Ταυτότητα και ετερότητα: Μια ερμηνεία για το ρόλο των στερεοτύπων και το μίσος απέναντι στον Άλλο

Scroll down to content

της Μαίρης Πλέσσα

Τα πρόσφατα γεγονότα στη Νέα Ζηλανδία καθώς και η καθώς η απ΄ευθείας μετάδοση του λουτρού αίματος που κατέκλυσε το διαδίκτυο και έγινε viral ήρθε να προστεθεί σε μία σειρά ανάλογων περιστατικών που έχουν σκοπό τη διάδοση του μίσους, που θα στρέψει τους λαούς τον έναν εναντίον του άλλου, είτε εξαιτίας της θρησκείας του, είτε του χρώματος, είτε της ιδεολογίας του, είτε του σεξουαλικού προσανατολισμού του. Η οικονομική κρίση τα τελευταία χρόνια αλλά και τα ρεύματα μεταναστευτικής κινητικότητας (οικονομικοί μετανάστες και πολιτικοί πρόσφυγες), φέρουν στο προσκήνιο πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις αλλά και προκλήσεις.

Οι εθνοτικές και οι θρησκευτικές διαφορές ενισχύονται από στερεοτυπικές αντιλήψεις, οι οποίες ενισχύουν τις συστηματικές διαφορές μεταξύ των ομάδων, ακόμα και αν αυτές οι διαφορές είναι στην πραγματικότητα μικρές. Τα στερεότυπα αποτελούν κοινωνικές αναπαραστάσεις, που προέρχονται από το κοινωνικό περίγυρο και αφορούν σε οιαδήποτε κοινωνική ομάδα· οργανώνουν τις προσλαμβάνουσες πληροφορίες από το περιβάλλον, επηρεάζουν και καθοδηγούν τη σκέψη μας. Τα στερεότυπα συχνά διαπλέκονται και τροφοδοτούν προκαταλήψεις και διακρίσεις, κατά συνέπεια ενισχύουν τις κοινωνικές ανισότητες και το μίσος απέναντι στον Άλλο, τον διαφορετικό.

Οι ψυχολόγοι για πολλές δεκαετίες προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την αιτία γένεσης των στερεοτύπων, τα οποία αποτελούν αίτιο και αιτιατό προκαταλήψεων με αποτέλεσμα συμπεριφορές διακρίσεων και κοινωνικών αδικιών απέναντι σε άτομα και ομάδες. Σύμφωνα με τους Tajfel και Turner (1979,An integrative theory of intergroup conflict. In W.G. Austin &S.Worchel (eds.) The social psychology of intergroup relations. Monterey, CA: Brooks/Cole), η κοινωνική ταυτότητα αποτελείται από εκείνες τις όψεις της αυτοεικόνας ενός ατόμου που προέρχονται από τις κοινωνικές κατηγορίες ή ομάδες στις οποίες θεωρεί το άτομο ότι ανήκει.Η θεωρία στηρίζεται σε τρεις βασικές αρχές:

  • Τα άτομα, προκειμένου να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους, επιδιώκουν να αποκτήσουν και να διατηρήσουν μια θετική κοινωνική ταυτότητα.
  • Η κοινωνική ταυτότητα στηρίζεται σε συγκρίσεις που γίνονται ανάμεσα στην ομάδα που ανήκει κάποιος και σε άλλες ομάδες. Το αποτέλεσμα της σύγκρισης καθορίζει αν η ταυτότητα είναι θετική ή όχι.
  • Η εύνοια των μελών της ομάδας είναι μια διαδικασία μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η εξύψωση της κοινωνικής ταυτότητας των ατόμων που ανήκουν σε αυτήν.
  • Τα μέλη μιας ομάδας που βιώνουν αρνητική ταυτότητα θα επιδιώξουν είτε να φύγουν από την ομάδα, κι αν αυτό δεν είναι εφικτό, να επιδιώξουν αλλιώς τη θετική διάκριση.

Η έννοια της κοινωνικής ταυτότητας είναι διαφορετική από αυτή της προσωπικής ταυτότητας. Η προσωπική ταυτότητα στηρίζεται στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και στις ιδιαιτερότητες της προσωπικότητας του ατόμου. Κάθε άτομο μπορεί να διαθέτει πολλές κοινωνικές και προσωπικές ταυτότητες, ανάλογα με τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκει και ανάλογα με τις προσωπικές σχέσεις βάσει των οποίων ορίζει τον εαυτό του. Η βαρύτητα κάθε κοινωνικής αλλά και προσωπικής ταυτότητας στον ορισμό της αυτοεικόνας, στην αυτό-αντίληψη και στην συμπεριφορά ενός ατόμου διαφέρει ανάλογα με τις παραστάσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η εθνική ή η θρησκευτική ταυτότητα ενός ατόμου μπορεί να γίνει σημαντική και να επηρεάσει τη συμπεριφορά του όταν χρειαστεί να συγχρωτιστεί με άτομα διαφορετικής εθνικής προέλευσης.

Ως προς τις απειλές που βιώνουν οι ομάδες αυτές διακρίνονται σε ρεαλιστικές και συμβολικές. Οι ρεαλιστικές απειλές είναι αυτές που αφορούν στην πρόσβαση στην εξουσία, τους πόρους και την ευημερία μιας ομάδας, ενώ οι συμβολικές στρέφονται προς τη θρησκεία, τις αξίες, το σύστημα πεποιθήσεων, την ιδεολογία, την φιλοσοφία, την ηθική ή την κοσμοθεωρία μιας ομάδας. Σε ατομικό επίπεδο, οι ρεαλιστικές απειλές μπορεί να αφορούν τη σωματική ή υλική βλάβη μεμονωμένου μέλους της ομάδας και οι συμβολικές μπορεί να αφορούν την προσβολή της τιμής, την υπονόμευση της ταυτότητας ή της αυτεκτίμησης του μέλους της ομάδας.

Στις περισσότερες περιπτώσεις οι διαφορές ανάμεσα στις ομάδες δεν είναι σημαντικές. Είναι, επιπλέον, πιθανόν ένα μέλος ομάδας να μη διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στην ομάδα του, όπως επίσης δεν υπάρχει ένα μόνο χαρακτηριστικό που να είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό του κάθε μέλους μιας ομάδας και καμιάς άλλης ομάδας. Στην κατηγοριοποίηση, όμως, έμφαση δίνεται στις διαφορές και όχι στις ομοιότητες και όσο πιο ορατές είναι οι διαφορές, τόσο πιο φυσικές φαίνονται. Η επισήμανση της διαφοράς, είναι μια ταυτόχρονη διαδικασία αξιολόγησης όπου το οικείο και γνωστό αξιολογείται θετικά και προβάλλονται στους άλλους αρνητικά ανεστεραμμένα τα θετικά αυτά χαρακτηριστικά.

 Η θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας έχει διαπιστώσει τη σημασία των στερεοτύπων στη διαμόρφωση αλλά και στη διατήρηση θετικής κοινωνικής εικόνας των ομάδων ως αντίδραση όταν άτομα και ομάδες συναντούν μεταστροφή της κοινωνικής πραγματικότητας.Ωστόσο, η κοινωνική ταυτότητα δε δομείται μόνο με υπόβαθρο τις κοινές αξίες αλλά και από τη σύγκριση/διάκριση της ομάδας από άλλες ομάδες. Συνεπώς, η εικόνα που οικοδομείται για τον Εαυτό δεν είναι απαλλαγμένη από στερεότυπα που αφορούν στην εικόνα του Εχθρού ως ανεστραμμένο είδωλο του Εαυτού. Η εμμονή στην ταυτότητα μπορεί να οδηγήσει συχνά σε ακραίες κατευθύνσεις με βάση την ομοιογενοποίηση αλλά και τον αποκλεισμό των άλλων.

Γίνεται, επομένως, αντιληπτό ότι η αυτογνωσία και η συνειδητοποίηση της ταυτότητάς μας περνάει μέσα από την αποδοχή της ταυτότητας του άλλου.Η σχέση με τον Άλλο είναι στην πραγματικότητα η επαφή με μια άλλη ταυτότητα, με έναν διαφορετικό εαυτό, που αναπόφευκτα οδηγεί σε ανασχηματισμούς και αναθεωρήσεις ως προς το περιεχόμενο, τα σύμβολα και τις αξίες κάθε ταυτότητας. Τα στερεότυπα αποτελούν βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις, ακόμη και σε άτομα που τα αποστρέφονται και δεν θεωρούν ότι επηρεάζονται από αυτές. Όμως η αυτοματοποιημένη ενεργοποίησή τους δεν είναι δυνατόν να αποφεύγεται πάντα και τα άτομα μπορεί να εμφανίζουν ανεπιθύμητες σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές. Για όλους αυτούς τους λόγους, είναι αναγκαία επιθυμία για αναστολή ή έλεγχο αυτών των ανεπιθύμητων αντιδράσεων και κυρίως όταν συγκρούονται με προσωπικά ή κοινωνικά πρότυπα.logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς  και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: