Ερευνητική Ομάδα «Περιβαλλοντικά Ζητήματα»

Παναγιώτα Πανταζάτου, 22 Ιανουαρίου 2018

 

Τα ηλεκτρονικά απόβλητα αποτελούν ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα των σύγχρονων κοινωνιών που αποκτά ολοένα αυξανόμενες διαστάσεις. Τα τεχνολογικά επιτεύγματα αναμφιβόλως μετέβαλαν άρδην τον τρόπο ζωής πρωτίστως των οικονομικά ανεπτυγμένων χωρών και μεταγενεστέρως των οικονομικά αναπτυσσόμενων χωρών. Ο ηλεκτρικός και ηλεκτρονικός εξοπλισμός (Electrical and Electronical Equipment, EEE), ο οποίος προορίζεται είτε για οικιακή είτε για επαγγελματική χρήση, παρά τα αναρίθμητα πλεονεκτήματα που προσφέρει ως προς την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής, ως προς την ταχύτητα διεκπεραίωσης εργασιών και ως προς την αμεσότητα της επικοινωνίας έχοντας ιδίως ως θετικό πρόσημο τη δημιουργία θέσεων εργασίας, έχει οδηγήσει στην εμφάνιση μεταξύ άλλων ενός πολύ σοβαρού περιβαλλοντικού προβλήματος που ενέχει κινδύνους για τη δημόσια υγεία: τα ηλεκτρονικά απόβλητα (E-Waste).
Ηλεκτρονικά απόβλητα (Electronic Waste ή E-Waste) θεωρούνται όλα τα είδη ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού και τα εξαρτήματά τους που έχουν απορριφθεί από τον ιδιοκτήτη τους χωρίς πρόθεση επαναχρησιμοποίησης τους. Η απόρριψή τους εγείρει δύο πολύ σημαντικά ζητήματα: το πρώτο αφορά την προστασία του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας δεδομένου ότι στα ηλεκτρονικά απόβλητα εμπεριέχονται ιδιαίτερα επιβλαβείς ουσίες και το δεύτερο αφορά την κατασπατάληση των φυσικών και οικονομικών πόρων δεδομένου ότι οι πρώτες ύλες που μπορούν να ανακτηθούν από τον απορριφθέντα στο περιβάλλον ηλεκτρικό ή ηλεκτρονικό εξοπλισμό είναι ιδιαίτερα μεγάλης αξίας και η τυχόν επαναχρησιμοποίησή τους θα είχε άμεσο περιβαλλοντικό και οικονομικό όφελος.
Το πρόβλημα των ηλεκτρονικών αποβλήτων εδράζεται σε δύο πυλώνες: αφ΄ενός στην ολοένα αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού και αφ΄ετέρου στο πολύ μικρό ποσοστό περισυλλογής, διαχείρισης και ανακύκλωσης των παραγόμενων ηλεκτρονικών αποβλήτων. Ενδεικτικά, το έτος 2016 υπολογίσθηκε ότι παρήχθησαν συνολικά 44.7 εκατομμύρια μεγατόνοι (Mt) ηλεκτρονικών αποβλήτων που ισοδυναμούν με σχεδόν 4.500 Πύργους του Άιφελ. Σημειωτέον ότι από τα παραγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα ανακυκλώθηκε μόλις το 20%, ενώ από το εναπομείναν ποσοστό 80% το 76% αποτέλεσε αντικείμενο dumping (εγκατάλειψη –παράνομη απόρριψη- απορριμμάτων), εμπορίας ή ανακύκλωσης χωρίς να πληρούνται προδιαγραφές φιλικές προς το περιβάλλον. Παράλληλα, το 4% σε χώρες με υψηλό εισόδημα απορρίφθηκε στα λεγόμενα residual waste (πρόκειται για τα απορρίμματα που προκύπτουν μετά τη διαδικασία διαχείρισης αποβλήτων). Σε περιφερειακό επίπεδο, στην Ευρώπη το έτος 2016 η ανακύκλωση των παραχθέντων ηλεκτρονικών αποβλήτων έλαβε χώρα κατά ποσοστό 35%, στην Αμερική κατά 17% και στην Ασία κατά 15%.
Ένας από τους κύριους λόγους του ολοένα αυξανόμενου όγκου των ηλεκτρονικών αποβλήτων είναι, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, η ολοένα αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού η οποία οφείλεται στη σύντομη διάρκεια ζωής των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών. Ενδεικτικά, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η χρονική διάρκεια ζωής των ηλεκτρονικών υπολογιστών έχει μειωθεί από έξι έτη για το 1997 σε μόλις δύο έτη το 2005, ενώ τα κινητά τηλέφωνα έχουν χρονική διάρκεια ζωής μικρότερη από δύο έτη. Περαιτέρω, η αυξανόμενη ζήτηση συνδέεται και με την αύξηση του εισοδήματος στις αναπτυσσόμενες χώρες η οποία επιτρέπει την πρόσβαση στην αγορά ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών ειδών.
Περαιτέρω, ο πολύ μεγάλος όγκος των ηλεκτρονικών αποβλήτων οφείλεται στην έλλειψη προηγμένων συστημάτων διαχείρισης κατά το πρότυπο της κυκλικής οικονομίας1. Νομοθετικό πλαίσιο για τη διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων έχει υιοθετηθεί από συνολικά 67 χώρες για το έτος 2017 το οποίο αντιστοιχεί στο 66% του παγκόσμιου πληθυσμού (αντιστοίχως το 2014 η υιοθέτηση σχετικής νομοθεσίας είχε λάβει χώρα σε 61 χώρες οι οποίες αποτελούσαν το 44% του παγκόσμιου πληθυσμού). Παρά την αύξηση του ποσοστού των χωρών που έχουν λάβει νομοθετικά μέτρα για τη διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων, η υιοθέτηση σχετικού νομοθετικού πλαισίου δεν συνεπάγεται αυτοδικαίως την εφαρμογή του όπως σε περιπτώσεις έλλειψης στρατηγικών στόχων απαραίτητων για την εφαρμογή αποτελεσματικής πολιτικής. Επίσης, σε χώρες στις οποίες δεν έχει θεσπισθεί νομοθετικά η δημιουργία συστήματος διαχείρισης ηλεκτρονικών αποβλήτων, τα ηλεκτρονικά απόβλητα είτε καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής είτε στο μη ενδεδειγμένο για τα ηλεκτρονικά απόβλητα σύστημα ανακύκλωσης μετάλλου και πλαστικού με αποτέλεσμα την έκθεση σε επικίνδυνες και επιβλαβείς ουσίες κατά την ανάκτηση των πρώτων υλών.
