Η αυτοκεφαλία της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας – Πατριαρχείο Κιέβου και τα αναδυόμενα διλήμματα ασφαλείας στην Ανατολική Ευρώπη

Scroll down to content

aπό την Άντζελα Μπότρου, ερευνήτρια στην ομάδα «Άμυνα & Ασφάλεια»

Εισαγωγή

Ιδιαίτερος σάλος έχει προκληθεί το τελευταίο διάστημα στους κόλπους της Ορθόδοξης εκκλησίας μετά την ανακήρυξη της αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας-Πατριαρχείο Κιέβου από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Όπως είναι φυσικό η κίνηση αυτή, που προετοιμαζόταν ήδη από όταν ο Ουκρανός πρόεδρος, Πέτρο Ποροσένκο, εξέφρασε το αίτημα για αυτοκεφαλία την άνοιξη του 2018,  προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις του Πατριαρχείου της Μόσχας το οποίο μέχρι πρότινος είχε το δικαίωμα να χειροτονεί τον μητροπολίτη Κιέβου. Δεδομένου ότι με τον τρόπο αυτό η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία χάνει τον έλεγχο της επί της Ουκρανικής Εκκλησίας, και κατά συνέπεια επί μεγάλου ποσοστού του ουκρανικού λαού, οι αντιδράσεις της πρώτης υπήρξαν έντονες σε βαθμό που καταλήξαμε να μιλάμε για ένα από το ισχυρότερα σχίσματα, αν όχι το ισχυρότερο, στους κόλπους της Χριστιανοσύνης μετά το σχίσμα μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμού το 1054. Ποιο είναι το ιστορικό υπόβαθρο αυτής της σύγκρουσης; Τι ρόλο έπαιξαν οι πρόσφατες ρωσοουκρανικές συγκρούσεις; Τι στάση θα κρατήσει η πολιτική ηγεσία τόσο της Ρωσίας όσο και των Δυτικών κρατών; Αυτά είναι ερωτήματα που αναδύονται και οφείλουν να απαντηθούν προκειμένου να ερμηνεύσουμε τα διλήμματα ασφαλείας που προκύπτουν στον χώρο της Ανατολικής Ευρώπης.

Ιστορική αναδρομή

Η ανισορροπία σχέσεων μεταξύ Πατριαρχείου Μόσχας, Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και Οικουμενικού Πατριαρχείου πηγαίνουν πολλούς αιώνες πίσω. Αρχικά, σύμφωνα με τους Ουκρανούς,  το ρωσικό πατριαρχείο ιδρύθηκε στο Κίεβο μετά την βάπτιση του ηγεμόνα Βλαδίμηρου των Ρως, το 988, σε συμφωνία του ηγεμόνα με τον Αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης Βασίλειο Β’. Η βάπτιση του Βλαδίμηρου σήμανε και την είσοδο της Ορθοδοξίας στην Ανατολική Ευρώπη ενώ, κατά κάποιο τρόπο, θα μπορούσε κανείς να πει πως η Μητρόπολη Κιέβου από την ίδρυσή της βρισκόταν υπό την προστασία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αργότερα, κατά τον 14ο αιώνα λόγω των γεωπολιτικών αναταραχών, η μητρόπολη μεταφέρθηκε στη Μόσχα. Το 1589 παραχωρήθηκε στη Μητρόπολη της Μόσχας το αυτοκέφαλο και ταυτόχρονα αναβαθμίστηκε σε Πατριαρχείο της Μόσχας. Έναν αιώνα μετά περίπου, το 1686, το Πατριαρχείο Μόσχας έλαβε το δικαίωμα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να χειροτονεί τον Μητροπολίτη Κιέβου. Εύκολα μπορεί να αντιληφθεί κανείς το πώς η ιστορική αυτή αλληλουχία έχει κάνει τους Ρώσους ιδιαίτερα ευαίσθητους ως προς τα θρησκευτικά και πολιτικά τεκταινόμενα του Κιέβου[1].

