του Νικόλα Στυλιανού

Toυς τελευταίους μήνες, παρατηρείται στη περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων ένας αναβρασμός στο πολιτικό σύστημα και τη κοινωνία με πολλές μαζικές, αντικυβερνητικές διαδηλώσεις να λαμβάνουν τόπο σε Σερβία, Αλβανία και Μαυροβούνιο. Μεγάλος αριθμός πολιτικών αναλυτών και ανθρώπων των social media, έσπευσαν να χαρακτηρίσουν τα κινήματα αυτά, συλλογικά ως «Βαλκανική Άνοιξη», παραλληλίζοντας τα έτσι με τα αντίστοιχα κινήματα του αραβικού κόσμου το 2011 τα οποία έμειναν στη ιστορία με την επωνυμία «Αραβική Άνοιξη». Τι συνδέει όμως αυτά τα δύο κινήματα τα οποία εκτυλίχθηκαν σε δύο εντελώς διαφορετικά μέρη του κόσμου και σε εντελώς διαφορετικές χρονικές περιόδους; Υπάρχουν πράγματι κοινά στοιχεία ανάμεσά τους ή ο όρος «Βαλκανική Άνοιξη» μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ατυχής;

Για να υπάρξει κάποιο συμπέρασμα σχετικά με το παραπάνω ερώτημα, θα ήταν εύλογο πρώτα να εξετασθούν τα χαρακτηριστικά του κάθε κινήματος ξεχωριστά και έπειτα να γίνει μια σύγκριση μεταξύ τους, εφόσον βεβαίως κάτι τέτοιο είναι εφικτό. Η «Αραβική Άνοιξη» ορίζεται τοπικά στις χώρες της Μέσης Ανατολής και σε εκείνες της Βορείου Αφρικής και ξέσπασε το 2011 με προπύργιο τη Τυνησία. Στη συνέχεια εξαπλώθηκε και σε άλλες χώρες όπως την Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν, τη Λιβύη αλλά και τη Συρία. Τα αίτια αυτών των κινημάτων διαμαρτυρίας ήταν η φτώχεια και η καταπίεση που βίωναν οι πολίτες των χωρών, καθώς και η διαρκής καταπάτηση των δικαιωμάτων που αφορούν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια από τα θεσμικά όργανα. Κοινά γνωρίσματα των διαδηλώσεων υπήρξαν οι μαζικές συγκεντρώσεις, οι απεργίες, οι πορείες και τέλος η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook και το Twitter για την εξάπλωσή τους. Ακτιβιστές, άνθρωποι κυρίως από τς τάξεις των πιο καταπιεσμένων κοινωνικά ομάδων όπως ήταν οι γυναίκες, οι ομοφυλόφιλοι και άλλοι, προσπάθησαν να διεκδικήσουν τα θεμελιώδη δικαιώματά τους στη ζωή και στην ελευθερία της ανάπτυξης της προσωπικότητάς τους χωρίς κρατικούς-θεσμικούς περιορισμούς. Μερικά χρόνια μετά, κοιτάζοντας τις χώρες αυτές καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως η «επανάσταση των γιασεμιών» ουσιαστικά απέτυχε. Τα καταπιεστικά καθεστώτα αντικαταστάθηκαν με άλλα εξίσου καταπιεστικά και ανελεύθερα. Στην ουσία, άλλαξαν τα πρόσωπα που ασκούν την εξουσία αλλά η κατάσταση λίγο-πολύ παρέμεινε η ίδια.

Από την άλλη πλευρά, η κατάσταση σήμερα στα Βαλκάνια είναι κάπως διαφορετική. Γιατί υποστηρίζεται κάτι τέτοιο; Πρώτα απ’ όλα, αξίζει να σημειωθεί το γεγονός πως δεν υπάρχει κάποια σύνδεση μεταξύ των διαδηλώσεων της κάθε χώρας ξεχωριστά, με αυτές των άλλων χωρών. Υπάρχει βέβαια ένας κοινός παρανομαστής που δεν είναι άλλος από τα μηνύματα κατά της διαφθοράς που επικρατεί στο κάθε κράτος, οι σχέσεις πολιτικών με το οργανωμένο έγκλημα, η μη δημοκρατική λειτουργία των θεσμών, ο έλεγχος των ΜΜΕ και η δυσαρέσκεια για την πολυετή αναμονή της ένταξης στην Ε.Ε., όμως κάτι τέτοιο δεν μπορεί να μας οδηγήσει ασφαλώς στο συμπέρασμα πως τα κινήματα διαμαρτυρίας αυτά  έχουν κάποιο υπερεθνικό χαρακτήρα. Στη Σερβία, στην Αλβανία, στο Μαυροβούνιο, το περιεχόμενο των διεκδικήσεων αφορά εθνικά ζητήματα που ταλαιπωρούν τους πολίτες του κάθε κράτους ξεχωριστά και για αυτό οι πολίτες επιδιώκουν την ανατροπή των κυβερνήσεων τους. Δεύτερον, τα κινήματα αυτά δεν πηγάζουν από την κοινωνία αλλά από τη πολιτική σκηνή της κάθε χώρας και υποστηρίζονται από την εκάστοτε αντιπολίτευση. H αντιπολίτευση συντονίζει τους διαμαρτυρόμενους και έως ένα βαθμό θα μπορούσαμε να πούμε πως εμψυχώνει αυτούς, να στραφούν κατά των κυβερνήσεων με σκοπό την τελική ανατροπή τους. Επομένως οι εξεγέρσεις αυτές δεν αποτελούν ένα κοινωνικό κίνημα όπως θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε αυτό της «Αραβικής Άνοιξης» αλλά ένα κίνημα με καθαρά πολιτική χροιά.

