Ερευνητική Ομάδα «Περιβαλλοντικά Ζητήματα»

Κωνσταντίνα Χατζηπέτρου, 15 Ιανουαρίου 2018

 

Ως μέλος της ερευνητικής ομάδας της SAFIA, και πιο συγκεκριμένα στην ερευνητική υποομάδα των Περιβαλλοντικών Προβλημάτων, ανέλαβα να εξετάσω εκτενώς την Συμφωνία των Παρισίων, στο πλαίσιο των προκλήσεων και των προοπτικών εξέλιξης μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ. Σκοπός της συγκεκριμένης ανάλυσης είναι η έρευνα του περιεχομένου της εν λόγω συμφωνίας, οι προοπτικές επίτευξης των στόχων που η ίδια έχει θέσει και τι είδους πρωτοβουλίες έχουν λάβει τα συμβαλλόμενα κράτη για την επίτευξή των στόχων. Επιπλέον, κεντρικός άξονας της ερευνητικής εργασίας είναι η θέση των ΗΠΑ στη συμφωνία και ο ρόλος που θα διαδραματίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και η Κίνα στην περιβαλλοντική ηγεσία.

Η Συμφωνία των Παρισίων τέθηκε σε εφαρμογή στις 4 Νοεμβρίου 2016, μετά την επίτευξη των δύο απαραίτητων προϋποθέσεων, δηλαδή την επικύρωση από τουλάχιστον 55 κράτη μέλη της σύμβασης πλαισίου του ΟΗΕ και τη μείωση των εκπομπών των αέριων του θερμοκηπίου που αναλογεί σε κάθε κράτος, το ποσοστό αυτών των αέριων ρύπων ορίστηκε στο 55% των παγκόσμιων εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου που θα είχαν συνολικά οι χώρες που θα είχαν καταθέσει στο Θεματοφυλάκιο (Depositary) των Ηνωμένων Εθνών τις διαδικασίες επικύρωσης της Συμφωνίας (κύρωση, επικύρωση, αποδοχή). Οι προϋποθέσεις αυτές επιτεύχθηκαν στις 5 Οκτωβρίου 2016 . Μέχρι στιγμής έχει επικυρωθεί από 170 κράτη, με τελευταία τη Συρία και την Νικαράγουα που αρχικώς είχαν καταψηφίσει τη Συμφωνία.

Πιο αναλυτικά, κεντρικός στόχος αυτής είναι η συγκράτηση της αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη «αρκετά κάτω» από τους 2°C πάνω από τα προ-βιομηχανικά επίπεδα και η προώθηση τρόπων περιορισμού της αύξησης της θερμοκρασίας στους 1.5 βαθμούς Κελσίου στα προ-βιομηχανικά επίπεδα (Αρθρ.1) μέσω της μείωσης (Αρ.2-6) , προσαρμογής (Αρ.7) και χρηματοδότησης για την κλιματική αλλαγή (Αρ. 9) . Βασικό στοιχείο της συμφωνίας είναι οι κοινές αλλά διαφοροποιημένες υποχρεώσεις των κρατών για την επίτευξη των Εθνικά Προσδιορισμένων Στόχων τους (Nationally Determined Goals) που έχουν θέσει όλα τα συμβαλλόμενα κράτη και είναι συμβατοί με τα ποσοστά εκπομπής αερίων που παράγει κάθε ένα από τα κράτη. Η συγκεκριμένη προσέγγιση χαρακτηρίζεται « από κάτω προς τα πάνω» και έρχεται σε αντίθεση με την προσέγγιση του Πρωτοκόλλου του Κιότο, το οποίο αναφέρεται στην αντίστροφη προσέγγιση «από πάνω προς τα κάτω». Οι χώρες επέβαλαν ολοκληρωμένα εθνικά σχέδια δράσης για το κλίμα με στόχο την μείωση των εκπομπών τους, οι κυβερνήσεις των οποίων συμφώνησαν να γνωστοποιούν ανά πενταετία τις συνεισφορές τους με σκοπό τον καθορισμό των φιλόδοξων στόχων τους . Επιπλέον, δέχθηκαν να γνωστοποιούν μεταξύ των κυβερνήσεων αλλά και στο κοινό, την πρόοδό τους προς την επίτευξη των στόχων τους, με αποτέλεσμα την εξασφάλιση διαφάνειας και εποπτείας .