Από τον 20ο αιώνα, και κυρίως από την δεκαετία του 1990, αυτό που χαρακτηρίζει την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας είναι ένας κατακερματισμός της μίας πίστης και μίας Εκκλησιάς σε τουλάχιστον τέσσερις  «υποομάδες» εκκλησιών: την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία-Πατριαρχείο Κιέβου, την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία-Πατριαρχείο Μόσχας, την Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία και την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Και οι τέσσερις αυτές «υποομάδες» λατρεύουν με τον ίδιο τρόπο και μοιράζονται την ίδια πίστη. Ταυτόχρονα, ωστόσο, θεωρούν τόσο οι Ουκρανοί όσο και οι Ρώσοι τους εαυτός τους κληρονόμους της Εκκλησίας του Κιέβου των Ρως, της εκκλησίας που εγκαθιδρύθηκε, δηλαδή, μετά την βάπτιση του ηγεμόνα Βλαδίμηρου.  Η πολιτιστική αυτή διαμάχη έχει αντίκτυπο στην θρησκευτική και πολιτική σφαίρα καθώς ο Άλλος, ο απέναντι, δεν βρίσκεται απλά κάτω από διαφορετική θρησκευτική εξουσία αλλά είναι ο «σχισματικός» ή ο «ουνιστής» με αποτέλεσμα, οι μεν να αντιμετωπίζουν τους δε όχι απλά σαν εχθρούς αλλά ως ανάθεμα στην Ορθόδοξη πίστη[2].

Ρωσοουκρανική σύγκρουση και ο ρόλος της Εκκλησίας

Δεδομένου πως τόσο οι Ουκρανοί όσο και οι Ρώσοι αποτελούν δύο βαθιά θρησκευόμενους λαούς, εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς πως ο παράγοντας Εκκλησία δεν θα μπορούσε να απουσιάζει κατά τη διάρκεια της Επανάστασης Euromaidan, το 2014. Η Επανάσταση μάλιστα ήταν μια αφορμή ώστε οι διαφορετικές «υποομάδες» Ουκρανικών Ορθόδοξων Εκκλησιών μαζί με τις εκκλησίες άλλων δογμάτων (Καθολικών, Προτεσταντών) να έρθουν πιο κοντά μεταξύ τους σε μια προσπάθεια συμφιλίωσης. Οι εκκλησίες αυτές με μια κοινή διακήρυξή τους, από την αρχή, στάθηκαν με το μέρος των επαναστατών με δεκάδες ιερείς να βρίσκονται καθημερινά  στην Πλατεία Ανεξαρτησίας κάνοντας έκκληση στην φιλορωσική τότε ηγεσία της χώρας να σεβαστεί τα αιτήματα του λαού για εθνική ανεξαρτησία και στροφή προς την Ευρώπη. Το Πατριαρχείο της Μόσχας, υπό τον Πατριάρχη Κύριλλο, πιστό στον Πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, υποστήριξε τις Ρωσικές επεμβάσεις στην Ουκρανία και την απόσχιση της Κριμαίας ισχυριζόμενο πως η Ουκρανία ανήκει στον «Ρωσικό Κόσμο» (Russkiy Mir)[3].   

Ο δρόμος προς την αυτοκεφαλία

Όπως ήδη αναφέρθηκε από την ίδρυση της η Μητρόπολη του Κιέβου υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης το οποίο και ήταν αυτό που χειροτονούσε τον εκάστοτε Μητροπολίτη. Αυτό ίσχυε μέχρι και το 1686, οπότε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Διονύσιος Δ’ παραχώρησε την άδεια στον Πατριάρχη Μόσχας να χειροτονεί εκείνος , υπό προϋποθέσεις τον Μητροπολίτη Κιέβου. Από την μεριά του ο Μητροπολίτης Κιέβου έπρεπε να μνημονεύει πάντα το όνομα του Οικουμενικού Πατριάρχη και μετά το όνομα του Πατριάρχη της Μόσχας. Με αυτό τον τρόπο διακρίνεται και η εξάρτηση της Μητρόπολης του Κιέβου από την Κωνσταντινούπολη.

