του Σπύρου Τουλουπάκη, ερευνητή της ομάδας «Περιβάλλον & Ενέργεια»

Στις 18 Απριλίου 1951 ο άνθρακας και ο χάλυβας αποτέλεσαν το εφαλτήριο για τη συγκρότηση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) από έξι ευρωπαϊκά κράτη. Δεδομένου ότι, εκείνη την περίοδο, οι δύο αυτοί ενεργειακοί πόροι συνιστούσαν τα βασικότερα καύσιμα στην ευρωπαϊκή ήπειρο, η συγκρότηση της ΕΚΑΧ ήταν μια απολύτως λογική κίνηση, προκειμένου να καταστούν ελεύθερες οι σχετικές συναλλαγές μεταξύ των έξι.

Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, το 1969, και παρά τις ανακύψασες ευρωπαϊκές επιφυλάξεις που γεννήθηκαν ύστερα από την Κρίση του Σουέζ το 1954, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο κατέστησαν οι βασικοί ενεργειακοί πόροι στην Ευρώπη, εκθρονίζοντας έτσι για πρώτη φορά τα στερεά καύσιμα. Έκτοτε, οι ευρωπαϊκές χώρες δεν σταμάτησαν χρόνο με το χρόνο να αυξάνουν τα ποσοστά κατανάλωσης πετρελαίου και φυσικού αερίου, γεγονός που τις κατέστησε ενεργειακά ανασφαλείς μέχρι και σήμερα.

Όσον αφορά την τεχνική διάσταση του ζητήματος, πρέπει να αναφερθεί ότι οι υδρογονάνθρακες διακρίνονται σε ποικίλες μορφές, με τις βασικότερες να είναι το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Η παρούσα επιστημονική ανάλυση θα επικεντρωθεί κυρίως στο υγροποιημένο φυσικό αέριο και στο κατά πόσο αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση της ενωσιακής ενεργειακής αυτάρκειας.

Έτσι, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι το φυσικό αέριο είναι ένας ορυκτός ενεργειακός πόρος που έχει σχηματιστεί κάτω από την επιφάνεια της γης. Εμπεριέχει πολλές ενώσεις με βασικό συστατικό το μεθάνιο (CH4), και σε μικρότερο ποσοστό στοιχεία όπως το προπάνιο (C3H8) και το αιθάνιο (C2H6). Παράλληλα, εμπεριέχονται και μη υδρογόνα αέρια, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμοί [1].

Tο υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) δεν είναι τίποτα παραπάνω από φυσικό αέριο, το οποίο έχει μετατραπεί σε υγρή μορφή με ψύξη του στους -162°C. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι, το φυσικό αέριο σε αυτή τη μορφή καταλαμβάνει 600 φορές μικρότερο όγκο σε σχέση με την αέριά του μορφή. Η μετατροπή του σε υγρή μορφή αναπτύχθηκε το 19ο αιώνα με βασικό στόχο τόσο τη μεταφορά του σε μέρη όπου δεν υπήρχαν αγωγοί, όσο και για κατανάλωση σαν καύσιμο στις οδικές και μη μεταφορές [2].

Η ενεργειακή κατάσταση της ΕΕ

Η σωστή διερεύνηση του υγροποιημένου φυσικού αερίου ως σανίδα σωτηρίας για την ενεργειακή ανασφάλεια της ΕΕ προϋποθέτει την εξέταση της τωρινής κατάστασης της Ένωσης ως παραγωγού, καταναλώτριας και εισαγωγέα φυσικού αερίου.

τουλ1

Πηγή είκ.:[3]

Όπως φαίνεται και στο παραπάνω διάγραμμα, η εγχώρια παραγωγή φυσικού αερίου κατέγραφε ανοδική πορεία μέχρι και το 1996. Έκτοτε, εκείνη δεν ανέκαμψε ποτέ σε σοβαρό επίπεδο. Η καταγεγραμμένη πτωτική τάση, που πρωτοεμφανίστηκε το 1997, αποτελεί σήμα κατατεθέν της ευρωπαϊκής παραγωγής μέχρι και σήμερα, χωρίς βέβαια να απουσιάζουν κάποιες αμελητέες αυξήσεις σε ορισμένα έτη, όπως κατά το 2004. Παρ’όλα αυτά, η παραγωγή το 2016 κυμάνθηκε στα 107,5 Mtoe [4], ποσότητα μειωμένη κατά 0,3 Mtoe σε σχέση με το προηγούμενο έτος (2015).

