Η συμβολή της Ρωσίας στη δημιουργία των de facto κρατών της Νότιας Οσσετίας, της Αμπχαζίας και της Υπερδνειστερίας

Πολυτίμη Βιντσιλαίου, Ερευνητική Ομάδα SAFIA – Τομέας Ρωσίας

Το φαινόμενο της απόσχισης[1] εμφανίζεται ανά περιόδους στη διεθνή σκηνή ,επαναπροσδιορίζοντας τα σύνορα των εθνών-κρατών και οδηγώντας την ανθρωπότητα σε νέες περιπέτειες. Ίσως ο πιο αντιπροσωπευτικός ορισμός του φαινομένου να εντοπίζεται στα λόγια του  Κάρλ Μάρξ ‘’Απόσχιση , η γεροντική ασθένεια του εθνικισμού’’. Πρόκειται συνεπώς για την πιο ακραία εκδοχή της λεγόμενης αυτοδιάθεσης των λαών.

Στα στενότερα όρια της Πρώην Σοβιετικής Ένωσης , τα αποσχιστικά φαινόμενα λειτούργησαν με τρόπο καταλυτικό στη σύσταση των δημοκρατιών που καλύπτουν σήμερα την ευρύτερη περιοχή της Ευρασίας. Ωστόσο λόγω της πολυπολιτισμικής δομής της ΕΣΣΔ  υπήρξαν και εθνικιστικές ομάδες των οποίων τα αιτήματα για αυτονόμηση δεν αναγνωρίστηκαν από το διεθνές σύστημα . Αποκορύφωμα βέβαια της αστάθειας που προκαλούν οι εθνικιστικές επιδιώξεις , αποτέλεσε η εισβολή των ρώσικων στρατευμάτων στην Κριμαία το 2014 . Αφορμή για αυτή την κατάφορη παραβίαση του διεθνούς δικαίου, αποτέλεσε σύμφωνα με τη ρώσικη κυβέρνηση , η ανάγκη προστασίας του ρωσόφωνου πληθυσμού της περιοχής που πλειοψηφούσε. Η Κριμαία  που μέχρι τότε ανήκε στο ουκρανικό κράτος , έχει κηρύξει πλέον την de facto αυτονομία της[2], και προστατεύεται από ρώσικα στρατεύματα[3]. Το γεγονός αυτό δημιούργησε έντονους φόβους ιδίως σε δύο πρώην σοβιετικές δημοκρατίες που αντιμετωπίζουν παρόμοιες καταστάσεις : τη Γεωργία και τη Μολδαβία .

 

Το Γεωργιανό Ζήτημα

Η Γεωργία είναι ίσως η χαρακτηριστικότερη περίπτωση κράτους  ,πέρα από τη σημερινή Ρώσικη Ομοσπονδία ,που αντιμετώπισε αποσχιστικά κινήματα σε τόσο έντονο βαθμό. Η Γεωργία αντιμετώπισε αποσχιστικές αξιώσεις σε 2 περιοχές που μέχρι τότε υπάγονταν στην άμεση δικαιοδοσία της : την Αμπχαζία , την Νότια Οσσετία .

Η Αμπχαζία , περιοχή της Βορειοδυτικής Γεωργίας ήταν η πρώτη στην οποία εκδηλώθηκαν αποσχιστικά κινήματα ήδη από το 1989[4]. Ωστόσο η ολοκληρωτική ρήξη ήρθε την περίοδο 1992-1993 από τον ανώτατο διοικητή του σοβιέτ της Αμπχαζίας .Σε αυτή την αυθαίρετη δήλωση ανεξαρτησίας η Γεωργία απάντησε με  στρατό που εισέβαλε στην Αμπχαζία καταλαμβάνοντας το μεγαλύτερο μέρος της. Όμως γρήγορα η γεωργιανές δυνάμεις κατέρρευσαν καθώς οι Αμπχάζιοι ενισχύθηκαν σημαντικά από τις ρώσικες δυνάμεις και επανέκτησαν την περιοχή.

