφωνα κατά τις εργασίες του COP21 στο Παρίσι. Η Συμφωνία αυτή έχει ως στόχο να περιορίσει την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη «πολύ κάτω από τους 2° C» σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα (1880-1899). Για να γίνει αυτό, τα κράτη-μέλη έχουν θέσει ως στόχο τη μείωση των εκπομπών CO2 κατά 50% έως το 2050 και 100% μέχρι το 2100. Για να τεθεί σε ισχύ η Συμφωνία του Παρισιού έπρεπε να επικυρωθεί από 55 κράτη που να αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον το 55% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Ο στόχος είναι να περιοριστεί η υπερθέρμανση του πλανήτη σε λιγότερο από 2° C και επιδιώκοντας για μια μείωση της τάξεως του 1,5° C, όπως αναφέρεται ρητά στη Συμφωνία.[7] Στις 5 Οκτωβρίου 2016 επιτεύχθηκε το κατώτατο όριο για την έναρξη ισχύος της Συμφωνίας του Παρισιού. Η Συμφωνία του Παρισιού τέθηκε σε ισχύ στις 4 Νοεμβρίου του 2016. Έως τώρα, 137 Μέρη την έχουν επικυρώσει.[8]

Στο Μαρόκο, οι χώρες συμφώνησαν ότι το 2018 θα λάβει χώρα η επόμενη μεγάλη συνάντηση για τις συνομιλίες στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Παρισιού, καθώς επίσης και ότι θα προσπαθήσουν να ετοιμάσουν το σχετικό εγχειρίδιο κανόνων εκείνη τη χρονιά. Ωστόσο, το 2017 θα πρέπει να εργαστούν πάνωστις πρακτικές λεπτομέρειες της Συμφωνίας στις δυο συνεδρίες την άνοιξη και το χειμώνα, οι οποίες θα λάβουν χώρα στη Βόννη. Οι κυβερνήσεις συμφώνησαν σε περισσότερες διαβουλεύσεις, αλλά δεν θα υπάρξουν νέες ή έκτακτες συνεδριάσεις.[9] Τον Μάιο θα λάβουν χώρα οι 46η συνεδρίατου Επικουρικού Φορέα για την Εφαρμογή (SBI46) και του Επικουρικού Φορέα Επιστημονικής και Τεχνολογικής Συμβουλής (SBSTA46), και η τρίτη συνάντηση της πρώτης συνεδρίας της ad hoc Ομάδας Εργασίας για τη Συμφωνία του Παρισιού (ΑΡΑ1-3). Τον Νοέμβριο θα λάβουν χώρα η 23η Διάσκεψη των Μερών της UNFCCC (COP23), η 13η Διάσκεψη των Μερών που ενεργεί ως Σύνοδος των Μερών του Πρωτοκόλλου του Κιότο (CMP13), η δεύτερη συνάντηση της 1ης Διάσκεψης των Μερών που ενεργεί ως Σύνοδος των Μερών της Συμφωνίας του Παρισιού (CMA1-2) και οι 47ες συνεδρίες του Επικουρικού Φορέα για την Εφαρμογή (SBI47) και του Επικουρικού Φορέα Επιστημονικής και Τεχνολογικής Συμβουλής (SBSTA47).[10]

Σε όλη την Κίνα, η επιδείνωση της υποβάθμιση της ποιότητας του αέρα, η ρύπανση των υδάτων και η υποβάθμιση του εδάφους είναι σοβαρά προβλήματα που συχνά οδηγούν σε επεισόδια βίαιης διαμαρτυρίας και δημόσιας αναταραχής. Η περιβαλλοντικές πολιτικές της Κίνας περιλαμβάνουν το νέο σχέδιο για την προαγωγή του οικολογικού πολιτισμού, τα ψηφίσματα του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος για το περιβάλλον και τις τροποποιήσεις του περιβαλλοντικού δικαίου.[11] Σε διεθνές επίπεδο, η Κίνα παρότι έχει αναδειχθεί στην δεύτερη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη μετά τις ΗΠΑ, εξακολουθεί να κατατάσσεται ανάμεσα στα αναπτυσσόμενα κράτη. Έτσι, η κινεζική ηγεσία εξακολουθεί να αμύνεται του δικαιώματος των αναπτυσσόμενων κρατών να αναλαμβάνουν πιο χαλαρές δεσμεύσεις από τα ανεπτυγμένα κράτη.[12] Σαφώς και πρέπει να θεωρηθεί ως κινεζική προτεραιότητα η αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών απειλών στο εσωτερικό της χώρας, αλλά είναι πλέον δεδομένο πως η Κίνα μπορεί να συμβάλει στην μετάδοση τεχνογνωσίας και στην χρηματοδότηση των αναπτυσσόμενων κρατών. Ωστόσο, πρέπει να δεσμευθεί ότι θα υποστηρίζει μόνο τα πιο προηγμένα και περιβαλλοντικά υπεύθυνα προγράμματα στο εξωτερικό και στο εσωτερικό.