τουλ2

Πηγή είκ.:[5]

Σε αντίθεση με την παραγωγή, η εγχώρια κατανάλωση αερίου (Gross Inland Consumption [6]) μέχρι και την έναρξη της οικονομικής κρίσης το 2009, δεν έπαψε να αυξάνεται, γεγονός που αποδεικνύει την ολοένα μεγαλύτερη προτίμηση της ΕΕ σε αυτό. Άλλωστε, δεν αποτελεί τυχαίο γεγονός ότι, με τη σταδιακή ανάκαμψη της οικονομίας, και, παράλληλα, τις απόπειρες της ΕΕ να απεξαρτηθεί από τη χρήση στερεών καυσίμων, η ζήτηση για φυσικό αέριο έχει πάρει σταθερά εδώ και τρία χρόνια την ανιούσα. Ενδεικτικά, η ΕΕ το 2016 κατανάλωσε 383 Mtoe φυσικού αερίου, ποσότητα αυξημένη κατά 25,1 Mtoe σε σχέση με το περασμένο έτος (2015). Η τάση αυτή δεν εκτιμάται πως θα αλλάξει σε βάθος χρόνου.

τουλ3Πηγή είκ.:[7]

Η λήψη ως δεδομένων, τόσο της διαρκώς μειουμένης εγχώριας παραγωγής φυσικού αερίου, όσο και της σταθερά αυξανομένης εσωτερικής ζήτησης, επεξηγεί πλήρως τα δεδομένα του παραπάνω διαγράμματος. Η ΕΕ, εξαιτίας του παγίου ενεργειακού ελλείματος που αντιμετωπίζει, εισήγαγε για το έτος 2016, 269,5 Mtoe φυσικού αερίου, ποσότητα αυξημένη κατά 22,2 Mtoe σε σχέση με το προηγούμενο έτος (2015). Οι εισαγωγές αυτές διεξάγονται κατά κύριο λόγο μέσω ενός ευρυτάτου δικτύου υποθαλασσίων και μη αγωγών, που εκτείνονται σε πολλές δεκάδες χιλιόμετρα. Επίσης, σε περιορισμένο βαθμό, εισαγωγές πραγματοποιούνται και με τη μορφή υγροποιημένου φυσικού αερίου.

τουλ4

Πηγή είκ.:[8]

Τέλος, οι χώρες που καλύπτουν το ευρωπαϊκό ενεργειακό έλλειμα είναι αρκετές, με τη Ρωσία να κατέχει αδιαμφισβήτητα τα πρωτεία όσον αφορά τις εξαχθείσες ποσότητες, ακολουθούμενη από τη Νορβηγία, την Αλγερία και το Κατάρ. Θα πρέπει να σημειωθεί επίσης ότι, αν και σαφώς λιγότερες, ποσότητες προς την ΕΕ εξάγει και η Νιγηρία, η Λιβύη, αλλά και το Περού.

Αμερικανικό LNG: σανίδα σωτήριας για την ΕΕ;

Λαμβάνοντας επομένως υπόψη τα δεδομένα της προηγουμένης ενότητας, καθίσταται σαφές ότι η ΕΕ αποτυγχάνει σφοδρά σε έναν από τους βασικούς στόχους του άρθρου 176 της Συνθήκης της Λισαβόνας, αυτόν της επίτευξης ενεργειακής ασφάλειας. Τα πρωτεία που απολαμβάνει η Ρωσία σταθερά εδώ και δεκαετίες ως προμηθευτής της ΕΕ, σε συνδυασμό με τη σχεδόν εξολοκλήρου ή και πλήρη εξάρτηση 11 ευρωπαϊκών χωρών από εκείνη [9], δεν αποτελούν θετικά δείγματα γραφής, ιδίως όταν ληφθούν υπόψη τα γεγονότα των ετών 2006 [10] και 2009 [11], οπότε η Ρωσία έκλεισε τη στρόφιγγα εν μέσω χειμώνα λόγω μιας οικονομικής διαμάχης με την Ουκρανία.