Η δράση της Ρωσίας στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι αμφισβητούμενη  καθώς  δεν υπήρξε μια ξεκάθαρα διαμορφωμένη θέση[5].  Έπειτα από την καθοριστική παρέμβαση της τελευταίας , υπογράφτηκε το 1994 ένα σύμφωνο κατάπαυσης πυρός μεταξύ γεωργιανών-αμπχαζιανών δυνάμεων . Σε αυτό  καθορίστηκε μια τριμερής επιτροπή για τη διατήρηση της ειρήνης στην περιοχή αποτελούμενη από δυνάμεις της Γεωργίας, της Αμπχαζίας και της Ρωσίας. Η Αμπχαζία παραμένει ακόμη και σήμερα αυτόνομη.Το ζήτημα βρίσκεται υπό διευθέτηση καθώς πέρα από τις από κοινού παραχωρήσεις  των δύο πλευρών προκύπτει και το ζήτημα αποκατάστασης των γεωργιανών προσφύγων στην περιοχή της Αμπχαζίας.

Η Νότια Οσσετία, περιοχή που συνορεύει με  τις ασταθείς περιοχές του Καυκάσου , αποτέλεσε επίσης πηγή πολιτικού προβληματισμού για τους Γεωργιανούς. Συγκεκριμένα την ίδια περίοδο με την Αμπχαζία εκδηλώθηκαν κι εκεί αποσχιστικές κινήσεις που κατέληξαν στην ημιαυτονόμησή της . Ωστόσο τον Ιούλιο του 2008, οι Οσσέτιοι κήρυξαν γενική επιστράτευση με αφορμή το βομβαρδισμό κάποιων θέσεών τους από τους Γεωργιανούς γείτονές τους.

Η Ρωσία έλαβε μέρος στις συγκρούσεις στο πλευρό των αυτόνομων Οσσέτιων ενώ σύντομα ενεπλάκει και η Αμπχαζία. Έτσι αυτό που ξεκίνησε ως μια ‘’μονομερή επέμβαση για την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης’’ οδήγησε στον Γεωργιανό πόλεμο του 2008[6] . Η εμπόλεμη κατάσταση τερματίστηκε με το σχέδιο 6 σημείων που προτάθηκε από τη Γαλλία και υπογράφτηκε από τα αντίπαλα στρατόπεδα. Μεταξύ άλλων η Ρωσία αναγνώρισε μονομερώς και την ανεξαρτησία των 2 περιοχών ενώ η Γεωργία αναγκάστηκε να υποχωρήσει δίχως να συμπεριληφθεί ούτε ένα εκ των αιτημάτων της, στην τελική συμφωνία[7].

Η παρουσία της Ρωσίας στη διευθέτηση της ανεξαρτησίας των δύο αυτόνομων υπήρξε καθοριστική . Ωστόσο , πέρα από τις κοινές ρίζες και το παρελθόν που είχε ,ιδίως με τους Οσσέτιους , υπήρξαν ζωτικότερης σημασίας συμφέροντα που την ώθησαν να εμπλακεί σε αυτή την κατάσταση. Η Γεωργία , μια χώρα, που μέχρι πρότινος , βρισκόταν στον άμεσο και στενό κύκλο επιρροής  της είχε αρχίσει να απομακρύνεται. Από την εκλογή μάλιστα του αμερικανοτραφούς Προέδρου της Μιχαήλ Σαακασβίλι και έπειτα , η προσέγγιση της Ε.Ε και του ΝΑΤΟ έθιγαν το γόητρο και αμφισβητούσαν τη δύναμη της Ρωσίας στην περιοχή. Το 2015  η Ρωσία υπέγραψε μια συμφωνία με την Νότια Οσσετία και έπειτα με την Αμπχαζία , στο οποίο σε γενικές γραμμές προβλέπεται η προσάρτησή τους στην Ρώσικη Ομοσπονδία. Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να προστατέψει την εδαφική της ακεραιότητα , η Γεωργία βρίσκεται σε συνεννοήσεις προκειμένου να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ[8].

Η περίπτωση της Μολδαβίας

H Mολδαβία , μικρό κράτος –μέλος της Πρώην Σοβιετικής Ένωσης αντιμετώπισε παρόμοια αποσχιστικά κινήματα , άλλα πιο ειρηνικά και άλλα σαφώς επιθετικότερα. Στην πρώτη κατηγορία μπορούμε να εντάξουμε την περίπτωση της Γκαυγκαζίας[9]. Η συγκεκριμένη περιοχή αυτονομήθηκε ήδη από το 1992 ενώ διατηρεί [10] πολύ στενούς δεσμούς με τη Μολδαβία , ιδίως για οικονομικούς λόγους. Δεν διαθέτει  δικό της στρατό, παρά μόνο μια πολιτοφυλακή ενώ απολαμβάνει ένα ιδιαίτερο νομικό καθεστώς και αυτοκυβερνάται[11]. Στις 2 Φεβρουαρίου του 2014 πραγματοποιήθηκε ένα δημοψήφισμα στην περιοχή με 2 υποερωτήματα . Στο ένα ζητήθηκε από τους πολίτες να δείξουν την προτίμησή τους μεταξύ της Ε.Ε[12] ή της τελωνιακής Συμφωνίας που είχε προταθεί από τη Ρωσία. Στο δεύτερο ζητήθηκε η γνώμη του λαού σχετικά με αναβλητικό καθεστώς της Αυτόνομης περιφέρειας της Γκαυγκαζίας[13]. Η υποστήριξη τόσο του τελωνιακού συμφώνου όσο και του νομοσχεδίου υπήρξε καθοριστική με ποσοστό που άγγιξε το 98%. Παρόλο που το σχέδιο του δημοψηφίσματος εξυπηρετούσε κυρίως πολιτικές σκοπιμότητες των κυβερνητικών δρώντων της Γκαυγκαζίας , αναμφισβήτητα καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και  ρώσικες παρεμβάσεις στο τελικό του αποτέλεσμα.

Η Ρωσία, εκμεταλλευόμενη τις ιδιαιτερότητες του Γκαυγκαζιανού πληθυσμού[14] σε συνδυασμό με το φόβο ενοποίησης Ρουμανίας-Μολδαβίας που καλλιεργούσαν οι πολιτικές ελίτ της περιοχής, ενίσχυσε την ανακίνηση του ζητήματος . Το καθεστώς της Γκαυγκαζίας και οι σχέσεις που τη συνδέουν με τη Μολδαβία είχαν ήδη καθοριστεί από το 1994. Όμως οι κινήσεις της Μολδαβίας προς τη δύση και οι διαδικασίες που εκκίνησε προκειμένου να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση έπρεπε να σταματήσουν καθώς αμφισβητούσαν τη ρώσικη’’ κυριαρχία’’ στην περιοχή. Μάλιστα χαρακτηριστικό παράδειγμα της απόλυτης επιρροής που ασκούσε η ρώσικη πλευρά αποτελεί ότι η χρηματοδότηση της διαδικασίας του δημοψηφίσματος  που έγινε από το ρώσο επιχειρηματία Γιούρι Γιαγκούμποφ.

Παρόλα αυτά  η Γκαυγκαζία πολύ δύσκολα θα δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στο μέλλον της Μολδαβίας. Πρόκειται για την πιο αδύναμη οικονομικά περιοχή ολόκληρης της χώρας, η οποία ως μόνο διαπραγματευτικό χαρτί προβάλει την υποστήριξη της Ρωσίας. Μάλιστα η επιδίωξη απόσχισής της από τη Μολδαβία θα λειτουργούσε μάλλον αρνητικά για την περιοχή . Πλέον η Γκαυγκαζία θα εξαρτιόταν πολιτικά και οικονομικά μόνο από τη Ρωσία. Διατηρώντας όμως το υπάρχον καθεστώς μπορεί να διεκδικεί προνόμια από τη Μολδαβική κυβέρνηση και παράλληλα να διατηρεί ‘’ζωντανο’’το ενδιαφέρον  της Ρωσίας .

