Ερευνητική Ομάδα «Κοινωνικά και Ανθρωπιστικά Ζητήματα»

Χάρις Αποστολοπούλου, 5 Ιανουαρίου 2018

 

Δεδομένης της προϊδέασης που όλοι είτε λίγο είτε πολύ έχουμε για τα περί δικαίου ζητήματα, η θανατική ποινή έχει αποτελέσει ένα επίμαχο και αμφιλεγόμενο πεδίο προβληματισμού που απασχολεί τη διεθνή κοινότητα και δη τους υπέρμαχους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το δικαίωμα προς τη ζωή αποτελεί θεμελιώδες, ανεξαίρετο και αναπόσπαστο ανθρώπινο δικαίωμα το οποίο είναι συνταγματικώς κατοχυρωμένο. Επομένως, εύλογα εγείρεται το ερώτημα του εάν και κάτω από ποιες περιπτώσεις τα κρατικά όργανα έχουν το δικαίωμα να αφαιρούν τη ζωή από ένα άτομο κάτω από το πρίσμα της αποκατάστασης της δικαιοσύνης σε συλλογικό επίπεδο.

Η θανατική ποινή δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. Εν αντιθέσει, η εμφάνιση της χρονολογείται ήδη από τον 18ο αιώνα π.Χ  στη Βαβυλώνα, όπου επικρατούσε ο νόμος του βασιλιά Χαμουραμπί (Hammaurabi) σύμφωνα με τον οποίο η θανατική ποινή λειτουργούσε ως τιμωρία για 25 εγκλήματα. Ωστόσο, με το πέρασμα των χρόνων και με αφορμή τη γαλλική επανάσταση, η οποία στέκει εμβληματική για την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στην Ευρώπη,  η θανάτωση των εγκληματιών στις περισσότερες Δυτικές χώρες ανήκει στο παρελθόν.   Παρόλα αυτά, η θανατική ποινή υπήρξε και μέχρι σήμερα είναι αρκετά «προσφιλής» στους νομοθέτες των ανατολικών λαών με έμφαση εκείνους της  Κίνας, του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας, η οποίοι συνέχισαν να καταδικάζουν ανθρώπους σε θανατική ποινή για εγκλήματα (όπως, η διακίνηση ναρκωτικών, η διαφθορά, η «μοιχεία» και η «βλασφημία) που δεν πληρούν τα διεθνή νομικά πρότυπα των «πιο σοβαρών εγκλημάτων» για τα οποία, ούτως ή αλλιώς η χρήση της θανατικής ποινής πρέπει να περιοριστεί βάσει του διεθνούς δικαίου.

Εξετάζοντας το ζήτημα από κοινωνική και ηθική σκοπιά, οι θιασώτες της θανατικής ποινής προβάλλουν τις ανάγκες τις κοινωνίας και την κοινωνική πίεση προκειμένου να υποστηρίξουν την εφαρμογή της. Η σταθερότητα στο κοινωνικό σύνολο, η αποκατάσταση της δικαιοσύνης, η κάθαρση του θύματος η ανάγκη για εκδίκηση είναι οι ακρογωνιαίοι λίθοι στους οποίους στηρίζονται οι κοινωνικές θεωρίες οι οποίες εξετάζουν τα χαρακτηριστικά και τις περιπτώσεις των εγκλημάτων που κρίνεται αποδεκτή η θανάτωση των εγκληματιών . Εντούτοις, οι απόψεις σχετικά με την επιβολή θανατικής ποινής έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια , ιδίως λόγω της επικράτησης των Δυτικών και των φιλελεύθερων προτύπων περί σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που εναντιώνονται στην επιβολή της καταδίκης εις θάνατον. Άλλωστε δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις της άδικης θανατικής καταδίκης ή της διάκρισης αυτής με βάση φυλετικά και ταξικά κριτήρια (έρευνες επισημαίνουν πως εγκληματίες που προέρχονται από κατώτερα κοινωνικά στρώματα και ανήκουν στις έγχρωμες φυλές είναι πιθανότερο να καταδικαστούν σε θανάτωση). Επομένως, σε αμφότερες τις περιπτώσεις στόχος του σωφρονιστικού συστήματος οφείλει να είναι η δίκαιη εφαρμογή του νόμου δίχως διακρίσεις και δίχως να  υποβαθμίζεται η αξία της ανθρώπινης ζωής.

Η περίπτωση της Κίνας, της χώρας με το μεγαλύτερο ποσοστό εκτελέσεων παγκοσμίως

Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη από τη Διεθνή Αμνηστία το 2016, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, προέβη στον μεγαλύτερο αριθμό εκτελέσεων συγκριτικά με το άθροισμα αυτών τις οποίες πραγματοποίησαν όλες οι άλλες χώρες του κόσμου συνολικά. Πιο συγκεκριμένα, παρά το γεγονός ότι  η κινεζική κυβέρνηση εξακολουθεί να αποκρύπτει στοιχεία και στατιστικά ως προς τον αριθμό των ανθρώπων που καταδικάζονται σε θάνατο και εκτελούνται στη χώρα, αναφέρεται πως το 60-80 τοις εκατό των συνολικών εκτελέσεων παγκοσμίως λαμβάνει χώρα στην Κίνα. Αξιοσημείωτο είναι πως τον τελευταίο χρόνο σημειώθηκαν σε αυτή 3.000 εκτελέσεις -σύμφωνα πάντα με εκτιμήσεις λόγω της έλλειψης διαφάνειας από τις κρατικές αρχές της χώρας- ενώ για πρώτη φορά από το 2006, οι ΗΠΑ δεν συμπεριλαμβάνονταν στις πέντε χώρες με το υψηλότερο ποσοστό εκτελέσεων (Ιράν, Σαουδική Αραβία, Ιράκ Πακιστάν και Κίνα).

Η υιοθέτηση της θανατικής ποινής έχει βαθιά ριζωθεί στην Κίνα. Η ίδια απαρτίζει μια από τις 25 χώρες στις οποίες η καταδίκη εις θάνατον όχι μόνο αποτελεί μέρος του ποινικού κώδικα αλλά και εφαρμόζεται σε τακτική βάση. Έξι δεκαετίες κομμουνιστικής κυριαρχίας έχουν προκαλέσει την ιδέα ότι η ατομική ζωή μπορεί να θυσιαστεί στο βωμό του κοινωνικού συμφέροντος, μια πεποίθηση που υποδεικνύεται και από την πολιτική του ενός παιδιού. Επομένως καθίσταται σαφές πως η ανθρώπινη ζωή και το ατομικό συμφέρον τίθενται σε δεύτερη μοίρα ενώ προτάσσεται  η ιδεολογία του «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» προκειμένου να αποκατασταθεί η τάξη στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

Ιστορική αναδρομή και εξέλιξη της θανατικής ποινής

Η επιβολή της θανατικής ποινής στην Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας τοποθετείται χρονολογικά ήδη από τον 16ο  Π.Χ αιώνα κατά την εποχή της δυναστείας Σανγκ. Η καταδίκη σε θάνατο αποτελούσε μια από τις Πέντε κλασσικές Τιμωρίες της κινεζικής δυναστικής περιόδου. Οι υποστηρικτές της, ή αλλιώς νομικιστές με κύριο εκφραστή τον Shang Yang , προέτασσαν την αποτροπή καθώς και την εκδίκηση ως θεμελιώδεις στόχους της θανατικής ποινής και έρχονταν σε αντίθεση με τους θιασώτες του Κομφουκιανισμού, οι οποίοι μολονότι δεν αμφισβητούσαν πλήρως αυτή τη σχολή σκέψης, πίστευαν περισσότερο στην ψυχική αναμόρφωση και στη φιλευσπλαχνία .

Τοιουτοτρόπως, η θανατική ποινή λειτουργούσε και εξακολουθεί να λειτουργεί ως εργαλείο  καταστολής της εγκληματικότητας και χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα από τους υποστηρικτές του Κομμουνισμού με σκοπό την αποκατάστασης της κοινωνικής σταθερότητας και της πολιτικής ευταξίας. Από το 1949, με την άνοδο του Κομμουνιστικού Κόμματος στην εξουσία, μέχρι και σήμερα, η θανατική ποινή αποτελεί την απόλυτη ποινική κύρωση σύμφωνα με τον ισχύοντα ποινικό κώδικα της Κίνας, ο οποίος υιοθετήθηκε κατά τη δεύτερη συνεδρία του Πέμπτου Εθνικού Λαϊκού Κογκρέσου, την 1η Ιουλίου του 1979 .