Στα ανωτέρω προστίθεται και η έλλειψη αξιόπιστων στατιστικών στοιχείων ως προς τον όγκο και το επίπεδο διαχείρισης των ηλεκτρονικών αποβλήτων σε κάθε χώρα. Υπό τα σημερινά δεδομένα, μόλις σαράντα μία χώρες διαθέτουν διεθνή στατιστικά στοιχεία για τον όγκο και τη διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων. Η μη διαθεσιμότητα των ως άνω στοιχείων αποτελεί τροχοπέδη ως προς την αξιολόγηση των διαστάσεων του προβλήματος και της αποτελεσματικότητας της εκάστοτε εφαρμοζόμενης πολιτικής. Προς επίρρωση των ανωτέρω, η διαφοροποίηση της ισχύουσας νομοθεσίας σε κάθε χώρα ως προς τον τύπο του ηλεκτρονικού αποβλήτου που προβλέπεται ότι μπορεί να ανακυκλωθεί έχει ως συνέπεια τη δυσκολία ως προς τη διαδικασία καταμέτρησης των αποβλήτων που συλλέγονται και ανακυκλώνονται. Επομένως, χωρίς στατιστικά στοιχεία είναι αδύνατον να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα της υφιστάμενης και τυχόν νέας νομοθεσίας.
Περαιτέρω, στις αναπτυσσόμενες χώρες η διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων με σκοπό την ανάκτηση των πρώτων υλών γίνεται με τη χρήση μεθόδων οι οποίες δεν κρίνονται κατάλληλες για την προστασία του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας, όπως είναι η καύση των αποβλήτων. Στην όξυνση του προβλήματος της μη ορθής περιβαλλοντικής διαχείρισης έχει οδηγήσει και η διασυνοριακή μεταφορά ηλεκτρονικών αποβλήτων από τις ανεπτυγμένες στις οικονομικά αναπτυσσόμενες χώρες. Στην περίπτωση της Νιγηρίας (case study) το 2015-2016 το 77% του χρησιμοποιηθέντος ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού (Used Electrical and Electronical Equipment, UEEE) που μεταφέρθηκε στην εν λόγω αναπτυσσόμενη χώρα προερχόταν από Κράτη-Μέλη της Ε.Ε.
Η μη εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας για τη διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων εγκυμονεί κινδύνους τόσο για το περιβάλλον όσο και για τη δημόσια υγεία. Οι τοξικές ουσίες που ελευθερώνονται κατά την επεξεργασία των ηλεκτρονικών αποβλήτων με τη χρήση μη ορθών μεθόδων περιβαλλοντικής διαχείρισης (improper and unsafe treatment) συνηγορούν υπέρ των ως άνω κινδύνων. Η μη ανάκτηση και η μη επαναχρησιμοποίηση των πρώτων υλών οδηγεί στην απώλεια φυσικών και οικονομικών πόρων σημαντικής αξίας με δυσμενείς επιπτώσεις για το περιβάλλον και την οικονομία. Ενδεικτικά, η αξία των πρώτων υλών που δεν ανακτήθηκαν από παραχθέντα ηλεκτρονικά απόβλητα για το έτος 2016 υπολογίζεται στο ποσό των 55 δισεκατομμυρίων ευρώ το οποίο υπερβαίνει το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν στις περισσότερες χώρες στον κόσμο.
Δεδομένου ότι τα ηλεκτρονικά απόβλητα (e-waste) αποτελούν ένα παγκόσμιο πρόβλημα περιβαλλοντικού χαρακτήρα που βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με τρεις τομείς : το περιβάλλον, την υγεία και την οικονομία χρήζει διεθνούς αντιμετώπισης. Προς αυτό το σκοπό έχει ιδρυθεί η Ομάδα Διαχείρισης Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Environment Management Group) με τις εξής αρμοδιότητες: αφ΄ ενός το συντονισμό και την προώθηση κοινών προγραμμάτων (joint programmes) και πολιτικών πρωτοβουλιών με σκοπό την πρόληψη της παραγωγής και τη διαχείριση των ήδη παραχθέντων ηλεκτρονικών αποβλήτων και αφ΄ ετέρου την ενίσχυση των υφιστάμενων προγραμμάτων που αφορούν τον οικο-σχεδιασμό1 και τον κύκλο ζωής των προϊόντων2.
Τα ηλεκτρονικά απόβλητα έχουν εξελιχθεί σε ένα ραγδαία αυξανόμενο περιβαλλοντικό πρόβλημα. Ο όγκος των παραγόμενων ηλεκτρονικών αποβλήτων αναμένεται να αυξηθεί στα 52.2 εκατομμύρια μεγατόνους (Mt) σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ορθή περιβαλλοντική διαχείρισή τους θα συμβάλλει στην επίτευξη ορισμένων από τους στόχους του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) για τη βιώσιμη ανάπτυξη (στόχοι 6, 11, 12 και 14 για την προστασία του περιβάλλοντος, στόχος 3 για την υγεία και στόχος 8 για την απασχόληση και την οικονομική ανάπτυξη). Συνεπώς, κρίνεται επιβεβλημένο να υιοθετηθούν μηχανισμοί καταγραφής επίσημων και αξιόπιστων στατιστικών στοιχείων για τον όγκο και το επίπεδο διαχείρισης των παραγόμενων ηλεκτρονικών αποβλήτων. Επίσης, κρίνεται αναγκαία η άμεση εφαρμογή της εθνικής νομοθεσίας σε χώρες στις οποίες έχει θεσπισθεί σχετικό νομοθετικό πλαίσιο και αντιστοίχως η θέσπιση σχετικού νομοθετικού πλαισίου στις λοιπές χώρες. Είναι προφανές ότι η ορθή περιβαλλοντική διαχείριση κατά το πρότυπο της κυκλικής οικονομίας συμβάλλει στην πρόληψη της περαιτέρω περιβαλλοντικής ζημίας και στη μείωση των υφιστάμενων κινδύνων για τη δημόσια υγεία. Η δε εξοικονόμηση φυσικών και οικονομικών πόρων και η αύξηση της απασχόλησης μέσω της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας ως απόρροια της εφαρμογής της κυκλικής οικονομίας αποτελεί ένα επιπρόσθετο όφελος τόσο για το περιβάλλον όσο και για την οικονομία.