Στον αντίποδα της Γκαυγκαζίας βρίσκεται το ζήτημα της Υπερδνειστερίας. Φυσικά η απόσχιση της δεν είναι πρόσφατο γεγονός. Από το 1992 , έπειτα από πόλεμο που διεξήγαγε με τη συμβολή ουκρανών και ρώσων , διακήρυξε την ανεξαρτησία της από τη Μολδαβία[15]. Ωστόσο δεν έχει αναγνωριστεί μέχρι σήμερα από κανένα άλλο κράτος , επομένως αμφισβητείται το ζήτημα της αυτοδιάθεσής της. Το 2006 , πραγματοποιήθηκε και δημοψήφισμα στην περιοχή , όπου με ποσοστό 93% ο λαός της Υπερδνειστερίας ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας από τη Μολδαβία και υπέρ της ένωσης με τη Ρωσία[16]. Η τελευταία δεν αποδέχτηκε τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος σχετικά με την ένωση. Παρόλα αυτά απέκτησε ισχυρό έρεισμα στην περιοχή. Γιατί όμως η Υπερδνειστερία διαφέρει από την  Γκαυγκαζία;

Η Υπερδνειστερία , συνορεύει βορειοανατολικά με την Ουκρανία. Έχει 550.000 κατοίκους και αποτελεί μια από τις ισχυρότερες οικονομικά και βιομηχανικά περιοχές της χώρας[17].  Το καθεστώς της δεν έχει καθοριστεί ακόμη και έχει χαρακτηριστεί από τους διεθνείς δρώντες ως περιοχής ‘’παγωμένης διαμάχης’’. Γ ια τη διασφάλιση της περιοχής η Ρωσία έχει αποστείλει στρατό στην Υπερδνειστερία[18].Η περιοχή παρόλα αυτά λειτουργεί υπό  καθεστώς σχετικής ανομίας , με υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας και παράνομων δραστηριοτήτων να λαμβάνουν χώρα στα εδάφη της.

Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν ότι οι 4 αυτόνομες περιοχές στις οποίες αναφερθήκαμε , θα μπορούσαν μετά την Κριμαία να αποτελέσουν τον επόμενο στόχο της Ρωσίας. Ωστόσο πιο πιθανή φαίνεται η περίπτωση της Υπερδνειστερίας λόγω των παραπάνω χαρακτηριστικών , του πληθυσμού της που στην συντριπτική πλειοψηφία του είναι ρωσόφωνος  αλλά και λόγω της επιθυμίας του πληθυσμού της να ενωθεί με τη ρώσικη ομοσπονδία[19]. Ο ρώσος Πρόεδρος σε ομιλία του μετά την Κριμαία υποστήριξε πως έχει χρέος να προστατέψει τις ρώσικες εθνοτικές ομάδες που ζούν εκτός συνόρων[20] .Παρόλα αυτά ζητήματα όπως η μη ύπαρξη κοινών συνόρων μεταξύ Υπερδνειστερίας και Ρωσίας , περιορίζει  αρκετά τη θέση της τελευταίας στο ζήτημα[21]. Ο φόβος που προκάλεσε η επέμβαση στην Κριμαία δημιουργεί αρκετά σενάρια. Ωστόσο , ο επιδιωκόμενος σκοπός της Ρωσίας είναι άλλος ,τόσο στην περίπτωση της Μολδαβίας όσο και της Γεωργίας. Δηλαδή  η διακοπή των φιλοδυτικών τάσεων που αναπτύσσουν και οι δύο. Μάλιστα προς τον σκοπό αυτό η Ρωσία έκανε εμπάργκο στην εισαγωγή γεωργικών προϊόντων από τη Μολδαβία το 2013.[22] Συμπερασματικά καταλήγουμε πως βασική επιδίωξη τηα η Ρωσίας  είναι η διατήρηση  αυτών των ασταθών αυτόνομων κρατικών δομών προκειμένου να μπορεί να ελέγχει τις Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες και να τις’’ προφυλάξει’’ από τυχόν παραστρατήματα προς το ΝΑΤΟ ή την Ε.Ε. [23] Η ίδια επιθυμεί λιγότερο από όλους μια νέα στρατιωτική παρέμβαση στη Νότια Οσσετία ή στην Υπερδνειστερία δεδομένων των εσωτερικών ζητημάτων που έχει να αντιμετωπίσει . Χρησιμοποιεί όμως σοφά το παράδειγμα της Κριμαίας για να υπενθυμίζει στις κάποτε επικράτειές της τη δύναμη της ρώσικης ‘’αρκούδας’’.

 

 

[1] http://henryjacksonsociety.org/2014/06/04/why-russia-supports-separatism-in-eurasia/

 

[2]  Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και βάσει του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης των λαών , μια περιοχή μπορεί να κηρύξει την ανεξαρτησία της υπο προϋποθέσεις. Ωστόσο για να μπορεί να θεωρηθεί ανεξάρτητο κράτος  πρέπει να αναγνωριστεί από τη Διεθνή Κοινότητα και μάλιστα σε σημαντικό βαθμό (χαρακτηριστική περίπτωση το Κόσσοβο).

[3] https://www.theguardian.com/world/2014/feb/28/russia-crimea-white-house

 

[4] Σημειώθηκε σύγκρουση μεταξύ γεωργιανών και αμπχαζιανών φοιτητών με αφορμή κάποιες μεταρρυθμίσεις στο γεωργιανό πανεπιστήμιο με έδρα την Αμπχαζία,

[5] Ο Πρόεδρος Γιέλτσιν τάχθηκε υπέρ της εδαφικής ακεραιότητας της Γεωργίας , το Κοινοβούλιο ωστόσο μαζί με κάποια μέλη της ρώσικης κυβέρνησης υποστήριξαν την πρωτοβουλία της Αμπχαζίας προκειμένου , όπως είπαν , να μην χαθεί η έξοδος της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα.

[6] http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7577150.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7577122.stm

[7] https://www.theguardian.com/world/2008/aug/12/russia.georgia1

 

[8] http://www.onalert.gr/stories/notia-ossetia-krimaia-i-rwsiki-epektatikothta-kai-o-rolos-tou-nato/42533

 

[9] Η Γκαυγκαζία καταλαμβάνει 1820 τkh και περιλαμβάνει το 4,4% του Μολδαβικού πληθυσμού (160.000κατοίκους)

[10] http://www.gagauz.md/ru/content/dudoglo-ya-i-moya-komanda-ponyali-chto-bez-podderzhki-kishinyova-novaya-gagauziya-mozhet-ne

 

[11] https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2014-03-10/gagauzia-growing-separatism-moldova

[12] Η Μολδαβία έχει μπεί σε διαδικασίες ένταξης στην Ε.Ε , όπως άλλωστε και η Γεωργία.

[13] Αναβλητικό Καθεστώς της Αυτόνομης Περιφέρειας της Γκαυγκαζίας: Νομοσχέδιο σύμφωνα με το οποίο , σε περίπτωση που η Μολδαβία χάσει την εθνική της κυριαρχία ή ενοποιηθεί με τη Ρουμανία , τότε η Γκαυγκαζία μετατρέπεται από αυτόνομη περιοχή σε ανεξάρτητο κράτος.

[14] Οι Γκαυγκάζιοι  μιλούν  ιδίως τα ρώσικα, τα  μολδαβικά και λιγότερο τα ρουμάνικα. Έχουν πολύ στενές εμπορικές σχέσεις με τη Ρωσία .