Η επικρατούσα κατάσταση δεν σημαίνει βέβαια ότι η ΕΕ μένει με σταυρωμένα τα χέρια. Αντίθετα, καταβάλει διαρκώς προσπάθειες με τη μορφή στρατηγικών, αλλά και προτεινομένων μέτρων. Ένα από αυτά τα μέτρα συνίσταται στη διαφοροποίηση των προμηθευτών, προκειμένου να μειωθεί το μονοπώλιο της Ρωσίας. Σημαντικός σύμμαχος σε αυτήν την προσπάθεια δύναται να αποτελέσει και το αμερικανικό υγροποιημένο αέριο.

Η αμερικανική διέξοδος ανέκυψε την τελευταία κυρίως τριετία, καθώς με την ανάπτυξη της τεχνολογίας κατέστη εφικτή η εξόρυξη σχιστολιθικού αερίου σε τέτοιες ποσότητες που επέτρεψαν στις ΗΠΑ όχι μόνο να γίνουν αυτάρκεις, αλλά και να καταστούν εξαγωγός χώρα. Με τα διαθέσιμα αποθέματά της να προσεγγίζουν τα 11,9 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα [12], ποσότητα που την τοποθετεί στην πεντάδα των χωρών με τα μεγαλύτερα αποθέματα παγκοσμίως, είναι βέβαιο ότι οι ΗΠΑ θα επενδύσουν ακόμα περισσότερο σε αυτόν τον τομέα, αφού προσδοκούν όχι μόνο οικονομικά οφέλη, αλλά και γεωπολιτικά.

Προς υποστήριξη των ανωτέρω, στον παρακάτω πίνακα εμπεριέχονται όλοι οι αμερικανικοί σταθμοί εξαγωγής υγροποιημένου αέριου, που είτε έχουν εγκριθεί και είναι υπό κατασκευή, είτε λειτουργούν, είτε έχουν μείνει στο στάδιο της έγκρισης από την Federal Energy Regulatory Commission (FERC):

Τοποθεσία Χειριστής Κατάσταση Ποσότητα που μπορεί να επεξεργαστεί (Bcf/d)
Sabine Pass, LA Sabine Pass Liquefaction Σε λειτουργία 1,40
Cove Point, MD Dominion Cove Point LNG Σε λειτουργία 0,82
Kenai, AK ConocoPhilips Σε λειτουργία 0,2
Corpus Christi, TX Cheniere – Corpus Christi LNG Σε λειτουργία 0,71
Sabine, LA Cheniere/Sabine Pass LNG Υπό κατασκευή (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2021) 0,70
Hackberry, LA Sempra-Cameron LNG Υπό κατασκευή (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2021) 2,10
Freeport, TX Freeport LNG,
Dev/Freeport LNG

Expansion/FLNG Liquefaction

Υπό κατασκευή (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2019) 2,14
Corpus Christi, TX Cheniere – Corpus Christi LNG Υπό κατασκευή (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2019) 1,4
Elba Island, GA Southern LNG Company Υπό κατασκευή (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2019) 0,35

 

Lake Charles, LA Southern Union – Lake Charles LNG Εγκεκριμένο 2,20
Lake Charles, LA Magnolia LNG Εγκεκριμένο 1,08
Hackberry, LA Sempra – Cameron LNG Εγκεκριμένο 1,41
Sabine Pass, TX Exxon Mobil – Golden Pass Εγκεκριμένο 2,10
Cameron Parish, LA Venture Global Calcasieu Pass Υπό κατασκευή 1,41
Calcasieu Parish, LA Driftwood LNG Υπό κατασκευή 4,0
Port Arthur, TX Port Arthur LNG Trains 1 & 2 Εγκεκριμένο 1,86

Πηγές πιν.:[13] [14]

Συνεπώς, γίνεται κατανοητό ότι η αμερικανική διέξοδος έχει ιδιαίτερα σημαντική δυναμική, από την οποία μπορεί να επωφεληθεί κάλλιστα και η ΕΕ. Στα θετικά μιας τέτοιας επιλογής συγκαταλέγονται, μεταξύ άλλων, η διαφορετική τιμολόγηση που απολαμβάνει το αμερικανικό υγροποιημένο αέριο, γεγονός που το καθιστά ανεξάρτητο από τις διακυμάνσεις των τιμών του πετρελαίου, όπως δηλαδή συμβαίνει με το ρωσικό [15], καθώς επίσης και η ευελιξία των σχετικών συμβολαίων που περιέχουν tolling agreements [16] [17].

