Η ιστορία των σωφρονιστικών ιδρυμάτων στη χώρα μας έχει ως αφετηριακό γεγονός την κατάλυση της πόλης-κράτους. Η αρχαία ελληνική πόλη αποδοκιμάζει  την πρακτική του εγκλεισμού στις φυλακές. Το δεσμωτήριο της πόλης των Αθηνών λειτουργούσε σαν το σημερινό κρατητήριο, ήτοι για λίγες ώρες ή μερικές μέρες. Μέχρι τις απαρχές του Διαφωτισμού, η ποινή στις δυτικές χώρες για τον κατάδικο ήταν κατά κύριο λόγο σωματικής φύσης, ήτοι σωματικές ποινές αλλά και η εσχάτη των ποινών.

Στα τέλη του 17ου αιώνα και στις αρχές του 18ου, ήτοι την περίοδο που τοποθετείται χρονολογικά το πνευματικό κίνημα του Διαφωτισμού, γίνεται για πρώτη φορά λόγος για τις αρχές της δικαιοσύνης και της ισότητας. Όταν μιλάμε για ανθρώπινα δικαιώματα την περίοδο του Διαφωτισμού, δεν αναφερόμαστε στην ευρωπαϊκή θεσμική πρακτική αλλά αναφερόμαστε σε ένα νέο πολιτικό αγαθό, το οποίο αναδύθηκε μέσα από τις στάχτες και την πικρία του πολέμου και το οποίο εκφράστηκε μέσα από την διανόηση της εποχής. Το κίνημα αυτό επηρεάζει και το καθεστώς των φυλακών.

Ένας από τους σημαντικότερους Διαφωτιστές είναι και ο Άγγλος Jeremy Bentham. Αφετηρία, όχι μόνο της ποινικής, αλλά και της εν γένει θεωρίας του, αποτελεί η αρχή του ωφελιμισμού. Με γνώμονα αυτή την αρχή, κάθε μορφή συμπεριφοράς υπολογίζεται σύμφωνα με το μέγεθος της ευχαρίστησης ή της δυσαρέσκειας που παράγει στον άνθρωπο. Κατά τον φιλόσοφο, οι ποινές, για να ανταποκρίνονται στον σκοπό τους, θα πρέπει να είναι ανάλογες με το έγκλημα και τη φύση του, αναγκαίες αλλά και ανακλητές.

Στο έργο του, ο Bentham προτείνει και την κατασκευή φυλακής με κυκλική ή πολυγωνική μορφή την οποία ονομάζει «Πανοπτικόν». Χαρακτηριστικό γνώρισμα  της τελευταίας θα είναι η ταυτόχρονη επίβλεψη όλων των κελιών από ένα κεντρικό σημείο, το οποίο θα είναι το «εποπτείο» του διοικητή της. Ο κάθε έγκλειστος, ο οποίος μπορεί να είναι άρρωστος, τρελός, μαθητής, εργάτης, αλλά και κατάδικος, δεν αποτελεί ποτέ υποκείμενο επικοινωνίας, αλλά καθίσταται μονάχα μέσο πληροφόρησης. Η αρχιτεκτονική αυτή μορφή αποσκοπεί στην αυτόματη εξασφάλιση της λειτουργίας της εξουσίας. Ο κρατούμενος είναι αναγκαίο να ξέρει ότι παρακολουθείται, ωστόσο δεν είναι αναγκαίο να παρακολουθείται πραγματικά. Πραγμάτωση της ιδέας αυτής αποτελεί η φυλακή Joliet, η οποία χτίστηκε στο Ιλινόις των Ηνωμένων Πολιτειών περί το 1920.

Το αρχιτεκτονικό αυτό μόρφωμα θα αποτελούσε την αρχή για την επαναφορά στην κανονικότητα για τα ελληνικά δεδομένα. Η κατάσταση στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα τον τελευταίο χρόνο κάθε άλλο παρά ελεγχόμενη είναι. Καταγγελίες για βιασμό κρατούμενου, όπλα και ναρκωτικά έχουν απασχολήσει τα Μέσα Ενημέρωσης. Η καθημερινότητα στις φυλακές είναι κράτος εν κράτει. Άγραφοι νόμοι, μη δυνατότητα επέμβασης, εθελοτυφλία, παρασιώπηση, ανεπαρκής επιτήρηση, υποστελέχωση των Φυλακών έχουν ως άμεση απόρροια την όξυνση της αναρχίας στα σωφρονιστικά ιδρύματα. Πώς θα επιτευχθεί η επαναφορά του δράστη στην νομιμότητα και στο κράτος δικαίου υπό τις εν λόγω συνθήκες; Αυτή η κατάσταση περιθωριοποιεί έτι περισσότερο τους τροφίμους στις φυλακές και ελαχιστοποιεί τις πιθανότητες για επαναφορά τους στην κανονικότητα.

Η κατάσταση επιτάσσει την άμεση επέμβαση την κρατικής εξουσίας. Το κράτος θα πρέπει να μεριμνήσει για την αύξηση της χρηματοδότησης των Φυλακών, ώστε να ενισχυθούν τα μέτρα ασφαλείας και η επιτήρηση στις Φυλακές. Ως εκ τούτου, οι τρόφιμοι θα γνωρίζουν αφενός ότι παρακολουθούνται και αφετέρου ότι κάθε έκνομη συμπεριφορά πράγματι τιμωρείται. Θα πρέπει να επωμιστούν τους καταναγκασμούς της εξουσίας, ώστε να αποτελέσουν οι ίδιοι την βάση της ίδιας της καθυπόταξης.