[15] http://www.iefimerida.gr/news/147820

[16] https://www.washingtonpost.com/world/europe/transnistria-the-breakaway-region-of-moldova-could-be-russias-next-target/2014/03/24/c68c50a4-be46-4042-a192-6813e93380bc_story.html?utm_term=.7b96f4b2153f

[17] http://www.russia-direct.org/opinion/3-reasons-why-moldova-could-become-next-ukraine

[18] https://www.washingtonpost.com/world/europe/transnistria-the-breakaway-region-of-moldova-could-be-russias-next-target/2014/03/24/c68c50a4-be46-4042-a192-6813e93380bc_story.html?utm_term=.7b96f4b2153f

[19] http://www.huffingtonpost.com/adst/moldovas-transnistrian-co_b_11180694.html

[20] https://www.washingtonpost.com/world/europe/transnistria-the-breakaway-region-of-moldova-could-be-russias-next-target/2014/03/24/c68c50a4-be46-4042-a192-6813e93380bc_story.html?utm_term=.7b96f4b2153f

 

[21] http://www.russia-direct.org/opinion/3-reasons-why-moldova-could-become-next-ukraine

[22] http://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-moldova-idUSBREA2918I20140310

[23] http://henryjacksonsociety.org/2014/06/04/why-russia-supports-separatism-in-eurasia/

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Vladimir Voronin ‘’The Republic of Moldova : The new path of reforms’’ δημοσιεύτηκε 18/12/2002, Center of strategic and international studies ,Washington DC, https://www.csis.org/events/republic-moldova-new-path-reforms ( 10/5/2017)
  2. Marcin Kosienkowski, William Schreiber ‘’Moldova’s National Minorities : Why are they Euroskeptical?’’ δημοσιεύτηκε το Νοέμβριο 2014, Russia/NIS Center, https://www.ifri.org/sites/default/files/atoms/files/ifri_rnv_81_eng_moldova_minorities_november_2014_0.pdf (10/5/2017)

 

  1. Kamil Cahus ‘’Gaugasia : Growing Separatism in Moldova?’’ δημοσιεύτηκε 10/3/2014 ,Osrodek Studiow Wschondich, https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2014-03-10/gagauzia-growing-separatism-moldova (12/5/2017)

 

  1. Alexander Tanas ‘’Moldova alarmed over ‘contagious’ separatism in Ukraine’s Crimea’’ δημοσιεύτηκε 10/3/2014, Reuters News http://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-moldova-idUSBREA2918I20140310 ( 12/5/2017)

 

  1. ‘’Moldova’s Reintegration Policy : Challenging the Status Quo’’ δημοσιεύτηκε 7/6/2016, Moldovan Politics https://moldovanpolitics.com/tag/separatism/  (12/5/2017)

 

  1. Μυρτώ Αρετάκη ‘’Η Μολδαβία ψήφισε : Ε.Ε ή Μόσχα; ‘’ δημοσιεύτηκε 1/12/2014 ,The Press Project https://www.thepressproject.gr/article/69764/I-Moldabia-psifise-EE-i-Mosxa (11/5/2017)

 

  1. ΄΄Η Μολδαβία φοβάται ότι θα πάθει τα ίδια με την Κριμαία ‘’δημοσιεύτηκε 20/3/2014, iefimerida.gr http://www.iefimerida.gr/news/147820/%CE%B7- %82#axzz4hzY7KOTO ( 12/5/2017)

 

 

  1. Association for Diplomatic Studies and Training (ADST) ‘’Moldova’s Transistrian conflict’’ Huff Post and the Berggruen Institute http://www.huffingtonpost.com/adst/moldovas-transnistrian-co_b_11180694.html (14/5/2017)

 

  1. Will Englund ‘’Transistria, ,the breakaway region of Moldova ,could be Russia’s next target’’ δημοσιεύτηκε 24/3/2017, Washington Post, https://www.washingtonpost.com/world/europe/transnistria-the-breakaway-region-of-moldova-could-be-russias-next-target/2014/03/24/c68c50a4-be46-4042-a192-6813e93380bc_story.html?utm_term=.7b96f4b2153f  (14/5/2017)