Πλέον, 27 χρόνια μετά την ανεξαρτησία της Ουκρανίας από την πρώην ΕΣΣΔ, προκειμένου να ολοκληρωθεί η ανεξαρτησία αυτή απέναντι στη Ρωσία, οι Ουκρανοί μέσω του Κοινοβουλίου και μετά από αίτημα του προέδρου της χώρας ζήτησαν από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να παραχωρήσει αυτοκεφαλία στην «εν Ουκρανία Ορθόδοξον Εκκλησίαν». Το αίτημα αυτό έγινε, τελικά, αποδεκτό από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίο Α’ ο οποίος στις 11 Οκτωβρίου 2018 παραχώρησε την αυτοκεφαλία στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία-Πατριαρχείο Κιέβου.

Τι σημαίνει όμως η παραχώρηση «Αυτοκεφάλου» σε μια εκκλησία; Η χορήγηση αυτοκεφαλίας είναι μια πράξη στην οποία μόνο ο Οικουμενικός Πατριάρχης μπορεί να προβή παραχωρώντας, ουσιαστικά, τη δυνατότητα σε μια τοπική Εκκλησία να αυτοδιοικείται εκλέγοντας η ίδια τον προκαθήμενο της. Για να συμβεί κάτι τέτοιο θα πρέπει να προϋπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι και το αίτημα να προκύπτει από διοικητικές ανάγκες. Δεδομένου ότι, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, στα πλαίσια της ευθύνης του για διατήρηση της ενότητας εντός της Ορθοδοξίας, είναι ο μόνος που διατηρεί το αποκλειστικό προνόμιο χορήγησης αυτοκεφαλίας, τα 14 αυτοκέφαλα που έχουν χορηγηθεί έως τώρα φέρουν την υπογραφή του Οικουμενικού Πατριαρχείου[4].

Η στάση Ρωσίας-Ουκρανίας-Αμερικής

Προφανώς, λόγω της ήδη εμπόλεμης κατάστασης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να επιτρέψει σε μερίδα της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ουσιαστικά, την χειραφέτησή της από τη Μόσχα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις της δεύτερης. Το γεγονός πως ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν μνημονεύεται από πολλές ενορίες της Εκκλησίας του κάνει εμφανή την ήδη μειωμένη επιρροή της Εκκλησίας της Μόσχας κάτι που δημιουργεί ανασφάλεια όχι μόνο στην θρησκευτική αλλά και στην πολιτική ηγεσία της χώρας[5]

Όσον αφορά στην θρησκευτική ηγεσία η Ρωσική  Ορθόδοξη Εκκλησία ήδη πριν την παραχώρηση της αυτοκεφαλίας είχε προειδοποιήσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο πως μια τέτοια πράξη θα οδηγούσε σε σχίσμα μέσα στην Ορθοδοξία[6]. Πράγματι, μετά την ανακήρυξη του αυτοκέφαλου η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία προέβη σε σκληρά θρησκευτικά μέτρα καθώς από τις 15 Οκτωβρίου διέκοψε όλες τις σχέσεις με το Οικουμενικό Πατριαρχείο[7]

Στο τέλος Οκτωβρίου ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν τοποθετήθηκε αναφορικά με το ζήτημα τονίζοντας πως η διαίρεση των Ορθόδοξων Εκκλησιών και «η πολιτικοποίηση ενός τόσο ευαίσθητου τομέα καταλήγει πάντα να έχει τις πιο σοβαρές συνέπειες, πρώτα απ’ όλα γι’ αυτούς που την κάνουν». Επίσης, ο Ρώσος πρόεδρος έκανε λόγο για επιδίωξη να διαταραχθούν οι σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας με τους εκτός συνόρων πιστούς της[8].

Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Πέτρο Ποροσένκο, από την άλλη, ο οποίος, όπως αναφέρθηκε, ήταν αυτός που έκανε έκκληση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο να στηρίξει την αυτονομία της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας-Πατριαρχείο Κιέβου, αποκάλεσε την απόφαση «εγγύηση της πνευματικής μας ελευθερίας». Ταυτόχρονα, δήλωσε πως η κίνηση αυτή «επιτέλους διέλυσε τις αυτοκρατορικές ψευδαισθήσεις και τις σωβινιστικές φαντασιώσεις της Μόσχας»[9].