Ωστόσο, το ζήτημα είναι ότι η ευρωπαϊκή αγορά υγροποιημένου αερίου δεν είναι τόσο ελκυστική, όσο για παράδειγμα η κινεζική. Παρ’όλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όχι μόνο έχει επίγνωση της κατάστασης, αλλά, εκτιμώντας παράλληλα και τον πολλαπλασιασμό της παγκόσμιας προσφοράς LNG και ελπίζοντας στην πτώση των τιμών, έχει διαμορφώσει σχετική στρατηγική, με απώτερο στόχο να καταστεί η ενωσιακή αγορά ελκυστικότερη και να μπορέσει να εκμεταλλευτεί πλήρως τη διεθνώς αναπτυσσομένη αγορά του LNG.

Η στρατηγική αυτή συνίσταται στη λήψη των ακολούθων τριών μέτρων [18]:

1ο μέτρο: Κατασκευή προσθέτων τερματικών επεξεργασίας LNG, βελτίωση προσβασιμότητας στα υπάρχοντα τερματικά και αποτελεσματικότερη χρήση των αποθηκευτικών χώρων.

2ο μέτρο: Ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς φυσικού αερίου, προκειμένου να καταστεί ανταγωνιστικότερη η ενωσιακή αγορά και να μειωθούν οι τιμές.

3ο μέτρο: Στενή συνεργασία σε διεθνές επίπεδο προκειμένου η ΕΕ να διασφαλίσει τη διαμόρφωση μιας ελεύθερης και διαφανούς παγκόσμιας αγοράς LNG.

Ανεξαρτήτως των προβλημάτων και των προαναφερθέντων περιορισμών που χαρακτηρίζουν την ενωσιακή αγορά, η αλλαγή ηγεσίας στις ΗΠΑ φαίνεται να απέδωσε μια νέα δυναμική στο ευρωαμερικανικό εμπόριο LNG. Από την ημερομηνία ορόσημο της 25ης Ιουλίου 2018, όταν και ο Προέδρος Trump προχώρησε σε κοινή δήλωση με τον Προέδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Juncker, κατά την οποία συμφώνησαν στην ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας στον τομέα της ενέργειας, οι εισαγωγές του αμερικανικού LNG έχουν αυξηθεί κατακόρυφα.

τουλτελοςΠηγή είκ.:[19]

Για την ακρίβεια των παραπάνω, όπως υποδεικνύει και το διάγραμμα, μπορεί να παρατηρηθεί ότι σε διάστημα 8 μηνών οι εισαγωγές αυξήθηκαν κατά 272%, ενώ μέσα στην επόμενη πενταετία η ΕΕ έχει δεσμευτεί να διπλασιάσει τις εισαγωγές της, προκειμένου αυτές να φτάσουν τα 8 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα μέχρι το 2023 [20]. Παρ’όλα αυτά, ολοκληρώνοντας την ανάλυση, στο ερώτημα τελικά εάν το αμερικανικό LNG θα μπορούσε να αποτελέσει σανίδα σωτηρίας για την ΕΕ, η απάντηση είναι κατά βάση μάλλον αρνητική. Όμως, αυτή η στρατηγική στροφή της ΕΕ μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση της μερίδας του λέοντος που απολαμβάνει η Ρωσία στην ενωσιακή αγορά.

Παραπομπές:

[1] U.S. Energy Information Administration. (2018). Natural Gas – Energy Explained, Your Guide To Understanding Energy – Energy Information Administration. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 24 Ιουνίου 2019].

[2] U.S. Energy Information Administration. (2019). Liquefied Natural Gas – Energy Explained, Your Guide To Understanding Energy – Energy Information Administration. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 24 Ιουνίου 2019].

[3] European Commission. (2019). EU energy in figures. 18η έκδ. [ηλεκτρονικό βιβλίο]. Λουξεμβούργο: Ευρωπαϊκή Ένωση, σελ. 37. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 27 Ιουνίου 2019].