Μελλοντικές βλέπεις και δεσμεύσεις

Οποιαδήποτε επιτυχία σε διεθνές επίπεδο προϋποθέτει την επίτευξη των στόχων που προβλέπονται για την αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη μέσω των εθνικά καθορισμένων προθέσεων συνεισφοράς (INDC). Οι ΗΠΑ προτίθενται να επιτύχουν στο σύνολο της οικονομίας τους τον στόχο της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 26-28% κάτω από το επίπεδο του 2005 το 2025 και να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να μειώσει των εκπομπών τους κατά 28%.[13] Η Κίνα υποσχέθηκε να κορυφώσει τις εκπομπές CO2 το αργότερο μέχρι το 2030, να μειώσει τη ένταση άνθρακα κατά 60-65% έως το 2030, σε σχέση με το επίπεδο του 2005, και να αυξήσει το μερίδιο των μη ορυκτών καυσίμων στην κατανάλωση πρωτογενούς ενέργειας κατά 20% έως το 2030.[14]

Αναμφισβήτητα, η Υπηρεσία για την Περιβαλλοντική Προστασία (EPA) είναι ο πιο ισχυρός οργανισμός των ΗΠΑ που ρυθμίζει την υγεία, την ασφάλεια και το περιβάλλον. Από την σύστασή της το 1970, της έχει ανατεθεί αυξανόμενη ποσότητα ευθύνης για τον έλεγχο της ρύπανσης.[15] Βέβαια, το μέλλον και η αποστολή της ΕΡΑ είναι αβέβαια καθώς ο Πρόεδρος Trump φέρεται να ζητά μείωση του προϋπολογισμού του εν λόγω οργανισμού κατά 24 τοις εκατό, μείωση πάνω από 2 δισεκατομμύρια δολάρια. Η ιδέα ότι κάθε κράτος μπορεί να φροντίσει τα δικάτου περιβαλλοντικά ζητήματα -ένας ισχυρισμός που έκανε ο Πρόεδρος Trump κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του, με την υπόσχεση να κλείσει την ΕΡΑ- αγνοεί την κινητικότητα των ρύπων. Υπάρχει μόνο ένας ουρανός.[16]

Σχετικά με την Κινεζική νομοθεσία, στις 24 Απριλίου 2014, η Μόνιμη Επιτροπή του Εθνικού Λαϊκού Κογκρέσου (NPC) της Κίνας ενέκρινε την τροποποίηση του νόμου για την προστασία του περιβάλλοντος, η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2015.Αυτή η νομοθεσία σκληραίνει τις κυρώσεις για περιβαλλοντικά αδικήματα με συγκεκριμένα άρθρα και διατάξεις για την αντιμετώπιση του νέφους, την ευαισθητοποίηση του κοινού και την προστασία των πληροφοριοδοτών.[17] Ύστερα στις 25 Δεκεμβρίου 2016, οι Κινέζοι νομοθέτες ψήφισαν το Νόμο σχετικά με τον Φόρο Περιβαλλοντικής προστασίας, ο οποίος επικεντρώνεται στον έλεγχο της ρύπανσης και στην ενίσχυση της φιλικής προς το περιβάλλον ανάπτυξης.[18]