Κύριο μέρος της συμφωνίας των Παρισίων είναι η συνεργασία των μερών για την επίτευξη του κοινού στόχου, χωρίς όμως να αναφέρονται συγκεκριμένοι τρόποι επίτευξης αυτού ή συγκεκριμένοι μηχανισμοί που θα προωθήσουν τον συγκεκριμένο σκοπό. Αυτό αποτελεί και το κύριο επιχείρημα των επικριτών της συμφωνίας, ο χαρακτήρας της οποίας είναι ευρύς και αφηρημένος χωρίς να θέτει συγκεκριμένα αποτελεσματικά μέσα επίτευξης της μείωσης της θερμοκρασίας, ή ελεγκτικά σωματεία που θα επιβλέπουν την πρόοδο των συμβαλλόμενων μερών στα θέματα της κλιματικής αλλαγής.

Ο ρόλος των ΗΠΑ, στη διεθνή κλιματική πολιτική , είναι δυστυχώς ή ευτυχώς καταλυτικός, για τους εξής λόγους. Αφενός, αποτελεί την μεγαλύτερη σε μέγεθος οικονομία του πλανήτη, αλλά και τον πρώτο (μέχρι στιγμής) ρυπαίνοντα στην ατμόσφαιρα με αέρια του θερμοκηπίου, αλλά και την πρώτη χώρα με τις υψηλότερες κατά κεφαλήν εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Κάτι το οποίο σημαίνει πως χωρίς την ουσιαστική και δεσμευτική συμμετοχή της Αμερικής σε οποιαδήποτε διεθνή περιβαλλοντική συμφωνία, δε θα επιτευχθεί το επιδιωκόμενο περιβαλλοντικό και κοινωνικό της όφελος . Αυτό βέβαια αποδείχθηκε και στην περίπτωση του Πρωτοκόλλου του Κιότο, κατά το οποίο λόγω της άρνησης της των ΗΠΑ να το κυρώσουν και να το επικυρώσουν, δεν επιτεύχθηκε ο συλλογικός στόχος που είχε ορισθεί στο Παράρτημα Β’, στο 5%, για τα βιομηχανικά κράτη. Ο στόχος αυτός αποδυναμώθηκε κατά το 1/3 καθώς στο ποσοστό αυτό είχε συνυπολογιστεί και το μερίδιο της προσπάθειας των ΗΠΑ .

Σχετικά λοιπόν, με το Σύμφωνο των Παρισίων, οι ΗΠΑ είχαν δώσει αρχικώς τη σύμφωνη γνώμη τους για τη συμμετοχή στη μείωση των αέριων ρίπων, κάτι το οποίο έδωσε την αρχική εντύπωση ότι η Συμφωνία προβλέπεται επιτυχής, αφού ένας από τους μεγαλύτερους ρυπαντές στον κόσμο δεσμεύεται να αλλάξει πολιτική. Με την εκλογή όμως του νέου προέδρου, οι Πολιτείες δήλωσαν την αποχώρησή τους τον Ιούνιο του 2017.