 

  1. Sergey Markedonov ‘’3 reasons why Moldova could become the next Ukraine ‘’δημοσιεύτηκε 21/4/2014 , Russia-direct.com, http://www.russia-direct.org/opinion/3-reasons-why-moldova-could-become-next-ukraine (14/5/2017)

 

  1. Igor Toybacov ‘’ Turkey: Ankara Probing for Stronger Ties to Renegade Georgian Region of Abkhazia ‘’ δημοσιεύτηκε 7/10/2009 , Eurasianet .org, http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav100809b.shtml (15/5/2017)
  2. ’’Day-by –day: Georgia-Russia crisis week 1 and 2 ‘’δημοσιεύτηκε 29/8/2008  BBC News , http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7577122.stm  http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7577150.stm  (15/5/2017)

 

  1. John Grady ‘’CSIS Panel :Russia still dangerous in its decline ‘’ δημοσιεύτηκε 16/11/2015, USNI News ,  https://news.usni.org/2015/11/16/csis-panel-russia-still-dangerous-in-its-decline   ( 16/5/2017)

 

  1. Evgeny M. Kozhokin ‘’Chapter 5 : Georgia-Abhazia ‘’ δημοσιεύτηκε Rand Corporation , https://www.rand.org/pubs/conf_proceedings/CF129/CF-129-chapter5.html (16/5/2017)
  2. Michael Schwirtz , Anne Barnard , C.J Chivers ‘’Russia and Georgia clash over separatist region’’ δημοσιεύτηκε 8/8/2008 , Τhe New York Times, http://www.nytimes.com/2008/08/09/world/europe/09georgia.html (16/5/2017)

 

  1. Ian Travnor and Luke Harding ‘’ Surrender or else Russia tells Georgia’’ δημοσιεύτηκε 12/8/2008 , The Guardian , https://www.theguardian.com/world/2008/aug/12/russia.georgia1 (12/5/2017)

 

  1. Nicolae Reutoi ‘’ Why Russia supports separatism in Eurasia?’’δημοσιεύτηκε 4/6/2014 , Τhe Henry Jackson society , http://henryjacksonsociety.org/2014/06/04/why-russia-supports-separatism-in-eurasia/ (17/5/2017)

 

  1. Gustav Gressel ‘’ Επτά χρόνια μετά τον πόλεμο Ρωσίας-Γεωργίας’’ δημοσιεύτηκε 10/8/2015 , Capital.gr , http://www.capital.gr/ecfr-eu/3051780/epta-xronia-meta-ton-polemo-rosias-georgias  (18/5/2017)

 

 

  1. Αχιλλέας Πατσούκας ‘’Η επανάσταση των ρόδων μαράθηκε στη Γεωργία ‘’ δημοσιεύτηκε 11/11/2007, Καθημερινή , Gustav Gressel ‘’ Επτά χρόνια μετά τον πόλεμο Ρωσίας-Γεωργίας’’ δημοσιεύτηκε 10/8/2015 , Capital.gr , http://www.capital.gr/ecfr-eu/3051780/epta-xronia-meta-ton-polemo-rosias-georgias (18/5/2017)

 

  1. Ελένη Παναγιώτου ‘’Νότια Οσσετία-Κριμαία : Η ρώσικη επεκτατικότητα και ο ρόλος του ΝΑΤΟ’’ δημοσιεύτηκε 18/5/2015, DefenceMatters.org, http://www.onalert.gr/stories/notia-ossetia-krimaia-i-rwsiki-epektatikothta-kai-o-rolos-tou-nato/42533 (18/5/2017)

 

  1. Bruno Coppieters ‘’ Υπάρχει αυτοδιάθεση των λαών : Kόσσοβο, Αμπχαζία και Νότια Οσσετια’’ δημοσιεύτηκε 14/12/2008, Le Monde Diplomatique , http://www.unosek.org/docref/report-english.pdf  ( 18/5/2017)