[4] Million tonnes of Oil Equivalent: Εκατομμύρια τόνοι ισοδυνάμου πετρελαίου.

[5] European Commission. (2019). EU energy in figures. 18η έκδ. [ηλεκτρονικό βιβλίο]. Λουξεμβούργο: Ευρωπαϊκή Ένωση, σελ. 44. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 27 Ιουνίου 2019].

[6] Ακαθάριστη Εγχώρια Ενεργειακή Κατανάλωση (Gross Inland Energy Consumption): Η Ακαθάριστη Εγχώρια Ενεργειακή Κατανάλωση ορίζεται ως η συνολική ενεργειακή κατανάλωση μιας χώρας ή μιας εξεταζομένης περιοχής. Αναπαριστά την ποσότητα ενεργείας που είναι αναγκαία για να καλυφθούν οι εσωτερικές καταναλώσεις της γεωγραφικής περιοχής που εξετάζεται.

[7] European Commission. (2019). EU energy in figures. 18η έκδ. [ηλεκτρονικό βιβλίο]. Λουξεμβούργο: Ευρωπαϊκή Ένωση, σελ. 40. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 27 Ιουνίου 2019].

[8] European Commission. (2019). EU energy in figures. 18η έκδ. [ηλεκτρονικό βιβλίο]. Λουξεμβούργο: Ευρωπαϊκή Ένωση, σελ. 65. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 27 Ιουνίου 2019].

[9] Eurostat. (2019). EU imports of energy products – recent developments – Statistics Explained. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 11 Ιουλίου 2019].

[10] Parfitt, T. (2006). Russia turns off supplies to Ukraine in payment row, and EU feels the chill. The Guardian. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 11 Ιουλίου 2019].

[11] Gow, D. (2009). Russia-Ukraine gas crisis intensifies as all European supplies are cut off. The Guardian. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 11 Ιουλίου 2019].

[12] BP p.l.c. (2019). BP Statistical Review of World Energy. 68η έκδ.  Λονδίνο: BP p.l.c., σελ. 30. Διαθέσιμο εδώ [Ανακτήθηκε 13 Ιουλίου 2019].

[13] Federal Energy Regulatory Commission. (2019). North American LNG Export Terminals Existing. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 13 Ιουλίου 2019].

[14] Federal Energy Regulatory Commission. (2019). North American LNG Export Terminals Approved, Not Yet Built. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 13 Ιουλίου 2019].

[15] Οι τιμές των ΗΠΑ προσαρμόζονται στην αμερικανική «Henry Hub gas spot price», ενώ οι τιμές της Gazprom προσαρμόζονται προς την τιμή του πετρελαίου.

[16] Το tolling agreement εγγυάται τη δέσμευση συγκεκριμένης χωρητικότητας υγροποίησης σε συγκεκριμένη τιμή για περιόδους 15 έως 20 ετών σε βάση χρήσης ή πληρωμής. Αυτό σημαίνει ότι εάν ο Ευρωπαίος αγοραστής επιλέξει να μην καταναλώσει το LNG, θα κληθεί να πληρώσει μόνο το κόστος της δεσμευμένης χωρητικότητας, αντί για το πλήρες κόστος του LNG, όπως δηλαδή θα συνέβαινε σε ένα συμβόλαιο που περιλαμβάνει ρήτρα χρήσης ή πληρωμής.

[17] Kabouche, L. (2018). The Energy Briefing: Will US gas exports to Europe surge? Global Risk Insights. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 14 Ιουλίου 2019].

[18] Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2016). Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με μια στρατηγική της ΕΕ για το υγροποιημένο φυσικό αέριο και την αποθήκευση φυσικού αερίου. COM(2016) 49 τελικό, Βρυξέλλες, σελ. 4 – 11. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 22 Ιουλίου 2019].

[19] Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2019). EU-U.S. LNG TRADE. U.S. liquefied natural gas (LNG) has the potential to help match EU gas needs. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 14 Ιουλίου 2019].

[20] Slav, I. (2019). EU Promises To Double U.S. LNG Imports Within 5 Years. Oilprice.com. Διαθέσιμο διαδικτυακά εδώ [Ανακτήθηκε 14 Ιουλίου 2019].