Κεντρικό επιχείρημα του νέου προέδρου, αποτέλεσε το γεγονός πως η συμφωνία θα αποβεί οικονομικώς επιζήμια για τις ΗΠΑ, ιδιαίτερα για τη βιομηχανία άνθρακα, τσιμέντου, το οποίο θα οδηγήσει σε κλείσιμο εργοστασίων που θα επιφέρει στην αύξηση της ανεργίας . Οι ΗΠΑ επιθυμούν επαναδιαπραγμάτευση της Συμφωνίας έτσι ώστε να εξυπηρετούνται σε μεγαλύτερο βαθμό τα δικά τους συμφέροντα, βρίσκουν όμως την αντίθετη γνώμη της Γαλλίας και της Γερμανίας, οι οποίες θεωρούν πως η συμφωνία είναι αδιαπραγμάτευτη. Το γεγονός όμως της απόσυρσης μόνο έκπληξη δεν θα μπορούσε να προκαλέσει, καθώς η σταθερή πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών αντιτίθεται της προστασίας του περιβάλλοντος. Ο λόγος όμως της αρχικής τους ένταξης στο Σύμφωνο για την κλιματική αλλαγή εξαρτάται προφανώς και από το προφίλ του προηγούμενου προέδρου, ο οποίος ήταν ιδιαιτέρως μετριοπαθής σε όλα τα ζητήματα. Αντίθετα, πρόεδρος Τραμπ, αναδεικνύει ένα πιο ισχυρό και εθνικιστικό προφίλ, χάρη στο οποίο αναδείχθηκε στην εξουσία, καθώς μεγάλο τμήμα του εκλογικού του σώματος αποτελούνταν από αρχηγούς βιομηχανικών εταιριών, το κόστος των οποίων θα αυξανόταν σε περίπτωση τήρησης και εφαρμογής της Συμφωνίας των Παρισίων. Ως πετρελαιοπαραγωγός χώρα και κατέχοντας ισχυρά αποθέματα λιγνίτη και φυσικού αερίου είχε ισχυρά κίνητρα για να καθυστερεί την εξέλιξη και θεσμική εμβάθυνση της διεθνούς κλιματικής πολιτικής, καθώς το αμερικάνικο αναπτυξιακό μοντέλο στηρίζεται και στην φθηνή ενέργεια , γεγονός το οποίο καθιστά την αμερικάνικη κοινωνία την πιο ενεργοβόρο του κόσμου. Ακόμη, δεν θα πρέπει να παραληφθεί βρίσκονται οι έδρες των πιο οργανωμένων πετρελαικών συμφερόντων (και λόμπι) παγκοσμίως, τα οποία παραδοσιακά αντιτίθεται σε οποιαδήποτε προοπτική μείωσης της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων Άρα τα κίνητρα απόσυρσης της Αμερικής δεν ήταν μόνο οικονομικά (κλείσιμο εργοστασίων, ανεργία) αλλά κυρίως πολιτικά, δηλαδή η ικανοποίηση των επιθυμιών των αμερικάνικων εταιρειών για την μη τήρηση της Συμφωνίας.

Έμφαση παρόλα ταύτα θα πρέπει να δοθεί στις χώρες που θα αναλάβουν να ηγηθούν τον περιβαλλοντικό αγώνα, οι οποίες είναι κυρίως η Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και η Κίνα, η οποία εκμεταλλευόμενη την αποχώρηση των ΗΠΑ, σε δημόσια δήλωσή της ανέλαβε να αποτελέσει το παράδειγμα προς μίμηση για όλες τις υπόλοιπες χώρες, αναφορικά με την στροφή της σε πιο πράσινες πολιτικές. Έτσι λοιπόν, σκόπιμο θα ήταν να γίνει αναφορά στην δυνητική ανάληψη της ηγεσίας της συνθήκης από την πλευρά της Ε.Ε και της Κίνας, ως μελλοντική μεγάλη δύναμη, αλλά και κατά πόσο θα μπορούσαν να υλοποιήσουν τον σκοπό της Συμφωνίας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αρχικά, στο διεθνές επίπεδο, αναμένεται να παίξει τον ηγετικό ρόλο στον αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής καθώς η συμφωνία συμπλέει με το μακροπρόθεσμο πρόγραμμα της ΕΕ να περιορίσει κατά 80-95% (σε σύγκριση με τα δεδομένα του 1990) τις εκπομπές ρύπων, μέχρι το 2050. Ενώ ήδη έχει καταγραφεί μείωση των αέριων ρίπων από το 1992-2012, κατά 19,2 % . Παρά τις επιφυλάξεις για την δυνατότητα της Ένωσης να θέσει το ειδικό της βάρος στις διεθνείς σχέσεις και να ασκήσει την επιρροή της στις πολιτικές σε τρίτες χώρες και σε ομάδες χωρών, εκτιμάται ότι βρίσκεται σε θέση να συμβάλλει στην προώθηση ουσιαστικών λύσεων. Τρανταχτή απόδειξη αυτού, είναι σε διπλωματικό επίπεδο τουλάχιστον, η συντήρηση του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής στη διεθνή ατζέντα και η αποτροπή της από μία ενδεχόμενη αποτυχία στη διεθνή κλιματική πολιτική.