Στις 19 Οκτωβρίου το State Department των ΗΠΑ σε σχετική ανακοίνωση εξέφρασε την υποστήριξή των ΗΠΑ προς την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία στα πλαίσια της ευρύτερης προσπάθειας για διατήρηση θρησκευτικής ελευθερίας των διάφορων θρησκειών και των μελών θρησκευτικών ομάδων[10].  Νωρίτερα, σε συνάντηση που είχε στις αρχές Σεπτεμβρίου ο Αμερικανός πρεσβευτής περί διεθνών θρησκευτικών ελευθεριών Σάμιουελ Μπράουνμπακ με τον Πέτρο Ποροσένκο τον διαβεβαίωσε πως οι Ηνωμένες Πολιτείες θα στηρίξουν την Ουκρανία στην προσπάθειά της να διατηρήσει την κυριαρχία της και την εδαφική της ακεραιότητα καθώς και στο θέμα της ανεξαρτησίας της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας[11].  

Οι επιπτώσεις στην Ανατολική Ευρώπη

Η σύγκρουση μεταξύ Πατριαρχείου Μόσχας και Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν θα μπορούσε παρά να ταρακουνήσει τα νερά στις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών στην Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Η Σερβία και η Λευκορωσία, σύμμαχοι της Ρωσίας έχουν ήδη δηλώσει τη στήριξή τους προς το Πατριαρχείο της Μόσχας καταδικάζοντας την εκχώρηση Αυτοκεφαλίας στην Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Στα Βαλκάνια η Ρωσία διαβλέπει τον κίνδυνο Ορθόδοξες Εκκλησίες που δεν συμπορεύονται απόλυτα με την Μόσχα να διεκδικήσουν τη δική τους αυτοκεφαλία από την Κωνσταντινούπολη (π.χ. Μαυροβούνιο, ΠΓΔΜ) ενώ όσον αφορά στην Ελλάδα, την Ρουμανία και την Βουλγαρία δεν έχει υπάρξει σαφήνεια για το πώς θα κινηθούν.

Η Ρωσία από τη μεριά της πολύ πιθανό να θελήσει να επηρεάσει και άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες σε απόσχιση από την Κωνσταντινούπολη ακολουθώντας το δικό της παράδειγμα. Ωστόσο, είναι αρκετά πιθανό οι προσπάθειες της Ρωσίας να μην έχουν μεγάλη απήχηση καθώς οι άλλες εκκλησίες δύσκολα θα επιτρέψουν στη Ρωσία να επεκτείνει την θρησκευτική της επιρροή στην περιοχή. Μέχρι τώρα η Κωνσταντινούπολη λόγω της μειωμένης γεωπολιτικής της επιρροής αποτελεί μικρότερη πρόκληση σε περίπτωση ανάγκης τους για ανεξαρτησία, που σημαίνει πως πιο ανώδυνα μια Εκκλησία θα μπορέσει στο μέλλον να αποκολληθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρά από το Πατριαρχείο της Μόσχας. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να υπάρχουν ορισμένες αυτοδιοικούμενες εκκλησίες που υπό πίεση θα ακολουθήσουν το παράδειγμα της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας διακόπτοντας δεσμούς με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Κάτι τέτοιο, φυσικά, θα προκαλέσει την όξυνση των θρησκευτικών σχέσεων μεταξύ των Ορθόδοξων κρατών.

Όσον αφορά στην γενικότερη σχέση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας η θρησκευτική αντιπαράθεση είναι πολύ πιθανό να προκαλέσει αναζωπύρωση των συγκρούσεων στην περιοχή με επανάληψη γνωστών από το παρελθόν πρακτικών όπως δολοφονίες πολιτικών και θρησκευτικών προσώπων στην Ουκρανία. Έως τώρα δεν έχουν παρατηρηθεί εκδηλώσεις βίας ως αποτέλεσμα του σχίσματος ωστόσο, τόσο η Ρωσία όσο και η Ουκρανία βρίσκονται σε ετοιμότητα. Σε δηλώσεις του ο κ. Ποροσένκο ανέφερε πως «αν δείτε ανθρώπους που ζητούν κατάληψη μιας λάβρας, μοναστηριού ή εκκλησίας δια της βίας, θα πρέπει να ξέρετε πως είναι πράκτορες της Μόσχας. Ο στόχος του Κρεμλίνου είναι να πυροδοτήσει έναν θρησκευτικό πόλεμο στην Ουκρανία». Ο Ντμίτρι Πεσκόφ εκπροσωπώντας το Κρεμλίνο τόνισε πως «αν υπάρξουν καταχρηστικές πρακτικές, φυσικά, η Ρωσία θα προστατεύσει τα συμφέροντα των Ορθόδοξων Χριστιανών, όπως η Ρωσία προστατεύει τα συμφέροντα των εθνοτικών Ρώσων και του Ρωσόφωνου πληθυσμού αλλού»[12].

Επίλογος

Είναι γεγονός πως η Ευρώπη βρίσκεται σε συνεχή αναβρασμό με διάφορες προκλήσεις να αναδύονται συνεχώς απειλώντας την τάξη και την ασφάλεια της περιοχής. Το ζήτημα της αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας αν και δεν έχει προκαλέσει, σε ατομικό επίπεδο, ιδιαίτερες συγκρούσεις αυτό κάθε αυτό, ωστόσο, εμπίπτει στο ευρύτερο πλαίσιο της ρωσοουκρανικής σύγκρουσης και επομένως πρέπει να αντιμετωπιστεί με ιδιαίτερα λεπτούς χειρισμούς. Δεδομένου πως η ταυτότητα των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης συνδέεται άμεσα με το θρησκευτικό συναίσθημα είναι αρκετά πιθανό μια θρησκευτική σύγκρουση να μετακυλίσει στο πολιτικό επίπεδο με ολέθριες συνέπειες στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων. Προς το παρόν εναπόκειται στη βούληση των θρησκευτικών ηγετών το πώς θα χειριστούν το ζήτημα και κατά πόσο θα επιτρέψουν στις πολιτικές ηγεσίες να επηρεάζουν τις αποφάσεις τους.


Παραπομπές

[1] Παπαδόπουλος, Π. (2018). Η μάχη του Φαναριού με τη Μόσχα. Η Καθημερινή. [online] Available here.

[2] Perkins, A. (2017). Of Little Green Men and Long Black Robes: The Role of the Orthodox Church in the Conflict in Ukraine. Available here.

[3] Arjakovsky, A. (2018). The Role of the Churches in the Ukrainian Revolution. [online] ABC Religion & Ethics. Available here.

[4] Κεφαλά, Α. (2018). Η Εκκλησία και το ουκρανικό ζήτημα. Τα Νέα. [online] Available here.

[5] Κεφαλά, Α. (2018). Η Εκκλησία και το ουκρανικό ζήτημα. Τα Νέα. [online] Available here.

[6] Luhn, A. (2018). Russia warns of schism in Orthodox Christianity after Ukrainian church granted independence. The Telegraph. [online] Available here.

[7] Euro2day (2018). Το Σχίσμα στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τα γεωπολιτικά παιχνίδια. [online] Available here.

[8] Β. Πούτιν: Προειδοποιεί με «σοβαρές συνέπειες» για το αυτοκέφαλο της ουκρανικής εκκλησίας. (2018). Liberal. [online] Available here.

[9] Euro2day (2018). Το Σχίσμα στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τα γεωπολιτικά παιχνίδια. [online] Available here.

[10] US Department of State (2018). Move Towards Ukrainian Autocephaly. Washington, DC: Secretary of State, Available here.

[11] President of Ukraine | Petro Poroshenko (2018). President met with United States Ambassador-at-Large for International Religious Freedom. Kyiv, Available here.

[12] Euro2day (2018). Το Σχίσμα στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τα γεωπολιτικά παιχνίδια. [online] Available here.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: