του Χρήστου Τσαγκάρη, συντονιστή της ομάδας «Επιστήμη & Τεχνολογία»

Ζούμε σε μία εποχή που έννοιες όπως η ψηφιοποίηση των υπηρεσιών υγείας, η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη βαρύτητα. Μολαταύτα η εκπαίδευση των μελλοντικών επαγγελματιών υγείας σπάνια παρέχει τα απαραίτητα εφόδια. Το ίδιο πρόβλημα φαίνεται να αντιμετωπίζει η πανεπιστημιακή εκπαίδευση σε όλους σχεδόν τους τομείς του επιστητού, δεδομένου ότι οι απόφοιτοι δεν διαθέτουν τις απαραίτητες για το εργασιακό τους περιβάλλον δεξιότητες. Αυτό το έλλειμα εμποδίζει πολλούς νέους να εξασφαλίσουν θέσεις εργασίας έως ότου αναπληρωθεί. Η ιδιαιτερότητα του χώρου της υγείας έγκειται στο γεγονός ότι οι απόφοιτοι δύνανται να εργασθούν ακόμα και χωρίς αυτές τις δεξιότητες. (1, 2)

 Ο ελλιπής ψηφιακός γραμματισμός των αποφοίτων σχολών επιστημών υγείας αξίζει να μας απασχολήσει λόγω των συνεπειών του στις σύγχρονες επιστήμες υγείας. Αφού εξετάσουμε το μέγεθος του προβλήματος με βάση τη σύγχρονη βιβλιογραφία, θα επικεντρωθούμε σε υφιστάμενες αλλά και δυνητικούς τρόπος γεφύρωσης του χάσματος.

Πρόσφατη έρευνα του Eυρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την Yγεία (European Health Parliament) έδειξε ότι η πλειοψηφία των νέων γιατρών δεν αισθάνεται εξοικειωμένη με ψηφιακά συστήματα που καλείται να χρησιμοποιήσει. (2) Σε παρόμοια έρευνα μεταξύ φοιτητών οδοντιατρικής από όλη την Ευρώπη, φοιτητές και νέοι επαγγελματίες παραδέχθηκαν ότι δεν είναι σε θέση να αξιοποιήσουν πλήρως τις νέες τεχνολογίες.(3) Παράλληλα, έρευνα που συνέκρινε τις δεξιότητες φοιτητών και καθηγητών ιατρικών σχολών της Ιρλανδίας ως προς τη χρήση του διαδικτύου έδειξε ότι η πλειονότητα των φοιτητών βρίσκεται σε παρόμοιο επίπεδο με τους καθηγητές παρά την έκθεση τους εξ απαλών ονύχων στο διαδίκτυο. Σημαντικότερο κρίθηκε το έλλειμα δημιουργικών ικανοτήτων στο διαδικτυακό περιβάλλον (4)

 Η πλοήγηση του νέου γιατρού, οδοντιάτρου, φυσικοθεραπευτή ή φαρμακοποιού στον χώρο αυτό εναπόκειται κυρίως στην προσωπική του εξοικείωση με την τεχνολογία και λιγότερο στην τυπική του  εκπαίδευση. Δημιουργείται ένα σύστημα δύο ή και περισσότερων ταχυτήτων. Στο ένα άκρο βρίσκονται απόφοιτοι με γνώσεις διαχείρισης ιστοσελίδων, σχεδίασης εφαρμογών, χρήσης αλγορίθμων στην έρευνα και στο άλλο άκρο εκείνοι που προστρέχουν στους πρώτους όταν καλούνται να ετοιμάσουν μία παρουσίαση ή ένα υπολογιστικό φύλλο. (4)

Ως επαγγελματίες όλοι τους θα κληθούν να διεκπεραιώσουν τα αρχεία των ασθενών, τα παραπεμπτικα και τις συνταγές τους στο άμεσο μέλλον. Θα κληθούν επίσης να παρουσιάσουν ομιλίες με την υποστήριξη εποπτικού υλικού, να υποβάλλουν άρθρα τους σε συστήματα καταχώρησης ή να αναζητήσουν τη δουλειά συναδέλφων τους εκεί. Σε βάθος χρόνου θα μάθουν να χειρίζονται το σύστημα συνταγογράφησης. Θα μάθουν πώς να χειρίζονται – σε ένα βασικό επίπεδο – προγράμματα προβολής απεικονιστικών εξετάσεων ενώ ανάλογα με το περιβάλλον εργασίας τους θα αποκτήσουν γνώσεις δημιουργίας εποπτικού υλικού, συγγραφής με σύγχρονα μέσα (συστήματα referencing, google docs κα). (4,5) Με αυτά τα εφόδια, το χάσμα δεξιοτήτων καθίσταται διαβατό και μπορεί ο νέος γιατρός, κτηνίατρος ή φαρμακοποιός να σταθεί αξιοπρεπώς στο χώρο του. Η νίκη ωστόσο είναι πύρρειος και η κατά πάντα αξιοπρεπής στασιμότητα δεν συμβαδίζει με τις εξελίξεις.

Τη συνταγογράφηση τη μαθαίνει κανείς μόνος ή παρακολουθώντας συναδέλφους που είναι επιφορτισμένοι με κάθε άλλη αρμοδιότητα πέρα από την εκπαίδευση του. Αυτό οδηγεί σε αυξημένο χρόνο αναμονής για τους ασθενείς, λάθη με οικονομικό κόστος για το σύστημα υγείας ή τους ασφαλισμένους και απαξίωση του νέου «που δεν ξέρει ακόμα» στα μάτια των ασθενών. (5) Η αυτοδίδακτη εκμάθηση της καταχώρησης βιβλιογραφίας σε ένα επιστημονικό κείμενο, υπόκειται σε χρονοβόρες παλινωδίες που αποστασιοποιούν τον νέο επιστήμονα από την έρευνα και την επικοινωνία της επιστήμης του. Οι απώλειες αυτές πολλαπλασιάζονται αν αναλογιστούμε τις δεξιότητες που ο νέος επαγγελματίας υγείας δεν θεωρείται απαραίτητο να αποκτήσει. Η επικοινωνία της επιστήμης με το ευρύ κοινό – έργο που πολλοί τονίζουν ότι η νέα γενιά μπορεί να επιτελέσει με τη δημιουργία και διάχυση infographics, συντόμων εκπαιδευτικών βίντεο – ατονεί. Ταυτόχρονα το έλλειμμα τυπικής εκπαίδευσης των νέων επαγγελματιών υγείας στη χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ – social media) γίνεται πρόξενος σημαντικών προβλημάτων. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται η διάχυση ανακριβών πληροφοριών, η μη τήρηση του ιατρικού απορρήτου ή η δυσφήμιση του επαγγέλματος λόγω ατυχών αναρτήσεων. (6)

Το χάσμα δεξιοτήτων καλύπτεται με μέσα που απευθύνονται σε κάθε νέο και με μέσα που έχουν σχεδιαστεί ειδικά για νέους επιστήμονες του χώρου της υγείας. Εκπαίδευση στη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών παρέχεται σε πολλά – συχνά ιδιωτικά – κέντρα ανά την Ευρώπη και πιστοποιείται μέσω ECDL από το 1995 (7). Παράλληλα, ο ψηφιακός γραμματισμός καλλιεργείται μέσω προγραμμάτων μη τυπικής εκπαίδευσης – erasmus+ που εμπλέκουν τους συμμετέχοντες στη δημιουργία και επεξεργασία οπτικοακουστικού υλικού. (8) Δημιουργώντας ένα βίντεο μπορεί κανείς να εκπαιδευθεί αλλά μπορεί και να εκπαιδεύσει. Πέρα από την οργανωμένη μη τυπική εκπαίδευση παρατηρείται συχνά το φαινόμενο των καναλιών του YouTube ή άλλων παρεμφερών μέσων που προσφέρουν οδηγούς ψηφιακών δεξιοτήτων. Αν δεν γνωρίζω πώς να σχεδιάσω ένα διάγραμμα στο Excel, μπορώ να παρακολουθήσω βήμα βήμα τη διαδικασία αναζητώντας «how to…?».

Επιπρόσθετα προς αυτά οι νέοι επαγγελματίες υγείας έχουν πρόσβαση σε δομημένες εκπαιδευτικές συνεδρίες (workshops) και σε σχετική πρακτική άσκηση. Τα workshops οργανώνονται κατά κανόνα στο πλαίσιο συνεδρίων και παρέχουν ολιγόωρη διαδραστική εκπαίδευση σε ολιγομελείς ομάδες. Ο θεματικός τους χαρακτήρας τους επιτρέπει να εστιάσουν σε συνήθη ελλείμματα ψηφιακών δεξιοτήτων ενώ οι συμμετέχοντες ενθαρρύνονται να μεταφέρουν την εμπειρία που αποκτούν και σε συναδέλφους τους. Η πρακτική άσκηση είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στο χώρο των υπηρεσιών υγείας και παρότι συνήθως εστιάζει στην ανάπτυξη κλινικών ή εργαστηριακών δεξιοτήτων, μπορεί να γίνει στις εγκαταστάσεις κάποιου ιατρικού περιοδικού ή εκδοτικού οίκου ούτως ώστε να εξοικειωθεί ο ασκούμενους με τις ψηφιακές δεξιότητες που απαιτούνται στον χώρο αυτό. (9,10)

Είναι, λοιπόν, επαρκή αυτά τα μέσα; Το χάσμα καλύπτεται αλλά δεν γεφυρώνεται με αποτέλεσμα κάθε νέο βήμα να ενέχει τον κίνδυνο της κατάρρευσης. Πώς ορίζεται η κατάρρευση; Με το να μη μπορεί μια κλινική, ένα νοσοκομείο ή ακόμα και ένα σύστημα υγείας να προσαρμοστεί σε μια αναβάθμιση των ψηφιακών υπηρεσιών. Χρειάζεται να αναπληρωθούν τα κενά της πρόσκτησης ψηφιακών δεξιοτήτων από τους νέους υγειονομικούς.

Κανείς δεν έγινε γιατρός παρακολουθώντας ένα δεκαήμερο σεμινάριο. Με σύγχρονους όρους θα λέγαμε ότι για να προσφέρει κάνεις υπηρεσίες υγείας χρησιμοποιώντας επαρκώς τα ψηφιακά μέσα, χρειάζεται να εξοικειωθεί με την παρουσία και τη λειτουργία τους μέσα από τις σπουδές του. (9,10,11)

Κανείς δεν έλαβε τίτλο ειδίκευσης παρακολουθώντας ένα workshop. Η δομημένη διδασκαλία σε αποφοίτους είναι θεμιτή. Είναι όμως αναγκαίο να επαναλαμβάνεται, να επαυξάνεται και να αξιολογεί τους συμμετέχοντες με βάση πραγματικά προβλήματα. Χρειάζεται λοιπόν οι νέοι απόφοιτοι να παρακολουθούν τις εξελίξεις στον ψηφιακό κόσμο της υγείας συστηματικά και καθολικά. Η αυτόβουλη παρακολούθηση workshops υπενθυμίζει ή και επαυξάνει τις  γνώσεις τους αλλά δεν μπορεί να χτίσει εκ του μηδενός. (9,11)

Κάνεις επίσης δεν έγινε ειδικός μετά από μια ολιγόμηνη πρακτική. Η πρακτική άσκηση αποτελεί επιστέγασμα του μοντέλου κατάρτισης που περιγράψαμε. Σήμερα περισσότερο από ποτέ χρειάζεται να δινονται συχνές ευκαιρίες πρακτικής άσκησης ψηφιακών δεξιοτήτων σε νέους επιστήμονες υγείας. Η τριβή με το αντικείμενο, η διεργασία επίλυσης προβλημάτων και η συνακόλουθη της ευθύνη θα τους καταστήσουν πραγματικά – και όχι ευκαιριακά – ειδικούς στα ψηφιακά μέσα που άπτονται του αντικειμένου τους. Η επαναληψιμότητα της διαδικασίας άλλωστε θα φέρει και τους φορείς πρακτικής άσκησης πιο κοντά στις ανάγκες των νέων ασκουμένων τους. (9,12)

Τα παραπάνω διασφαλίζουν ένα ασφαλές όριο ψηφιακών δεξιοτήτων. Τόσο όμως η εξελισσόμενη φύση των επιστημών υγείας όσο και η δυναμική της ΕΕ μπορούν να θέσουν τον πήχυ ψηλότερα. Ανταγωνιστικά ερευνητικά προγράμματα όπως το Horizon, προγράμματα κινητικότητας και μετεκπαίδευσης στα πρότυπα του erasmus, διαγωνισμοί τύπου Hackathon αλλά και ακαδημαϊκά και επαγγελματικά κίνητρα μπορούν να ενθαρρύνουν τους αποφοίτους επιστημών υγείας να ενσκήψουν δημιουργικά στο χώρο της ψηφιακής Ιατρικής αναβαθμίζοντας τα υπάρχοντα μέσα.(7,9)

Κοντολογίς, η ανακολουθία εκπαίδευσης στις ψηφιακές δεξιότητες και απαιτήσεων στον επαγγελματικό χώρο κατατρύχει και τις επιστήμες υγείας. Σε αντίθεση με άλλους χώρους, οι νέοι υγειονομικοί θα εισέλθουν στον επαγγελματικό στίβο πάρα το έλλειμμα αυτό. Οι πρακτικές δυσκολίες δεν θα αργήσουν να φανούν και – κυρίως – θα έχουν αντίκτυπο στην παροχή υγειονομικής περίθαλψης. Σε μια εποχή που τα ψηφιακά μέσα συνυφαίνονται στον ιστό της υγείας, οι θεράποντες της είναι απαραίτητο να εκπαιδεύονται συστηματικά και δια βίου στη χρήση τους. Θέτοντας ένα ελάχιστο όριο ψηφιακών δεξιοτήτων διασφαλίζουμε την ποιοτική παροχή υπηρεσιών υγείας σήμερα. Παρέχοντας κίνητρα, ηθικά αλλά και υλικά ανοίγουμε την πόρτα στη δημιουργική σύνθεση και την καινοτομία.

Βιβλιογραφία:

  1. O’Doherty, D., Dromey, M., Lougheed, J., Hannigan, A., Last, J., & McGrath, D. (2018). Barriers and solutions to online learning in medical education – an integrative review. BMC medical education, 18(1), 130. doi:10.1186/s12909-018-1240-0
  2. Steen L., Mao X., Digital skills for health professionals, Research Gate, Published on June 2016, Accesed on August 2019, Available here
  3. Mattheos N., Nattestad A., Schittek M.,  Attström R., Computer literacy and attitudes among students in 16 European dental schools: current aspects, regional differences and future trends, Eur J Dent Educ. 2002 Feb;6(1):30-5.
  4. O’Doherty, D., Lougheed, J., Hannigan, A., Last, J., Dromey, M., O’Tuathaigh, C., & McGrath, D. (2019). Internet skills of medical faculty and students: is there a difference?. BMC medical education, 19(1), 39. doi:10.1186/s12909-019-1475-4
  5. Mesko, B., & Győrffy, Z. (2019). The Rise of the Empowered Physician in the Digital Health Era: Viewpoint. Journal of medical Internet research, 21(3), e12490. doi:10.2196/12490
  6. S. Abate, The effect of podcast lectures on nursing students’ knowledge retention and application, Nurs. Educ. Perspect., 34 (3) (2013), pp. 182-185
  7. Ahonen O. Rajalahti E. Tana J. Lejonqvist GB. Kinnunen UM. Saranto K. (2017). Developing Digital Health and Welfare Services in an International Multidisciplinary Student Team. MEDINFO 2017: Precision Healthcare through Informatics, 245, 679683. 10.3233/978-1-61499-830-3-679.
  8. European Commission, Did you know that Erasmus+ will help to give students’ digital skills a boost?, Published on December 12 2017, Accessed on August 16 2019, Available here
  9. International Network for Healthworkers Education, Digital Skills and Technology in Healthcare and Education, Accessed on August 16 2019, Available here
  10. Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2011). Online social networking and addiction–a review of the psychological literature. International journal of environmental research and public health, 8(9), 3528–3552. doi:10.3390/ijerph8093528
  11. Sonesson, L., Boffard, K., Lundberg, L., Rydmark, M., & Karlgren, K. (2017). The challenges of military medical education and training for physicians and nurses in the Nordic countries – an interview study. Scandinavian journal of trauma, resuscitation and emergency medicine, 25(1), 38. doi:10.1186/s13049-017-0376-y
  12. L.F. Aleman, J.M. Carrillo de Gea, J.J.R. Mondejar, Effects of competitive computerassisted learning versus conventional teaching methods on the acquisition and retention of knowledge in medical surgical nursing students, Nurse Educ. Today, 31 (2011), pp. 866-871, 10.1016/j.nedt.2010.12.026