Η Λαϊκή δημοκρατία της Κίνας, (όπως και η Ινδία), αποτελεί την πιο μείζονα αναπτυσσόμενη οικονομία παγκοσμίως, η οποία ευθύνεται για ένα πολύ μεγάλο ποσοστό εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα παγκοσμίως, περίπου το 21% , και αποτελεί πλέον τον μεγαλύτερο ρυπαντή της ατμόσφαιρας με αέρια του θερμοκηπίου, κάτι το οποίο οφείλεται στην μαζική παραγωγή, στη ραγδαία εκβιομηχάνιση της χώρας αλλά και στην εκτόξευση της γεννητικότητας τα τελευταία χρόνια στην περιοχή. Παρά το γεγονός ότι η συγκεκριμένη χώρα ανήκει στην κατηγορία των ταχύτερα αναπτυσσόμενων του κόσμου, αντιμετωπίζει όμως ταυτόχρονα και ιδιαίτερα προβλήματα φτώχειας και έλλειψης βασικών υπηρεσιών, καθώς 135 εκατομμύρια άνθρωποι ζούν με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα ενώ η εισοδηματική ανισότητα οξύνεται αισθητά μεταξύ αστικών κέντρων και υπαίθρου. Η ταχεία οικονομική ανάπτυξη και οι προσπάθειες εξάλειψης της φτώχειας, σε συνδυασμό με την αύξηση του πληθυσμού, αυξάνουν τις ενεργειακές ανάγκες τους οι οποίες στηρίζονται κυρίως από τον λιγνίτη και το πετρέλαιο. Πράγμα το οποίο κατατάσσει την Κίνα μαζί με τις ΗΠΑ στους μεγαλύτερους παραγωγούς λιθάνθρακα παγκοσμίως, με αποτέλεσμα να συμβάλλουν κατά πολύ στην αύξηση των θερμοκηπίων ρύπων και στην ατμοσφαιρική μόλυνση .Με αφορμή το Σύμφωνο λοιπόν, αναμένεται να ενδυναμωθεί η διεθνής εικόνα της Κίνας ως νέα παγκόσμια δύναμη, που διαδέχεται τον Αμερικάνικο ηγεμονισμό στο διεθνές σύστημα. Είναι προφανές όμως, πως δεν βρίσκεται ακόμα σε θέση να δημιουργήσει ένα διεθνές σύστημα με επίκεντρο την Κίνα, όμως φροντίζει να επωφεληθεί από το ήδη υπάρχον αμερικανοκεντρικό σύστημα, και από το κενό που δημιούργησε η αποχώρηση των ΗΠΑ, από τα περιβαλλοντικά θέματα.

Ξεκινώντας άρα, από ζητήματα δευτερευούσης σημασίας, όπως είναι οι περιβαλλοντικές συνέπειες, η Κίνα προσπαθεί να δημιουργήσει σφαίρες επιρροής, εκμεταλλευόμενη την απουσία των ΗΠΑ, στα συγκεκριμένα ζητήματα. Απόδειξη αυτού είναι: Το πρόγραμμα “South-South Climate Cooperation Fund” στο οποίο θα προσφέρει οικονομική βοήθεια σε αναπτυσσόμενες χώρες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και για την υιοθέτηση πράσινων πολιτικών.