Αποκορύφωμα στην ιστορική εξέλιξη της θανατικής ποινής στην Κίνα αποτελεί μια σειρά από εκστρατείες κατά του εγκλήματος, με αφετηρία το 1983, γνωστές και ως «Υanda campaigns» ή «strike hard campaigns» με σκοπό την αυστηρότερη εφαρμογή του νόμου από τα ποινικά δικαστήρια της χώρας ώστε να περιοριστούν οι εγκληματικές ενέργειες και να διατηρηθεί η αρμονία στο κοινωνικό σύνολο. Κατά τη διάρκεια των εκστρατειών το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας έδωσε την άδεια στις αστυνομικές αρχές της χώρας να λαμβάνουν σκληρά μέτρα έναντι των στυγνών εγκλημάτων όπως ο φόνος, η παράνομη διακίνηση ναρκωτικών και ο βιασμός και στις δικαστικές αρχές να εκδίδουν δικαστικές αποφάσεις ταχύτερα και με περισσότερη αυστηρότητα. Ως αποτέλεσμα των μέτρων αυτών, τη δεκαετία του 1990, η χώρα προέβη σε 15.000 εκτελέσεις τον χρόνο, έναν αριθμό που υπερβαίνει το 90 τοις εκατό του συνόλου παγκοσμίως.

Έκτοτε, υπό το πρίσμα του εκσυγχρονισμού της κινεζικής κοινωνίας και βάσει των αναδιαμορφώσεων του Ιανουαρίου του 2007 κατά τις οποίες αναθεωρήθηκαν όλες οι υποθέσεις που αφορούσαν την θανατική καταδίκη, ο αριθμός των εκτελέσεων έχει μειωθεί σύμφωνα με αναφορές, χωρίς αυτό να σημαίνει πως η κατάργηση της θανατικής ποινής πρόκειται να υιοθετηθεί συντόμως από την κινεζική κυβέρνηση. Εξάλλου, σκοπός των αναθεωρήσεων του 2007 δεν ήταν η απεμπόληση της θανατικής ποινής αλλά η βελτίωση του πεδίου εφαρμογής της κάτω από συνθήκες ομοιομορφίας, δικαιοσύνης και σύνεσης καθώς επίσης και η απαίτηση για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας εναρμονισμένης με τα σοσιαλιστικά ιδεώδη υπό τον έλεγχο του Κομμουνιστικού Κόμματος. Οι εξελίξεις αυτές στο ποινικό σύστημα της Κίνας είναι απότοκο της οικονομικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης της χώρας με σκοπό τη συμμόρφωση της με τα διεθνή πρότυπα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της τάσης αυτής της Κίνας να συμβαδίζει με τις Δυτικές χώρες, όπως αναφέρει και η Διεθνής Αμνηστία, αποτελεί η βελτίωση της άλλοτε εξευτελιστικής μεταχείριση των θανατοποινιτών και προσπάθεια περιορισμού της εφαρμογής της θανατικής σε ειδεχθή εγκλήματα που θέτουν σε κίνδυνο την κοινωνική σταθερότητα.

Παράλληλα, το Φεβρουάριο του 2011, η Κίνα μείωσε τον αριθμό των εγκλημάτων που τιμωρούνται με θάνατο από τα 68 στα 52. Σε αυτά, συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο βίαια, αλλά και μη βίαια, οικονομικά εγκλήματα, όπως η υπεξαίρεση και η φοροδιαφυγή, εγκλήματα που αφορούν τη συλλογική ασφάλεια, τη συλλογική τάξη και τη διαφθορά. O φόνος, η παράνομη διακίνηση ναρκωτικών, η βιαιοπραγία- κακοποίηση, η ληστεία, ο βιασμός, οι τρομοκρατικές ενέργειες, η αεροπειρατεία, η παραγωγή ή διανομή αγαθών που είναι επιζήμια και επιβλαβή για την ανθρώπινη υγεία είναι κάποια ενδεικτικά παραδείγματα εγκλημάτων που είναι τιμωρητέα με την ποινή της καταδίκης εις θάνατον, καθιστώντας το πεδίο εφαρμογής της ένα από τα πιο εκτεταμένα του κόσμου .

Μοναδικότητα της Κίνας ως προς την εφαρμογή της ποινής

Πέρα του γεγονότος ότι η Κίνα διαφέρει των άλλων χωρών λόγω του εξαιρετικά υψηλού αριθμού εκτελέσεων τις οποίες διενεργεί, φέρει και τα παρακάτω ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όσον αφορά στην εφαρμογή της θανατικής ποινής. Καταρχάς, σύμφωνα με τον ποινικό κώδικα, εξαιρούνται από την καταδίκη σε θάνατο τα ανήλικα άτομα κάτω των δεκαοκτώ ετών λόγω μη ανεπτυγμένης ψυχικής και πνευματικής ιδιοσυγκρασίας καθώς επίσης και οι εγκυμονούσες, κατά την περίοδο της εκδίκασης, γυναίκες. Επιπροσθέτως, η εκπροσώπηση του εναγόμενου ενώπιον δικαστών είναι υποχρεωτική για όλες τις υποθέσεις αναφορικά με το ζήτημα της θανατικής ποινής. Σε περιπτώσεις που ο εναγόμενος δεν έχει μεριμνήσει ή δεν έχει την οικονομική ευχέρεια να προσλάβει ιδιώτη δικηγόρο, το δικαστήριο οφείλει να ορίσει συνήγορο υπεράσπισης, εκτός εάν ο ίδιος έχει αρνηθεί τη νομική εκπροσώπηση .

Νόμος έναντι της ανθρώπινης ζωής.

Στο ερώτημα σχετικά με την κατάργηση ή μη της θανατικής καταδίκης οι απόψεις διίστανται .Ορισμένοι προβάλλουν τον αποτρεπτικό χαρακτήρα και τον παραδειγματισμό της κοινωνίας προκειμένου να δικαιολογήσουν την εφαρμογή της απάνθρωπης αυτής ποινής, ενώ άλλοι, ανάμεσα σε αυτούς και η Διεθνής Αμνηστία, την χαρακτηρίζουν ως ένα ταπεινωτικό και σκληρό μέσο αποκατάστασης της δικαιοσύνης που παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα σύμφωνα με την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και υποβαθμίζει την αξία της ανθρώπινης ζωής. Καθίσταται  λοιπόν έκδηλο πως η κινεζική κοινωνία ενστερνίζεται την πρώτη προαναφερθείσα άποψη καθότι τα κρατικά όργανα θέτουν το συλλογικό συμφέρον υπεράνω των ατομικών συμφερόντων. Πώς είναι, όμως, δυνατόν να μιλάμε για προστασία του κοινωνικού συνόλου όταν τα ίδια τα άτομα που το απαρτίζουν στερούνται θεμελιωδών δικαιωμάτων; Μπορούμε να κάνουμε λόγο για κατάχρηση της κρατικής εξουσίας ή θα πρέπει να υπερισχύει ο νόμος έναντι της ανθρώπινης ζωής; Πόσο δίκαιο είναι ένα σύστημα αποκατάστασης της δικαιοσύνης στο οποίο ο πραγματικός αριθμός των εκτελέσεων θεωρείται κρατικό μυστικό και αποκρύπτεται εσκεμμένα;

Σκοπός του συστήματος αποκατάστασης της δικαιοσύνης δεν είναι η εκδίκηση ή η αντίποινα αλλά να εμφορείται με σωφρονιστικό χαρακτήρα και να έχει ως τελική επιδίωξη την επανένταξη και επανακοινωνικοποίηση του παραβάτη στην κοινωνία. Η θανατική ποινή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη λειτουργία αυτή του σωφρονιστικού συστήματος και εξαλείφει κάθε πιθανότητα μετάνοιας και μεταμέλειας από τον εγκληματία καθώς «εν τω Άδη ουκ έστιν μετάνοια». Άλλωστε σύμφωνα με έρευνες η εφαρμογή της θανατικής ποινής δεν αποδεικνύει τη μείωση της εγκληματικότητας, επομένως το επιχείρημα που προβάλλει τον παραδειγματισμό του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου καθίσταται άτοπο .

Βασικότερο καθήκον και πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας αποτελεί ο σεβασμός και η προστασία της ανθρώπινης ζωής και της αξίας της προσωπικότητας του κάθε ατόμου. Ο εγκληματίας παρόλη την παραβατική συμπεριφορά που ενδεχομένως αναπτύσσει, δεν στερείται της ανθρώπινης ιδιότητας του και η ζωή του δεν μπορεί να εξαιρεθεί αυτής της προστασίας. Σε κάθε δημοκρατικό καθεστώς η ανθρώπινη ζωή οφείλει να προστατεύεται απόλυτα χωρίς να εξαρτάται από καμία παράμετρο. Μόνον σε αυταρχικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα συναντάται το φαινόμενο της περιφρόνησης της ανθρώπινης αξίας σε άτομα που προέβησαν σε παραβατικές συμπεριφορές έναντι του νόμου.

Καταληκτικά, σε μια κοινωνία όπως η κινεζική, στην οποία δεσπόζει η κομμουνιστική ιδεολογία και ως εκ τούτου αποκλίνει από τα δυτικά πρότυπα, η υποβάθμιση της αξίας της ατομικής ζωής προκειμένου να επιτευχθεί πολιτική και κοινωνική συνοχή δεν μας φέρει προ εκπλήξεως. Ωστόσο, σε καμία των περιπτώσεων δεν μπορεί να δικαιολογηθεί η χρήση της θανατικής ποινής ως μέσον σωφρονισμού καθώς αντιβαίνει των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συγκεκριμένα του αναπόσπαστου δικαιώματος προς τη ζωή. Οι μεταρρυθμίσεις που έχουν υιοθετηθεί τα τελευταία χρόνια στο δικαστικό σύστημα της Κίνας, που αφορούν τη «μείωση των υπέρμετρων εκτελέσεων και την εκτέλεση με περισσότερη σύνεση», πόρρω απέχουν από την οριστική κατάργηση της θανατικής ποινής, παρόλα αυτά αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο για περαιτέρω θετικές εξελίξεις.  Το ερώτημα λοιπόν είναι ένα: Υπάρχει περίπτωση, δεδομένης της ιδιομορφίας που επικρατεί στο εσωτερικό της κινεζικής κοινωνίας, να εξαλειφθεί πλήρως η ποινή της θανατικής καταδίκης;  Οι μελλοντικές εξελίξεις  είναι αυτές που θα δώσουν την απάντηση στο ανωτέρω ερώτημα

 

Παραπομπές

  1. «Society’s Final Solution: A History and Discussion of the Death Penalty,» L. Randa, editor, University Press of America, 1997.
  2. The Dramaturgy of Death” New York Review of Books (June 21, 2001).
  3. The Political Sociology of the Death Penalty: A Pooled Time-Series Analysis” by David Jacobs and Jason T. Carmichael, American Sociological Review,Vol. 67, No. 1 (Feb., 2002), pp. 109-131
  4. Griffiths, J. (2016). China is the world’s top executioner, but it doesn’t want you to know that. CNN. Διαθέσιμο στο: http://edition.cnn.com/2016/04/06/asia/china-death-penalty/index.html
  5. Amnesty.gr, (2017). Θανατική ποινή: Η Κίνα, ο μεγαλύτερος «εκτελεστής» παγκοσμίως αποκρύπτει το σοκαριστικό επίπεδο επιβολής της θανατικής ποινής. Διαθέσιμο στο: https://www.amnesty.gr/news/press/article/20722/thanatiki-poini-i-kina-o-megalyteros-ektelestis-pagkosmios-apokryptei
  6. Zi Heng lim (2013).Why China Executes So Many People. The Atlantic. Διαθέσιμο στο:https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=5&ved=0ahUKEwjczt3hvazYAhURS5oKHUUDBfwQFghQMAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.theatlantic.com%2Fchina%2Farchive%2F2013%2F05%2Fwhy-china-executes-so-many-people%2F275695%2F&usg=AOvVaw1Kyoy5xqOd9RvPEaURov5i
  7. Cheng, Chi-Yu (1949). «The Chinese Theory of Criminal Law»J. Crim. L. & Criminology39: 464–65.
  8. Børge Bakken, «The Norms of Death: On Attitudes to Capital Punishment in China» in Capital Punishment: A Hazard to a Sustainable Criminal Justice System? (ed. Lill Scherdin: Ashgate, 2013), p. 199.
  9. Mihailova, N.(2016).History of the death penalty in China. Gbtimes. Διαθέσιμο στο:https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0ahUKEwjczt3hvazYAhURS5oKHUUDBfwQFggnMAA&url=https%3A%2F%2Fgbtimes.com%2Fhistory-death-penalty-china&usg=AOvVaw2bn1aONW9KMz8okeu4dwiW
  10. Economist.com, (2013). Strike less hard. Διαθέσιμο στο: https://www.economist.com/news/china/21582557-most-worlds-sharp-decline-executions-can-be-credited-china-strike-less-hard
  11. Minas, Stephen, ‘Kill Fewer, Kill Carefully’: An Analysis of the 2006 to 2007 Death Penalty Reforms in China (2009). UCLA Pacific Basin Law Journal, Vol 27, 2009.Διαθέσιμο στο: https://ssrn.com/abstract=2542870
  12. Huang G (2016) Death Penalty in China after the Ninth Amendment: Legislatively Abolishing and Judicially Limiting. J Forensic Sci Criminol 4(3): 303. doi: 10.15744/2348-9804.4.303
  13. Criminal Law. (1997). Criminal Law of the People’s Republic of China. Ανακτήθηκε στις: 3 Ιανουαρίου, 2018 από το: http://www.fmprc.gov.cn/ce/cgvienna/eng/dbtyw/jdwt/crimelaw/t209043.htm
  14. Amnesty.org, (1996). People’s Republic of China: At least 1000 people executed in strike hard campaign against crime. Διαθέσιμο στο: https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/072/1996/en/
  15. Hong, L. (2016). The Death Penalty in China. China Policy Institute. Διαθέσιμο στο: https://cpianalysis.org/2016/05/09/the-death-penalty-in-china/