Συμπεράσματα

Δυστυχώς στην πρώτη συνάντηση μεταξύ Trump και Jinping, τον Απρίλιο 2017, δεν δόθηκε καμία σημασία σε περιβαλλοντικά ζητήματα.[19] Αναμένεται λοιπόν να προκύψουν πολλά νέα δεδομέναστις συναντήσεις στην Βόννη. Οι δύο χώρες είναι αναγκαίονα μείνουν προσηλωμένες στις δεσμεύσεις τους,να υποστηρίξουν υπεύθυνες πολιτικές στο εσωτερικό τους αλλά και να διαθέσουν την αναγκαία χρηματοδότηση σε τρίτες χώρες. Οι δεσμεύσεις των χωρών αναφορικά με το περιβάλλον δεν πρέπει να μειώνονται αλλά να αυξάνονται. Οι εν γένει προβληματικές πολιτικές του Trump δίνουν προβάδισμα στην Κίνα να προσαρμοστεί στο νέο της ρόλο∙ είναι δυνατόν να γίνει climate leader ή τον ρόλο αυτό πρέπει να τον αναλάβουν παραπάνω από μια χώρες;

Οι κοινές ιδέες καθορίζουν τις δομές της ανθρώπινης σύνδεσης και διαμορφώνουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Είναι αναγκαίο και οι δυο χώρες να συνεχίσουν να συνεργάζονται σε διεθνές επίπεδο με όλες τις χώρες για την βελτίωση της ζωής των πολιτών του κόσμου. Υπερβαίνοντας τις αντιξοότητες και τις αβεβαιότητες της διεθνούς πολιτικής οι δυο χώρες πρέπει να ηγηθούν από κοινού στον αγώνα για την προστασία του πλανήτη μας.

[1] Alexander Wendt (1992). ‘Anarchy Is What States Make of It: the Social Construction of Power Politics’. InInternational Organization.

[2] http://edgar.jrc.ec.europa.eu/overview.php?v=CO2ts1990-2015

[3]  http://cop22.ma/en/#whatscop/post/161

[4] http://sdg.iisd.org/events/unfccc-cop-22/

[5] Peter Cameron (2000). ‘From Principles to Practice: the Kyoto Protocol’. In Journal of Energy & Natural Resources Law. Σελίδα 12, http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02646811.2000.11433184

[6] https://www.foreignaffairs.com/articles/2016-11-21/cop22-after-trump

[7] http://cop22.ma/en/#whatscop/post/164

[8] http://unfccc.int/paris_agreement/items/9485.php

[9] http://www.climatechangenews.com/2016/11/18/cop22-headlines-what-did-marrakech-climate-summit-deliver/

[10] http://unfccc.int/meetings/upcoming_sessions/items/6239.php

[11] Hideki Kitagawa (2017). ‘Environmental Policy Under President Xi Jinping Leadership: The Changing Environmental Norms’. InEnvironmental Policy and Governance in China. Σελίδα 1, https://link.springer.com/book/10.1007/978-4-431-56490-4

[12]Σωτήρης Πετρόπουλος και Αστέρης Χουλιάρας (επιμέλεια), Η Κίνα  και οι Άλλοι: Οι Σχέσεις της Κίνας με την Ευρώπη και των Κόσμο, 2013, Εκδόσεις Παπαζήση, Σελίδα336.

[13] http://www4.unfccc.int/Submissions/INDC/Published%20Documents/United%20States%20of%20America/1/U.S.%20Cover%20Note%20INDC%20and%20Accompanying%20Information.pdf

[14] Xin Wang and Shuwei Zhang (2015). ‘Exploring linkages among China’s 2030 climate targets’. In Climate Policy. Σελίδα 1, http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14693062.2015.1124752

[15] Robert W. Hahn (1994). ‘United States environmental policy: past, present and future’. In Natural Resources Journal. Σελίδα 305, http://lawschool.unm.edu/nrj/volumes/34/2/04_hahn_policy.pdf

[16] https://www.nytimes.com/2017/02/28/nyregion/new-york-city-smog.html

[17] Bo Zhang, Cong Cao, Junzhan Gu and Ting Liu (2016). ‘A New Environmental Protection Law, ManyOld Problems? Challenges to EnvironmentalGovernance in China’. In Journal of Environmental Law. Σελίδες 325 και 334, https://academic.oup.com/jel/article-abstract/28/2/325/2404194/A-New-Environmental-Protection-Law-Many-Old

[18]http://www.europeanchamber.com.cn/en/working-group-news/2519/environmental_protection_tax_law

[19] http://www.commondreams.org/news/2017/04/06/us-and-china-worlds-worst-polluters-wont-discuss-climate-change-summit