Συμπερασματικά, μετά το πέρας της ανάλυσης, είναι προφανές πως λόγω του σχετικά πρόσφατου χαρακτήρα της συνθήκης, είναι δύσκολο να κρίνουμε από τώρα την έκβασή της και τα αποτελέσματα αυτής. Η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως προαναφέρθηκε προηγουμένως δε πρέπει να αποτελεί σημείο προβληματισμού για την επιτυχία του Συμφώνου, όμως ιδιαίτερη σημασία έχει η πολιτική που θα κληθούν να ακολουθήσουν οι υπόλοιπες χώρες παρά την αποχή της Αμερικής. Επίσης, το Σύμφωνο του Παρισίων, έχει έναν ευρύ και χαλαρό χαρακτήρα, καθώς κανένα κράτος δεν είναι δεσμευμένο σε αυτήν, ενώ το σύμφωνο δεν εκφράζει συγκεκριμένες πολιτικές αντιμετώπισης του φαινομένου αλλά και συγκεκριμένους μηχανισμούς ελέγχου και εφαρμογής της. Μέσω του Συμφώνου εκφράζεται πιο συγκεκριμένα η πρόθεση των κρατών παρά η πραγματική τους πολιτική. Εξαιτίας αυτού, εκφράζονται λοιπόν, και οι αποδοκιμασίες για τα αποτελέσματα και την τελική εκπλήρωση του στόχου του. Επιπλέον, ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή της στάσης της Κίνας, η οποία κατά τα προηγούμενα χρόνια, στις διεθνείς κινητοποιήσεις για το περιβάλλον είχε αρνητική ή ουδέτερη στάση, ενώ πλέον αρχίζει να εφαρμόζει πιο οικολογικές πολιτικές, οι οποίες όμως απορρέουν από το εθνικό επίπεδο παρά από την ίδια τη Συμφωνία. Η πρωτοβουλία, με άλλα λόγια, στροφής σε πράσινες λύσεις ήταν ανεξάρτητη του Συμφώνου και δεν δημιούργησε αυτό την ανάγκη υιοθέτησής τους. Τέλος, ο χαρακτήρας του Συμφώνου των Παρισίων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, είναι αμφισβητούμενος ως προς το περιεχόμενό του, τα αποτελέσματα του οποίου όμως μπορούν να εμφανιστούν μακροπρόθεσμα τα επόμενα χρόνια, και με την ενεργή συμμετοχή και αφύπνιση των συμβαλλόμενων μερών.

 

Παραπομπές:

1) Γρ.Ι. Τσάλτας & Κ. Κατσιμπάρδης, Διεθνής κλιματική αλλαγή: ο δρόμος προς την Κοπεγχάγη, Εκδ. Σιδέρης, Αθήνα, 2009
2) United Nations (2015), Paris Agreement. [online] Available at: http://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf [Accessed 5 Jan 2018]
3) Intelligent Deep Analysis (2016), Πρωτόκολλο του Κιότο και Συμφωνία του Παρισιού. [online] Available at: http://indeepanalysis.gr/perivallon/prwtokollo-tou-kioto-kai-symfwnia-tou-parisiou [Accessed 5 Jan 2018]
4) E.E. (2017), Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. [online] Available at: http://www.consilium.europa.eu/el/policies/climate-change [Accessed 5 Jan 2018]
5) CNN Greece (2017), Ο Ντόναλντ Τραμπ απέσυρε τις Η.Π.Α. από τη Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/83186/o-ntonalnt-tramp-apesyre-tis-hpa-apo-ti-symfonia-toy-parisioy-gia-to-klima [Accessed 5 Jan 2018]