Από το γεγονός αυτό πηγάζει μια επιπλέον και αδιαμφισβήτητα η πιο σημαντική διαφορά που εντοπίζει κανείς διερευνώντας το θέμα, που δεν είναι άλλη από το περιεχόμενο των διεκδικήσεων. Οι βαλκανικές εξεγέρσεις δεν διεκδικούν δικαιώματα που αφορούν την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και την ελευθερία της έκφρασης αλλά οι διεκδικήσεις τους έχουν καθαρά πολιτικό περιεχόμενο. Στην Αλβανία και στο Μαυροβούνιο, ο Ράμα και ο Τζουγκάνοβιτς αντίστοιχα, κατηγορούνται για διαφθορά και για συμμετοχή στο οργανωμένο έγκλημα, ενώ στη Σερβία ο Βούτσιτς κατακρίνεται για τους χειρισμούς του στο θέμα το Κοσόβου και γενικά για το διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα το οποίο έχει διαμορφώσει. Δεν διεκδικούν ελευθερίες αλλά προωθούν συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και στάσεις με απώτερο σκοπό την αντικατάσταση των κυβερνήσεων τους. Από την άλλη πλευρά, αν εξετάζοντας κανείς και το σύνθημα της «Αραβικής Άνοιξης» το οποίο και ήταν «Ash-shaʻbyurīdisqāṭan-niẓām» (ο λαός θέλει να πέσει το καθεστώς), θα διαπιστώσει πως πράγματι υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά στο περιεχόμενο των διεκδικήσεων των δύο κινημάτων. Η έννοια καθεστώς διαφέρει ριζικά από την έννοια της κυβέρνησης, καθώς κρύβει μέσα της έναν γενικότερο προσανατολισμό, συμπεριλαμβανομένου βεβαίως και του πολιτικού μέρους, αλλά όχι μόνο. Κρύβει μέσα της αξίες, τάσεις, δικαιώματα. Υπερβαίνει λοιπόν κατά κάποιο τρόπο το καθαρά πολιτικό προσκήνιο και εμβαθύνει σε ένα γενικότερο κλίμα που επικρατεί, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σήμερα στα Βαλκάνια όπου οι διεκδικήσεις έχουν μια καθαρά πολιτική χροιά.

Συμπερασματικά, λοιπόν, και λαμβάνοντας υπόψιν όλα όσα γράφτηκαν παραπάνω, γίνεται ευδιάκριτο πως μια προσπάθεια ταύτισης των δύο αυτών γεγονότων είναι επιπόλαιη, βιαστική και ατυχής. Πράγματι περιέχουν αρκετά κοινά στοιχεία όπως΄είναι τα μέσα διαμαρτυρίας και προώθησης της (Social Media) αλλά και θεμελιώδεις διαφορές που συνωμοτούν στο να τα χαρακτηρίσουμε ως δύο εντελώς διαφορετικές καταστάσεις. Το μεν κίνημα του αραβικού κόσμου μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα κοινωνικό κίνημα με υπερεθνικό χαρακτήρα και με διεκδικήσεις πολιτικές αλλά κυρίως κοινωνικές, ενώ οι δε πολιτικές διαμαρτυρίες των βαλκανικών χωρών έχουν ένα καθαρά εθνικό χαρακτήρα και στοχεύουν σε μία πολιτική αναθεώρηση – ανατροπή. Ο χρόνος μένει να δείξει αν κάτι τέτοιο θα καταστεί εφικτό ή και αυτής της «Άνοιξης» τα λουλούδια, όπως και πολλών άλλων, δεν θα ανθίσουν ποτέ…logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς  και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.