από τον Μηνά Στραβοπόδη, ερευνητή της ομάδας «Άμυνα & Ασφάλεια»

1. Εισαγωγή

Η Λιβύη βρίσκεται στην περιοχή του Μαγκρέμπ (Βόρειο Αφρική). Η περιοχή του Μαγκρέμπ αποτελείται από όλα τα κράτη της Β. Αφρικής, όπου επί των πλείστων κατοικούν Άραβες. Συγκεκριμένα είναι τα εξής κράτη: Λιβύη, Τυνησία, Αλγερία, Μαρόκο, Μαυριτανία και η περιοχή της Δυτικής Σαχάρας, η οποία τελεί  υπό μαροκινό κατοχικό καθεστώς (Η Αίγυπτος δεν θεωρείται πάντα κράτος που ανήκει στην περιοχή του Μαγκρέμπ). Η Λιβύη συνορεύει στα ανατολικά με την Αίγυπτο, στα νότια με τον Νίγηρα, το Τσαντ και το Σουδάν, στα δυτικά με την Αλγερία και την Τυνησία, ενώ στα βόρια βρέχεται από την Μεσόγειο Θάλασσα. Είναι το τέταρτο μεγαλύτερο σε έκταση κράτος στην αφρικανική ήπειρο, ωστόσο ο πληθυσμός της ανέρχεται μόλις σε 6,5 εκατομμύρια κατοίκους για το 2018. Ο βασικός λόγος για τον μικρό πληθυσμό της (συγκριτικά με την έκτασή της) οφείλεται στο ότι η πλειονότητα των εκτάσεών  της καλύπτεται από την έρημο Σαχάρα.

Το όνομα Λιβύη πρωτοειπώθηκε από τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι ονόμαζαν Λιβύη όλη την περιοχή της Β. Αφρικής με εξαίρεση την Αίγυπτο. Η ονομασία Λιβύη υιοθετήθηκε μεταγενέστερα από τους Ιταλούς αποικιοκράτες (1934) για να περιγράψει την εδαφική έκταση του σημερινού κράτους της Λιβύης. Η Λιβύη αποτελείται από τρεις επαρχίες: την Τριπολιτανία, την Κυρηναϊκή και το Φεζάν.

Η Λιβύη κατοικήθηκε από αραβικούς πληθυσμούς τον 7ο αιώνα μ.Χ. ενώ κατά τον 16ο αιώνα ενσωματώθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Απολάμβανε αυτόνομο καθεστώς εντός της Οθωμανικής αυτοκρατορίας το διάστημα 1711-1835, όπως και η Οθωμανική Αλγερία και Τυνησία κάτω από την Δυναστεία του Karamanli. Τα επόμενα 77 χρόνια η περιοχή διοικήθηκε από αξιωματούχους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Η Λιβύη δεν συναντάται τόσο ως ενιαίο κράτος, όσο ως διασπασμένο στις τρεις επαρχίες του, τουλάχιστον μέχρι και την περίοδο πριν την Ιταλική αποικιοκρατία.  Βασικά αίτια ενοποίησης της Λιβύης αποτέλεσαν: α) το κίνημα Sanusiyyah, β) η Ιταλική αποικιοκρατία, γ) οι Μεγάλες Δυνάμεις (κυρίως Βρετανία, Γαλλία), οι οποίες προώθησαν την ιδέα ενός ενιαίου κράτους, καθώς αυτό ήταν η βέλτιστη λύση για αυτές και δ) η ανακάλυψη πετρελαίου το 1959.

Σημαντικό να αναφερθεί ότι το 1837 ιδρύεται το κίνημα Sanusiyyah, το οποίο εγκαθιδρύει ισλαμική τάξη στην περιοχή, κάτι που τότε καλωσόρισε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς αυτό θα αποτελούσε σημαντικό αντιστάθμισμα στις γαλλικές επιρροές που είχαν οι πληθυσμοί εκεί, εξαιτίας της γαλλικής κατοχής στο Τσαντ.

Τέλος, η Λιβύη επηρεάστηκε και από το κίνημα των Νεότουρκων (1908), ωστόσο δεν πρόλαβε να αναπτυχθεί στην περιοχή, καθώς το 1911 (τρία χρόνια μετά) εισέβαλε η Ιταλία στο έδαφος της Λιβύης. Έτσι ξεκίνησε  πόλεμος μεταξύ Ιταλίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

 

2. Περίοδος Αποικιοκρατίας

2.1 Ιταλική Αποικιοκρατία

Όπως αναφέρθηκε η Ιταλία εισβάλει στην Λιβύη το 1911 και μόλις έναν χρόνο μετά η Οθωμανική Αυτοκρατορία συνθηκολογεί. Παρόλο που η αντίσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κάμφθηκε εύκολα, οι Ιταλικές δυνάμεις αντιμετώπισαν μεγάλες δυσκολίες εξαιτίας της πολύ ισχυρής αντίστασης των γηγενών πληθυσμών.

Μετά από πολλές αιματηρές μάχες, οι Ιταλοί καταφέρνουν να καταλάβουν την περιοχή της Τριπολιτανίας το 1923 και την Κυρηναϊκή το 1931, όταν και κάμφθηκαν οι εθνικιστικές δυνάμεις και το κίνημα του Umaral-Makhtar αντίστοιχα.

Ωστόσο, ήδη από το 1922 εγκαθιδρύεται φασιστική ιταλική κυβέρνηση στην Λιβύη υπό την ηγεσία του GiuseppeVolpi.

Τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, η Ιταλική κυβέρνηση επένδυσε πολλά χρήματα για την δημιουργία υποδομών στην Λιβύη. Βασικός σκοπός της Ιταλίας ήταν ο εποικισμός της Λιβύης από Ιταλούς κατοίκους. Το φιλόδοξο αυτό σχέδιο ονομάστηκε «Δημογραφική Αποικιοκρατία» (demographiccolonization). Όμως μέχρι και το 1929 το σχέδιο του εποικισμού δεν είχε το αντίκρισμα που η ιταλική κυβέρνηση επιθυμούσε. Το κραχ του 1929 άλλαξε ραγδαία την κατάσταση καθώς οι οικονομικές επιπτώσεις της κρίσης ώθησαν τους Ιταλούς στην μετανάστευση στη Λιβύη αναζητώντας καλύτερες προοπτικές.

Το 1934 ο Mussolini ανακηρύσσει την ένωση των επαρχιών σε ενιαίο κράτος, το οποίο μάλιστα αποτελεί και αναπόσπαστο μέρος του Ιταλικού βασιλείου. Ονομάστηκε η Tέταρτη Ακτή της Ιταλίας (LaQuartaSpondad’Italia).

Τα μεγάλα κύματα μετανάστευσης ξεκίνησαν στο τέλος της δεκαετίας του 1930. Μέχρι και την έναρξη του Β’ Π.Π. οι Ιταλοί έποικοι αριθμούσαν 150.000.

Όσον αφορά τον γηγενή πληθυσμό. Οι αυτόχθονες κάτοικοι καταπιέζονταν πάρα πολύ, όταν δεν εξολοθρεύονταν από ιταλικές δυνάμεις. Σημαντικό να αναφερθεί ότι δεν τους επιτρεπόταν να λαμβάνουν μόρφωση.

Το 1939 επιτράπηκε στους γηγενείς να αποκτήσουν «ειδική ιταλική ιθαγένεια» κατατάσσοντάς τους σε πολίτες δεύτερης τάξης.

2.2 Συμμαχικές Δυνάμεις

Η έκρηξη του Β’ Π.Π. χάλασε τα σχέδια της Ιταλίας όσον αφορά την Λιβύη. Οι Σύμμαχοι (κυρίως ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία) επιτέθηκαν στην Λιβύη για να διώξουν τις δυνάμεις του Άξονα (Ιταλικές) από την περιοχή το 1941. Μέχρι το 1943 σχεδόν όλοι οι Ιταλοί αποικιοκράτες είχαν αποχωρήσει από την Λιβύη.

Μετά το τέλος του Β’ Π.Π. η Λιβύη ήταν ένα πολύ φτωχό κράτος με λίγο πληθυσμό και χωρισμένη στις τρεις επαρχίες. Η Τριπολιτανία και η Κυρηναϊκή είχε περάσει υπό τον έλεγχο της Μ. Βρετανίας, ενώ η περιοχή του Φεζάν είχε περάσει υπό γαλλικό έλεγχο.

Η περίοδος μεταξύ 1943-1951 είναι μια μεταβατική περίοδος για την Λιβύη, όπου περνάει σταδιακά από τον έλεγχο των Μεγάλων Δυνάμεων σε καθεστώς ανεξαρτησίας.

3. Περίοδος Ανεξαρτησίας

Από το 1950 ξεκίνησαν οι διεργασίες για την ανεξαρτησία της Λιβύης από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ωστόσο, οι Μεγάλες Δυνάμεις ήθελαν να διατηρήσουν τον έλεγχο στην εκεί περιοχή, ταυτόχρονα όμως η διατήρηση στρατιωτικής παρουσίας σε περιοχές απομακρυσμένες από την μητρόπολη, καθιστούσαν το ισοζύγιο κόστους-οφέλους αρνητικό. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, κυρίως η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία που ενδιαφέρονταν για την περιοχή, αντιμετώπιζαν πολλά οικονομικά προβλήματα. Βρίσκονταν σε μεταβατική περίοδο αναδιοργάνωσης των κρατών τους, εξαιτίας της καταστροφής που αυτά υπέστησαν κατά την διάρκεια του Β’ΠΠ. Επομένως, η βέλτιστη λύση για αυτές ήταν η ανεξαρτησία της Λιβύης, με όσο το δυνατόν περισσότερο ελεγχόμενη κυβέρνηση από αυτούς.

Το 1950, λοιπόν, επιλέχθηκε ο φιλοδυτικός βασιλιάς Idris από την εθνοσυνέλευση. Το 1951 ανακηρύχθηκε η Λιβύη σε «ανεξάρτητο βασίλειο». Θεσπίστηκε νέο κοινό σύνταγμα για ολόκληρη την Λιβύη, ωστόσο το κράτος αυτό δεν είναι ενιαίο, αλλά ομοσπονδιακό. Χωρίστηκε, λοιπόν, σε τρεις ομοσπονδίες, τις τρεις επαρχίες της Λιβύης, που ήδη προϋπήρχαν (Τριπολιτανία, Κυρηναϊκή, Φεζάν). Το κάθε ομόσπονδο κρατίδιο (επαρχίες) είχε το δικό του κοινοβούλιο. Παράλληλα, ιδρύθηκε νέα πρωτεύουσα στην Κυρηναϊκή.

Μετά από την δημιουργία των κρατικών δομών, η Λιβύη άρχισε να αναπτύσσει εθνική και διεθνή δραστηριότητα. Σημαντικό να αναφερθεί ότι το 1953, έγινε μέλος του Αραβικού Συνδέσμου (ArabLeague), ο οποίος είχε ήδη συσταθεί από το 1945. Επίσης, το 1956, η Λιβύη παραχώρησε μέρος της επικράτειάς της σε αμερικανικές εταιρείες, οι οποίες ξεκίνησαν έρευνες για προσπάθεια εξόρυξης πετρελαίου.

Το ίδιο έτος (1956), έλαβε χώρα και ο Β’ Αραβό-ισραηλινός πόλεμος ή η «Κρίση του Σουέζ», όπως ονομάστηκε, κυρίως μεταξύ Αιγύπτου και Ισραήλ. Εάν και φιλοδυτικός ο βασιλιάς Idris, αυτή την φορά δεν επέτρεψε την απόβαση βρετανικών στρατευμάτων στην επικράτειά της Λιβύης. Η Λιβύη αυτήν την φορά επέλεξε να κρατήσει μια πιο ουδέτερη στάση.

Σημαντικό γεγονός για το κράτος της Λιβύης ήταν η ανακάλυψη πετρελαίου (1959), με την οποία μετριάστηκε η οικονομική εξάρτηση από την Δύση. Με την ανακάλυψη του πετρελαίου, η Λιβύη ενδυνάμωσε την οικονομία της και έγινε πλέον οικονομικά ανεξάρτητη, τουλάχιστον περισσότερο από πριν. Απόρροια της ανακάλυψης πετρελαίου ήταν η επέκταση των κυβερνητικών υπηρεσιών και η ανάπτυξη υποδομών. Επετεύχθη μια γενικότερη ανάπτυξη της οικονομίας.

Παρόλα αυτά, με την πάροδο του χρόνου, άρχισε μια σταδιακή δυσαρέσκεια της κοινωνίας για την άσκηση εξουσίας από τον βασιλιά Idris. Η δυσαρέσκεια αυτή έφτασε στο αποκορύφωμά της το 1967, όταν και έλαβε χώρα ο Γ’ Αραβό-ισραηλινός πόλεμος ή «Πόλεμος των 6 ημερών», όπου το Ισραήλ πέτυχε ολοκληρωτική νίκη μέσα σε μόλις 6 μέρες εναντίον όλων των αντίπαλων αραβικών κρατών. Τα αραβικά κράτη (κυρίως Αίγυπτος, Συρία, Ιορδανία) υπέστησαν ταπεινωτική ήττα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Το γεγονός αυτό προκάλεσε μια πληγή σε όλον τον αραβικό κόσμο με αποτέλεσμα μια νέα έξαρση  του αραβικού εθνικισμού (η πρώτη εμφάνιση του αραβικού εθνικισμού ήταν στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο οποίος βρήκε τον ηγέτη του στο πρόσωπο του Αιγυπτίου Nasser).

Έτσι, λοιπόν, ο αραβικός εθνικισμός επηρέασε και την Λιβύη και σε συνδυασμό με την πολύ έντονη δυσαρέσκεια της κοινωνίας για τον βασιλιά, το 1969 έγινε πραξικόπημα από μια ομάδα στρατιωτικών με επικεφαλής των MuamarGaddafi. Το καθεστώς Gaddafi ανακήρυξε αμέσως την Λιβύη σε δημοκρατία. Για τις δυτικές δυνάμεις κάθε άλλο παρά θετική ήταν η έκβαση αυτή, καθώς η πολιτική εξουσία της Λιβύης πέρασε πλέον στα χέρια μιας κυβέρνησης και ενός ηγέτη, που δεν μπορούσε να επηρεαστεί από την Δύση.

4. Άνοδος Gaddafi στην εξουσία

Όπως αναφέρθηκε, το 1969 μια παραστρατιωτική οργάνωση, η οποία αποτελούταν, ως επί των πλείστων, από νέους αξιωματικούς, με επικεφαλής τον MuamarGaddafi, έκανε την εμφάνισή της στην πολιτική σκηνή της Λιβύης. Συγκεκριμένα το 1969 ανέλαβε την πολιτική εξουσία της Λιβύης ύστερα από πραξικόπημα, το οποίο έριξε από την εξουσία τον φιλοδυτικό βασιλιά Idris. Βασική αιτία του πραξικοπήματος ήταν η εξαρτησιακή λογική που είχε ακολουθήσει ο βασιλιάς σε σχέση με την Δύση. Ο Gaddafi, επηρεασμένος από τον Αιγύπτιο ηγέτη Nasser, πρέσβευε την παν-αραβική ιδεολογία (μάλιστα έγινε και προσπάθεια ένωσης της Λιβύης με άλλα αραβικά κράτη, ωστόσο απέτυχε). Η ιδεολογία του είχε δύο βασικά χαρακτηριστικά. Το πρώτο ήταν ο αραβικός εθνικισμός και το δεύτερο ήταν η σοσιαλιστική χροιά που είχε ο αραβικός αυτός εθνικισμός. Ο σοσιαλισμός αυτός ήταν αραβικού τύπου και δεν είχε άμεση σχέση με την ιδεολογία της ΕΣΣΔ. Παρόλα αυτά η ΕΣΣΔ προσπάθησε να εκμεταλλευτεί την αντί-δυτική πολιτική του Gaddafi και την ¨κοινή¨ σοσιαλιστική ιδεολογία που είχαν, ούτως ώστε να προσχωρήσει η Λιβύη στο ανατολικό μπλοκ. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ, καθώς ο Gaddafi ήταν υπέρμαχος ενός πλήρως ανεξάρτητου κράτους, χωρίς την ανάμειξη καμίας μεγάλης δύναμης στο εσωτερικό της Λιβύης. Ο Gaddafi κράτησε ίσες αποστάσεις από Ανατολή και Δύση, όπως ακριβώς έπραξε και ο Nasser, και εντάχθηκε στον «Αδέσμευτο κόσμο» μαζί με άλλα κράτη όπως η Ινδία, η Γιουγκοσλαβία και η Αίγυπτος.

Σημαντικό να αναφερθούν δυο στοιχεία. Το πρώτο έχει σχέση με το πραξικόπημα. Πρέπει να επισημανθεί πως το πραξικόπημα δεν πρέπει να συγχέεται με τα πραξικοπήματα της Δύσης. Το πραξικόπημα του Gaddafi έχαιρε ευρείας αποδοχής, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης, από την κοινωνία. Επίσης πρέπει να τονιστεί πως δεν είναι τυχαίο ότι στις πρώην αποικίες αυτοί που έπειτα αναλάμβαναν την εξουσία ήταν ως επί τω πλείστω στρατιωτικοί. Οι στρατιωτικοί ήταν οι μόνοι που είχαν λάβει μόρφωση καθώς οι αποικιοκρατικές δυνάμεις τους χρησιμοποίησαν στον Α & Β Π.Π. Όλοι οι άλλοι πολίτες των κρατών αυτών δεν είχαν λάβει ούτε την στοιχειώδη μόρφωση.

Δεύτερον, το πολιτικό σκηνικό στα αραβικά κράτη αποτελείται από δύο πόλους και σε καμία περίπτωση δεν έχει τις πολιτικές ιδεολογίες του δυτικού κόσμου. Οι επιλογές σε αυτά τα κράτη είναι είτε η ανάληψη της εξουσίας από τον στρατό με εντονότερο το στοιχείο του αραβικού εθνικισμού, είτε η ανάληψη της εξουσίας από το πολιτικό ισλάμ.

4.1 Εσωτερική πολιτική Gaddafi

Το καθεστώς Gaddafi έφερε πολλές αλλαγές στο κράτος της Λιβύης. Αλλαγές τόσο στην άσκηση της εσωτερικής, όσο και της εξωτερικής πολιτικής. Όσον αφορά την εσωτερική πολιτική, ο Gaddafi προέβη σε κάποιες πολύ σημαντικές κινήσεις. Πρώτον και κύριον εθνικοποίησε τις πετρελαϊκές πηγές. Οι πετρελαϊκές εταιρείες έπαιρναν το 50% των κερδών από την εξόρυξη πετρελαίου, ωστόσο μετά την κρατικοποίηση των πηγών του πετρελαίου, αυτό έπαψε να ισχύει. Η Λιβύη έγινε η πρώτη αναπτυσσόμενη χώρα που διασφάλιζε την πλειονότητα των εισοδημάτων της παραγωγής πετρελαίου. Οι πετρελαϊκές εταιρείες δεν μπόρεσαν παρά να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του Gaddafi.

Εκτός όμως από το ζήτημα του πετρελαίου, ο Gaddafi δημιούργησε σύστημα καλλιέργειας της ερήμου με αποτέλεσμα να τονωθεί σημαντικά η αγροτική παραγωγή, κάτι που σε συνδυασμό με την κρατικοποίηση του πετρελαίου προκάλεσε μεγάλη οικονομική μεγέθυνση.

Η βασική αιτία των δύο παραπάνω, πολύ σημαντικών ενεργειών ήταν ότι ο Gaddafi ήθελε μια Λιβύη εντελώς ανεξάρτητη οικονομικά, τόσο από την Δύση, όσο και από την Ανατολή, δεν ήθελε να εξαρτάται από κανένα από τα δύο μπλοκ του ψυχρού πολέμου, από καμία υπερδύναμη. Ήταν τελείως κατά, τόσο της αποικιοκρατικής λογικής, όσο και της ηπιότερης ξένης ανάμειξης. Κατάφερε σε πολύ μεγάλο βαθμό να κάνει την Λιβύη, μια ανεξάρτητη οικονομικά χώρα.

Όσον αφορά τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, αυτή ήταν μια ισλαμική οργάνωση που ιδρύθηκε στην Αίγυπτοαπό τον HasanAlBanna το 1928 και έκτοτε η ιδεολογία της οργάνωσης αυτής αποτελεί την κύρια ιδεολογία του σουνιτικού Ισλάμ. Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι γρήγορα εξαπλώθηκαν και εκτός Αιγύπτου, η γειτονική Λιβύη, ήταν ένα από τα κράτη οπού η οργάνωση αυτή εξαπλώθηκε. Ωστόσο, εξαιτίας του αυταρχικού χαρακτήρα, που είχε το καθεστώς Gaddafi δεν κατάφερε να έχει ενεργό ρόλο στην πολιτική σκηνή πριν το 2011. Ο Gaddafi, εάν και δεν απέρριπτε το Ισλάμ, δεν ήθελε να αναπτυχθεί η οργάνωση εντός της Λιβύης, διότι έτσι θα θετόταν η πολιτική του εξουσία υπό αμφισβήτηση. Έτσι, για την καταστολή της οργάνωσης αυτής ο Gaddafi προχωρούσε συχνά  σε συλλήψεις, εκδιώξεις ακόμα και δολοφονίες των αντιφρονούντων. Σχεδόν πάντα βέβαια, όταν κάποιος καταστέλλει την ανάπτυξη μιας ομάδας και κατ’ επέκταση μιας ιδεολογίας, το αποτέλεσμα είναι συσπείρωση της ομάδας αυτής με αποκορύφωμα την εξέγερση, κάτι που συνέβη 42 χρόνια μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Gaddafi.

4.2 Εξωτερική πολιτική Gaddafi

Ο Gaddafi ακολούθησε μια εξαιρετικά αμφιλεγόμενη εξωτερική πολιτική. Όπως  ήδη αναφέρθηκε, ο Gaddafi ήταν υπέρμαχος ενός πλήρως ανεξάρτητου κράτους. Βασικό του μέλημα ήταν η αναδιοργάνωση του στρατού του. Για την αναδιοργάνωση του στηρίχθηκε τόσο σε στρατιωτικούς εξοπλισμούς από την Δύση (κυρίως την Γαλλία), όσο και στην ΕΣΣΔ.

Σημαντικό να αναφερθεί επίσης η έντονη στήριξη που παρείχε ο Gaddafi στην PLO και στην γενικότερη προσπάθεια της Παλαιστίνης για την δημιουργία κράτους, όταν όλος ο δυτικός κόσμος είχε ανακηρύξει την PLO ως την νούμερο ένα τρομοκρατική οργάνωση και τον επικεφαλής της, Arafat, ως τον νούμερο ένα τρομοκράτη. Μάλιστα ο Gaddafi παρείχε φιλοξενία στον Arafat, όταν πολλά κράτη τον κυνηγούσαν.

4.2.1 Σχέσεις Λιβύης-ΗΠΑ, ΗΒ

Οι σχέσεις της Λιβύης επί Gaddafi με τις ΗΠΑ και το ΗΒ δεν ήταν καθόλου καλές, αντίθετα ήταν άκρως εχθρικές. Οι λόγοι ήταν πάρα πολλοί. Αρχικά ο Gaddafi έκλεισε δύο ξένες βάσεις που υπήρχαν στην περιοχή από την εποχή του Idris, μια βρετανική και μια αμερικανική. Επιπλέον, προέκτεινε μονομερώς τον θαλάσσιο έλεγχο της Λιβύης, διότι με αυτόν τον τρόπο ήθελε να ελέγξει τον κόλπο του Σύρτη. Ωστόσο, οι ΗΠΑ θέλοντας να αμφισβητήσουν αυτή την εξαγγελία και βασιζόμενες σε μια συμφωνία που είχε υπογραφεί επί Idris, η οποία ρύθμιζε τα θαλάσσια σύνορα της Λιβύης, παραβίασαν την μονομερή εξαγγελία του Gaddafi και πέρασαν με πλοία από τον κόλπο του Σύρτη. Ο Gaddafi δεν δίστασε και επιτέθηκε στα αμερικανικά πλοία.

Ως απάντηση στην ενέργεια αυτή, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν οικονομικό εμπάργκο στην Λιβύη και την κατέταξαν στην λίστα με τα κράτη-τρομοκράτες (1979) μαζί με το Ιράν του Khomeini.

Όταν ανέλαβε την προεδρία των ΗΠΑ ο Reagan (1981), οι σχέσεις με την Λιβύη έγιναν ακόμα χειρότερες. Ο Reagan υποστήριξε πολλές ενέργειες κατά του Gaddafi τόσο στο εσωτερικό των ΗΠΑ, όσο και διεθνώς (προπαγάνδα, παραπληροφόρηση, σαμποτάζ, υποστήριξη αντιπολιτευόμενων ομάδων). Επιπλέον, μετά την επίθεση της Λιβύης στο Τσαντ για τον έλεγχο της λωρίδας Aozou (1980-81), ο Reagan υποστήριξε τον γαλλικό στρατό που βρισκόταν στο Τσαντ στην μάχη του εναντίον της εισβολής του Gaddafi. Λίγο αργότερα υποστήριξε και τον Αιγύπτιο πρόεδρο Mubarak στην αντιπαράθεσή του με τον Gaddafi. Γενικώς έγινε μια προσπάθεια απομόνωσης της Λιβύης από την διεθνή κοινότητα.

Το 1986, με αφορμή μια βομβιστική επίθεση σε μια discotheque στο Βερολίνο και τον θάνατο δύο Αμερικανών πολιτών, οι ΗΠΑ προχώρησαν σε βομβαρδισμό της Τρίπολης και της Βεγγάζης. Μάλιστα στον βομβαρδισμό αυτόν σκοτώθηκε και η 2χρονη κόρη του Gaddafi. Σημαντικό να τονιστεί πως η Λιβύη δεν είχε ανάμειξη στην βομβιστική επίθεση στο Βερολίνο και όλες οι υποψίες εναντίον της ήταν αβάσιμες, ακόμα και αν αργότερα ο Gaddafi αποδέχθηκε κάθε κατηγορία στην προσπάθεια του να ξανά εντάξει την Λιβύη στην διεθνή κοινότητα.

Το 1988, με το ίδιο τρόπο, η Λιβύη κατηγορήθηκε για την ανατίναξη ενός πολιτικού αεροσκάφους πάνω από την πόλη Lockerbie. Οι ΗΠΑ και ο υπόλοιπος δυτικός κόσμος απέδωσαν τις ευθύνες στην Λιβύη και τον Gaddafi χωρίς απτές αποδείξεις, μόνο αβάσιμες υποψίες. Ως απόρροια της υπόθεσης Lockerbie, το 1992 τα Ηνωμένα Έθνη επέβαλλαν νέο οικονομικό εμπάργκο στην Λιβύη.

Μετά και την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η οποία δεν συμμετείχε στο εμπάργκο και υποστήριζε την Λιβύη (μόνο και μόνο γιατί ήταν εχθρός της Δύσης), η Λιβύη σχεδόν ισοπεδώθηκε οικονομικά από την επιβολή του εμπάργκο. Έτσι, από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Λιβύη άρχισε να αλλάζει την συμπεριφορά της και άρχισε να ανταποκρίνεται σταδιακά στις απαιτήσεις της Δύσης. Αποτέλεσμα αυτής της στροφής της Λιβύης, ήταν η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων με το ΗΒ το 1999, άρση του εμπάργκο από τα Ηνωμένα Έθνη το 2003, αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων με τις ΗΠΑ το 2006 και η Λιβύη έγινε μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας το 2008. Με άλλα λόγια η Λιβύη επανεντάχθηκε ως κανονικό μέλος της διεθνούς κοινότητας.

4.2.2 Λιβύη και Αφρικανικά Κράτη

Εξαιτίας της απομόνωσης της Λιβύης από τις ΗΠΑ, ο Gaddafi είχε πολύ λίγους συμμάχους. Για τον λόγο αυτόν, προσπάθησε να προσεγγίσει τα γειτονικά αφρικανικά κράτη, ούτως ώστε να μεταβληθεί η δύσκολη αυτή θέση της, από κράτος παρίας σε ενεργό μέλος της διεθνούς κοινότητας.

Ωστόσο, η εισβολή της Λιβύης στο Τσαντ το 1980-81 για τον έλεγχο της λωρίδας Aozou, μια περιοχή πλούσια σε ορυκτά, πήγε πολύ πίσω τις σχέσεις όλων των αφρικανικών κρατών με την Λιβύη, καθώς φοβήθηκαν πως μια ανάλογη επίθεση ετοίμαζε ο Gaddafi και για αυτά.

Μετά και από τα γεγονότα του 1986, 88 και 92 που αναφέρθηκαν παραπάνω, το 1994 η Λιβύη εγκατέλειψε πλήρως την περιοχή στο Τσαντ. Επίσης, θέλοντας πλέον ο Gaddafi να προβάλει το προφίλ του ειρηνοποιού (μέρος της ευρύτερης στρατηγικής του για μεταστροφή της συμπεριφοράς της Λιβύης στην διεθνή κοινότητα) συμμετείχε στην διαμάχη μεταξύ Αιθιοπίας-Ερυθραίας και στην εσωτερική διαμάχη της Σιέρα Λεόνε για την επίλυση των διαφορών τους με ειρηνικά μέσα (1999). Μετά και από αυτές τις ενέργειες βελτιώθηκε αισθητά η φήμη του Gaddafi.

4.3. Επίλογος για το καθεστώς Gaddafi

Ο Gaddafi εύκολα άλλαζε συμμάχους και ακύρωνε συμφωνίες όταν έπαυαν να εξυπηρετούν τα συμφέροντά του. Επίσης δύο πολύ μεγάλα μειονεκτήματα του καθεστώτος του ήταν πως η οικονομία του κράτους ήταν κεντρικά κατευθυνόμενη και δεύτερον πως ο χαρακτήρας του καθεστώτος του ήταν πολύ αυταρχικός.  Ιδίως το δεύτερο χαρακτηριστικό ήταν η αιτία της πτώσης του. Ο Gaddafi δεν επέτρεπε το δικαίωμα έκφρασης σε όσους είχαν διαφορετική ιδεολογία από αυτόν, κυρίως αυτούς που προσανατολιζόντουσαν περισσότερο στο Ισλάμ και λιγότερο στον αραβικό εθνικισμό. Η καταστολή του πολιτικού ισλάμ και της ιδεολογίας των Αδελφών Μουσουλμάνων προκάλεσε ακριβώς τα αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που ο Gaddafi επιθυμούσε. Προκάλεσε δηλαδή την συσπείρωση των θρησκευτικών αυτών ομάδων που είχε ως αποτέλεσμα την εξέγερση των πληθυσμών αυτών το 2011, η οποία αποτέλεσε μέρος ενός μεγαλύτερου κύματος θρησκευτικών εξεγέρσεων, το οποίο ονομάστηκε «Αραβική Άνοιξη». Ένα από τα αποτελέσματα του φαινομένου αυτού ήταν η έναρξη εμφυλίου πολέμου στην Λιβύη και κατά συνέπεια η εκθρόνιση του Gaddafi από την εξουσία και ο θάνατος του από τις γαλλικές μυστικές υπηρεσίες.


Βιβλιογραφία

[1] Asser, M 2011, ‘The Muammar Gaddafi Story’, BBC, 21 October 2011, viewed 27 December 2018

[2] Brown, C & Cordell D 2018, ‘Libya-History’, Britannica, 18 August, viewed 24 December 2018

[3] Droodkin, M 2013, ‘Forth Shore-The Italian Colonization of Libya’, History is now magazine, 7 September, viewed 26 December

[4] Mitchell, E 1982, ‘Islam in Colonel Qaddafi’s Thought’ The World Today, Vol. 38, No. 7/8, pages 319-326.

[5] u.a, 2012, ‘Muamar Gaddafi’, International Relations,-, viewed 26 December 2018

[6] u.a, 2018, ‘Libya-Timeline’, BBC news’, 3 September, viewed 24 December 2018

[7] Μπόση, Μ 2014, Η διεθνής ασφάλεια στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο, οι αραβικές εξελίξεις και η περίπτωση της Συρίας, Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα

[8] Νόιμαν, Π 2016, Οι νέοι τζιχαντιστές Ισλαμικό κράτος, Ευρώπη και το επόμενο κύμα τρομοκρατίας, Εκδόσεις Διάμετρος, Αθήνα