Όλια Περτσεμλίδη, Ερευνητική Ομάδα SAFIA – Τομέας Μέσης Ανατολής

Οι τρομοκρατικές οργανώσεις στη Μέση Ανατολή κινήθηκαν στα πρότυπα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, ισλαμιστικής οργάνωσης που έδρασε από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 στην Αίγυπτο(1). Οι οργανώσεις αυτές ακολουθούν μια ακραία αντι-Δυτική ερμηνεία, η οποία προωθεί τη βία και θεωρεί εκείνους που δεν συμφωνούν με τις ερμηνείες τους ως άπιστους και αποστάτες(2). Βασικός παράγοντας στη διευκόλυνση της δράσης τους είναι η χρηματοδότησή τους από ποικίλες πηγές. Παρακάτω αναλύονται οι βασικότερες μέθοδοι με τις οποίες επιτυγχάνεται η χρηματοδότηση των τρομοκρατικών οργανώσεων στη Μέση Ανατολή, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στους τρόπους χρηματοδότησης του ISIS.

Συχνά παρατηρείται, σε επίπεδο νομοθετικών ρυθμίσεων, η σύνδεση της  χρηματοδότησης της τρομοκρατίας με το ξέπλυμα χρήματος, παρόλο που αποτελούν δύο  διαφορετικές έννοιες. Το ξέπλυμα χρήματος είναι η διαδικασία, κατά την οποία χρήματα που μαζεύονται από εγκληματικές δραστηριότητες, παρουσιάζονται με τέτοιο τρόπο ώστε να φαίνονται νόμιμα και να έχουν τη δυνατότητα να ενσωματωθούν στο έννομο χρηματοοικονομικό σύστημα. Αντιθέτως, οι τρομοκρατικές οργανώσεις δεν ενδιαφέρονται τόσο για την  νομιμότητα της πηγής των εσόδων τους, όσο για την τελική τους χρήση.

Ο τρόπος με τον οποίο οι τρομοκρατικές οργανώσεις συγκεντρώνουν τα έσοδα των δράσεων τους χαρακτηρίζεται από συγκέντρωση μεγάλου αριθμού, μικρών ποσών μέσα από μια ποικιλία μεθόδων εξαπάτησης.

Παρακάτω θα γίνει αναφορά σε μερικές περιπτώσεις στον τραπεζικό τομέα, οι οποίες  χαρακτηρίζονται ως ύποπτες και μπορεί να συνδέονται με την τρομοκρατία:

  • Συναλλαγές λογαριασμών, που δεν είναι συμβατές με προηγούμενες καταθέσεις ή αναλήψεις όπως μετρητά, επιταγές, τραπεζικές μεταφορές κ.λπ.
  • Συναλλαγές, που συνεπάγονται μεγάλο όγκο εισερχόμενων ή εξερχόμενων εμβασμάτων, χωρίς λογικό ή προφανή σκοπό, που προέρχονται από περιοχές που προκαλούν ανησυχία, δηλαδή χώρες που έχουν επιβληθεί κυρώσεις ή μη συνεργαζόμενα έθνη,
  • Ανεξήγητη ύπαρξη επιταγών τρίτων με κατάθεσή τους σε τραπεζικούς λογαριασμούς του εξωτερικού,
  • Μεταφορές μεταξύ τραπεζικών λογαριασμών συνδεδεμένων φορέων ή φιλανθρωπικών ιδρυμάτων χωρίς προφανείς λόγους,
  • Συναλλαγές από φιλανθρωπικούς οργανισμούς σε εταιρείες που είναι εγκατεστημένες σε χώρες που είναι γνωστό ότι είναι τραπεζικοί ή φορολογικοί παράδεισοι,
  • Έλλειψη εμφανών δραστηριοτήτων άντλησης κεφαλαίων, όπως για παράδειγμα η έλλειψη μικρών επιταγών ή τυπικών δωρεών που συνδέονται με φιλανθρωπικές καταθέσεις,
  • Χρήση πολλών λογαριασμών για τη συλλογή χρημάτων που στη συνέχεια μεταφέρονται στους ίδιους αλλοδαπούς δικαιούχους,
  • Συναλλαγές που δεν έχουν λογικό οικονομικό σκοπό, δηλαδή δεν υπάρχει σχέση μεταξύ της δραστηριότητας του οργανισμού και των άλλων εμπλεκομένων μερών στη συναλλαγή,
  • Συστήματα χρεώσεων μετρητών στα οποία οι καταθέσεις στις ΗΠΑ συσχετίζονται άμεσα με τις αποσύρσεις των ΑΤΜ σε χώρες με έντονη τρομοκρατική δραστηριότητα. Οι αντιστρεπτές συναλλαγές αυτού του είδους είναι επίσης ύποπτες,
  • Έκδοση επιταγών, εντολών πληρωμής ή άλλων χρηματοπιστωτικών μέσων, τα οποία συχνά είναι αριθμημένα διαδοχικά, στο ίδιο πρόσωπο ή επιχείρηση ή σε μια ομάδα προσώπων ή επιχειρήσεων που απλά φέρουν παρόμοιο όνομα (3).

Είναι δύσκολο να αντιληφθούμε αν οι παραπάνω ύποπτες δραστηριότητες μπορούν να θεωρηθούν ως τρόπος χρηματοδότησης της τρομοκρατίας ή ως κομμάτι του ευρύτερου οργανωμένου εγκλήματος. Γι’ αυτό τον λόγο, θα πρέπει να τις εξετάσουμε σε συνάρτηση με συγκεκριμένες μεταβλητές.

Οι τρόποι χρηματοδότησης των τρομοκρατικών οργανώσεων περιλαμβάνουν αρκετές μεθόδους από τις οποίες οι βασικότερες είναι:  η εξαπάτηση τραπεζών, οι δωρεές, η πρόσβαση στο πετρέλαιο, η φορολόγηση και η συγκέντρωση μεγάλων χρηματικών ποσών μέσω λύτρων που επιβάλλουν σε περιπτώσεις ομηρίας.

Ένας τρόπος χρηματοδότησης, λοιπόν, είναι μέσω της εξαπάτησης τραπεζών. Οι τρομοκρατικές οργανώσεις διαθέτουν συνεργάτες οι οποίοι στελεχώνουν τραπεζικές θέσεις. Οι υπάλληλοι αυτοί  βοηθούν τους τρομοκράτες παρέχοντας τους πρόσβαση στους τραπεζικούς λογαριασμούς και τα δάνεια. Ψεύτικες αιτήσεις δανείων  αποτελούν το  κλειδί της πηγής των εσόδων για τους Τζιχαντιστές οι οποίοι επιθυμούν να ταξιδέψουν στη Συρία με στόχο να δραστηριοποιηθούν και να συμμετάσχουν στο ISIS. Σε άρθρο των New York Times σχετικά με την επίθεση στο Παρίσι αναφέρεται ότι ένας υποψήφιος τζιχαντιστής έλαβε 15,000 Ευρώ από την ING του Βελγίου (4).

Στη Βρετανία η χρήση του τραπεζικού τομέα από τους τρομοκράτες παραμένει ένας τρόπος μεταφοράς κεφαλαίων προς τη Συρία. Άτομα μπορούν να χρησιμοποιήσουν ATMs με στόχο να αποσύρουν κεφάλαια από γειτονικές χώρες όπου υπάρχει ένας επίσημος τραπεζικός τομέας πραγματοποιώντας στη συνέχεια μεταφορές κεφαλαίων στη Συρία. Επίσης, υπάρχουν στοιχεία ότι τα φοιτητικά δάνεια των Βρετανών μαθητών έχουν χρησιμοποιηθεί με στόχο να χρηματοδοτηθεί ο τομέας της  τρομοκρατίας. Όλες οι παραπάνω ενέργειες έχουν ως προϋπόθεση ότι το εκάστοτε τραπεζικό σύστημα είναι μεσαίου ρίσκου, ενώ τα κεφάλαια που μαζεύονται μέσω αυτών των τρόπων είναι συγκριτικά χαμηλά.

Οι τρομοκρατικές οργανώσεις, επίσης, απολαμβάνουν ένα μεγάλο αριθμό από δωρεές από υποστηρικτές τους ανά τον κόσμο. Αυτές μπορεί να έχουν τη μορφή μικρών χρηματικών ποσών από τις τοπικές κοινότητες ή πολύ μεγαλύτερων προερχόμενων συνήθως από τις χώρες του Κόλπου, ποσά ζωτικής σημασίας για τις τρομοκρατικές οργανώσεις της Μέσης Ανατολής.

Στην περίπτωση των μικρών ποσών η έκθεση επισημαίνει ότι υπάρχουν ορισμένες περιπτώσεις  κατάχρησης  φιλανθρωπικών πράξεων. Είναι σημαντικό να αναφερθεί μια χαρακτηριστική περίπτωση όταν το 2013 δύο άνδρες είχαν καταδικαστεί για απάτη παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους ως υπεύθυνους για  τους εράνους μίας φιλανθρωπικής οργάνωσης χρησιμοποιώντας γιλέκα υψηλής ορατότητας και κάδους συλλογής  που έφεραν το όνομα της φιλανθρωπικής οργάνωσης Muslim Aid (5). Αφού πραγματοποιηθεί η συλλογή των χρημάτων, οι δωρεές περνάνε σε ένα δίκτυο διαμεσολαβητών οι οποίοι μετακινούν τα χρήματα σε τρομοκρατικές ομάδες. Πραγματοποιούν το παραπάνω μέσω μίας σειράς  μικρών  μεταφορών  σε καταστήματα μεταφοράς χρημάτων, αρκετά μικρών έτσι ώστε να μην χρειάζονται έγγραφα πιστοποίησης.

Ένα μεγάλο πλεονέκτημα που έχει το ISIS στην εύρεση χρηματοδότησης συγκριτικά με τις υπόλοιπες τρομοκρατικές οργανώσεις είναι η πρόσβαση στο πετρέλαιο. Η συγκεκριμένη ομάδα έχει αποκτήσει έλεγχο πάνω σε εδάφη στη Συρία και το Ιράκ και πραγματοποιεί εξαγωγικές δραστηριότητες πετρελαίου μέσω της Τουρκίας. Μία πρόσφατη έρευνα των Financial Times  μέσα στις διαδικασίες εξαγωγής – εισαγωγής του πετρελαίου βρήκε κοινά με μία κανονική εταιρεία πετρελαίου που έχει μηχανικούς εκπαιδευτές(6). Η ομάδα υπολογίζεται ότι έχει κέρδη 50 εκατομμύρια δολάρια το μήνα από αυτή τη διαδικασία και συνεπώς 600 εκατομμύρια το χρόνο(7).

Οι ΗΠΑ έχουν εντείνει τις επιθέσεις τους σε μονάδες πετρελαίου στη Συρία σε μια προσπάθεια να χτυπήσουν μια σημαντική πηγή χρηματοδότησης για το ISIS. Αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για να επηρεάσει τη συγκεκριμένη τρομοκρατική ομάδα.

Ένας άλλος σημαντικός τρόπος απόκτησης εσόδων είναι η φορολόγηση. Το ISIS κερδίζει  εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια μέσω της  φορολόγησης και του εκβιασμού όσων ζουν στο έδαφος του. Υπολογίζεται ότι κερδίζει  $ 900 εκατομμύρια μέσω αυτών των πρακτικών  από τους κατοίκους και τους επιχειρηματίες που ζουν στην επικράτεια του. Οι ειδικοί έχουν δηλώσει από καιρό ότι η φορολογία και ο εκβιασμός είναι η κύρια πηγή εσόδων της οργάνωσης. Το ISIS χρεώνει φόρους εισαγωγής, ενοίκιο για τις επιχειρήσεις, πρόστιμα για την παραβίαση των νόμων, λογαριασμούς κοινής ωφέλειας, καθώς και φόρου εισοδήματος.

Κάποιες άλλες πρακτικές του ISIS με στόχο την απόκτηση εσόδων μέσω της φορολόγησης είναι:  έσοδα από μικρές επιχειρήσεις απαιτώντας περικοπή των κερδών τους,  επιβολή φόρου εισοδήματος της τάξεως του 10%  επιβολή προστίμων και τελών (8).

Τέλος, ένας τρόπος απόκτησης εσόδων για τις τρομοκρατικές οργανώσεις είναι μέσω της επιβολής λύτρων για την απελευθέρωση ομήρων. Σύμφωνα με έκθεση, εκτιμάται ότι το ISIS μετέβαλε το κέρδος του από την αποπληρωμή λίτρων ομήρων από κατ’ εκτίμηση $ 35 εκατομμύρια (£ 23 εκατομμύρια) σε $ 45 εκατομμύρια (£ 29.8 εκατομμύρια) από το Σεπτέμβριο 2013 ως το Σεπτέμβριο 2014 (9). Η Βρετανία και οι ΗΠΑ έχουν μια αυστηρή πολιτική αναφορικά με το   να μην πληρώνουν λύτρα σε τρομοκρατικές ομάδες (10). Παρόλα αυτά άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν καταβάλει μεγάλα χρηματικά ποσά για την απελευθέρωση ομήρων τους.

Καταληκτικά, παρατηρούμε ένα ιδιαίτερα αντιφατικό σχήμα. Από την μία πλευρά το ISIS και γενικότερα οι τρομοκρατικές οργανώσεις μάχονται κατά του δυτικού μοντέλου ζωής και κατ’ επέκταση κατά των μέσων που χρησιμοποιεί. Κάνουν όμως χρήση των συμβατικών μέσων του χρηματοπιστωτικού συστήματος (επιταγές, δάνεια, μεταφορές κεφαλαίων) για να χρηματοδοτούν τις δράσεις τους και προσφεύγουν σε μεθόδους του οργανωμένου εγκλήματος (απάτες, απαγωγές). Όλα τα παραπάνω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η τρομοκρατία κάνει χρήση των μέσων που φέρεται να θέλει να καταστείλει την δράση τους χρησιμοποιώντας τα προς όφελος της.

 

Παραπομπές:

(6) Το ίδιο.

(7) Το ίδιο.

(8) Anon., 2015. Here’s where terrorist groups like ISIS and Al Qaeda get their money. [Ηλεκτρονικό]
Available at: http://uk.businessinsider.com/how-isis-and-al-qaeda-make-their-money-2015-12/#6-scamming-banks-1
[Πρόσβαση 15 Μάϊος 2017].

(9) Peled, D., 2015. How ISIS Fights: Terror, Insurgency and Slick Propaganda. [Ηλεκτρονικό]
Available at: http://www.haaretz.com/middle-east-news/isis/1.687160
[Πρόσβαση 13 Μάϊος 2017].

(10)Moyar, M., 2016. Typologies Of Terrorism. [Ηλεκτρονικό]
Available at: http://www.hoover.org/research/typologies-terrorism
[Πρόσβαση 13 Μάϊος 2017].