 

Υποσημειώσεις:

  • Κυκλική οικονομία: μοντέλο οικονομίας που βασίζεται στην ελαχιστοποίηση της χρήσης φυσικών πόρων και ενέργειας μέσω του σχεδιασμού μακράς διαρκείας, της ανακύκλωσης και της επαναχρησιμοποίησης των πρώτων υλών των προϊόντων
  • Οικο-σχεδιασμός: Ο σχεδιασμός κατά τρόπο που είναι φιλικός προς το περιβάλλον καθ΄όλη τη διάρκεια της ζωής του προϊόντος
  • Κύκλος ζωής ενός προϊόντος: Αφορά τη χρονική περίοδο από το σχεδιασμό και την κατασκευή του μέχρι τη χρησιμοποίησή του και τη διάθεσή του ως απόβλητο είτε για ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση είτε χωρίς πρόθεση επαναχρησιμοποίησης

 

 

Παραπομπές:

  1. (2017). UnitedNations.org. Διαθέσιμο σε: http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58285#.WmUfA65l-T8 (Ανακτήθηκε 13 Δεκεμβρίου 2017)
  2. (2017). Unenvironment.org. Διαθέσιμο σε: https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/united-nations-tackles-electronic-waste (Ανακτήθηκε 5 Δεκεμβρίου 2017)
  3. Baldé, C. P., Forti, V., Gray, V., Kuehr, R., Stegmann, P. (2017). Ewastemonitor. Διαθέσιμο σε: http://ewastemonitor.info/ (Ανακτήθηκε Νοέμβριο 2017)
  4. (2018). Web.unep.org. Διαθέσιμο σε: http://web.unep.org/gpwm/what-we-do/e-waste-management (Ανακτήθηκε Δεκέμβριο 2017)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: