Χιλή : τα βαθύτερα αίτια της κρίσης

της Δήμητρας Φούτση,

   Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών, παρακολουθούμε στους εγχώριους και διεθνείς δέκτες ενημέρωσης,  εικόνες μίας  Χιλής που βράζει και που πλέον  ξεχειλίζει από αγανάκτηση. Το έναυσμα αποτέλεσε η αύξηση κατά 3% του αντιτίμου της μετακίνησης στα Μ.Μ.Μ. τις ώρες αιχμής. Ομάδα μαθητών κατέλαβε χώρους του μετρό ως ένδειξη διαμαρτυρίας και ακολούθησαν χιλιάδες άλλοι που κατέκλυσαν τους δρόμους της πρωτεύουσας , Σαντιάγκο . Ίσως, πρόκειται για τις πολυπληθέστερες διαδηλώσεις που γνώρισε ποτέ η χώρα ενώ οι διαδηλωτές προχώρησαν σε περιστατικά καταστροφής τμημάτων του μετρό και εκρήξεις βίας . Ο εκλεγείς το 2017, πρόεδρος Piñera, απαντά με κήρυξη κάποιων περιοχών της χώρας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης κατά εφαρμογή του άρθρου 40 παρ.3 του χιλιανού συντάγματος, που είχε  ως επακόλουθο την αναστολή του δικαιώματος ελευθερίας της κίνησης. Έτσι, την διαχείριση της «έκρυθμης» κατάστασης αναλαμβάνει ο στρατός. Ο κύριος Piñera δε δίστασε να δηλώσει ότι « είμαστε σε πόλεμο με τους διαδηλωτές». Και έκτοτε, εφόσον  βαφτίζονται ως εχθροί πολίτες εντός τους έθνους, ο στρατός νομιμοποιείται να πατάξει αυτούς. Και τους πάταξε με την μεταχείριση ακραίων  μέσων καταστολής.

    Ας μη νοηθεί το « ακραίων»  ως αυθαίρετο ή ιδεοληπτικό  . Το Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Χιλής ( ΙΝDH)  έχει καταθέσει 88 εισαγγελικές παραπομπές , 17  εκ των οποίων αφορούν βία σεξουαλικού περιεχομένου. Οι νεκροί ανέρχονται στους 19 , ενώ οι πέντε από αυτούς σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας . Σε κάθε περίπτωση, το μέγεθος της παραβίασης των ανθρώπινων δικαιωμάτων θα κριθεί τελικά, ως αντικείμενο της  ανεξάρτητης έρευνας που θα διεξαγάγει η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων  των Ηνωμένων Εθνών , κατόπιν εντολής της προέδρου του και τέως προέδρου της Χιλής Michelle Bachelet.

Όλα αυτά δεν αποτελούν παρά την τραχεία επιφάνεια  μίας μακράς ιστορικής και πολιτικής συνθήκης . Αβίαστα απορρέει το ερώτημα : Γιατί τώρα οι Χιλιανοί βγαίνουν στους δρόμους τόσο μαζικά , τι τροφοδοτεί την οργή τους και γιατί η χρήση του στρατού , πέραν του προφανούς- της θραύσης του ομαλού συνταγματικού πλαισίου-δυναμίτισε τις αντιδράσεις και επέσεισε τη διεθνή κατακραυγή ;

Είναι γεγονός ότι. κατά του διάρκεια του τελευταίου έτους, η οικονομία της Χιλής έχει πληγεί σημαντικά , κυρίως  ως αποτέλεσμα του εμπορικού « πολέμου» Η.Π.Α – Κίνας , που οδήγησε στην κατακόρυφη πτώση της τιμής του χαλκού , κύριο εξαγώγιμο προϊόν της. Πέραν όμως αυτού,  οι πολίτες της Χιλής ανθίστανται κατά της οικονομικής ανισότητας , η οποία συστηματικώς αναπαράγεται μέσω υιοθέτησης πολιτικών συγκεκριμένης κατεύθυνσης . Παρόλο που, μέχρι πρότινος, η Χιλή παρουσιαζόταν ως μία από τις πιο ακμάζουσες οικονομίες εν συγκρίσει με τα όμορά της κράτη, η φορολογική της πολιτική παρέχει σταθερά ασυλία στους πλουσιότερους , ενώ συνεχίζει να απομύζα την μεσαία τάξη της χώρας , πιέζοντας συνεχώς προς σχετική διολίσθηση. Χαρακτηριστικά,  το 1% του συνολικού πληθυσμού της χώρας κερδίζει το 33% του εγχώριου πλούτου, καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση στην οικονομική ανισότητα μεταξύ των κρατών μελών τους Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης ( Οrganization of economic Cooperation and Development ). Οι μισθοί είναι χαμηλοί ,το συνταξιοδοτικό σύστημα σε μεγάλο βαθμό ιδιωτικοποιημένο, οι τιμές σε βασικά καταναλωτικά αγαθά πολύ υψηλές. Ακριβώς  αυτή,  η σχεδόν μη ύπαρξη κράτους πρόνοιας πυροδότησε τη  μαζική αγανάκτηση . Και οι δηλώσεις του προέδρου για εγγύηση κατωτάτου μισθού , βελτίωση του κρατικού συστήματος υγείας και κατώτατο όριο σύνταξης, πώς μπορούν να κατευνάσουν την οργή για τέτοια δομικά προβλήματα που χρονίζουν ;

 Εμφανές είναι το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις χρόνιες παθογένειες είναι κληρονομημένες από το δικτατορικό καθεστώς του Augustο Pinochet ( 1973-1988) . Ειδικότερα, το 1980 υιοθετήθηκε ένα νέο μοντέλο συνταξιοδοτικού συστήματος με βάση το κατά κεφαλήν ιδιωτικό εισόδημα , του οποίου τη διαχείριση είχαν ιδιωτικές εταιρείες , οι επονομαζόμενες  Administradoras de Fondos de Pensiones (AFPs). Το σύστημα αυτό έχει παραμείνει σχεδόν αναλλοίωτο μέχρι σήμερα . Ο χρόνος έχει αποδείξει ότι είναι πολύ δύσκολο να υπερκεραστούν τέτοιες δομές από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, ενώ η δικτατορική τους καταβολή φέρει μία δεόντως ενοχλητική οσμή για τον λαό .

 Έτσι και η χρήση του στρατού για την επιβολή της τάξης και της ασφάλειας , υπό το πέπλο της νομιμότητας  της καταστάσεως έκτακτης ανάγκης, έχει μια εντονότατη αποφορά αυταρχισμού που δεν μπορεί παρά να θυμίζει το πρόσφατο παρελθόν . Μια junta  που άφησε ως κληρονομία χιλιάδες νεκρούς και χιλιάδες άλλους αγνοούμενους  υπό ανεξιχνίαστες συνθήκες.

Μα περισσότερο από όλα δυσωδεί  ότι ο ίδιος ο υπέρτατος θεμελιώδης νόμος του κράτους, το Σύνταγμα , συνιστά προϊόν της δικτατορίας . Γι’ αυτό, η νομιμοποίηση του  αμφισβητείται κατά εξακολούθηση και αποτελεί διαχρονικό αίτημα των διαδηλωτών,  η θέσπιση νέου συντάγματος , γέννημα ενός δημοκρατικού καθεστώτος .

Έχει πολύ ενδιαφέρον να εξετάσουμε, σύντομα,  πώς ιστορικά αποκρυσταλλώθηκε ως έχειν η πολιτική και συνταγματική πραγματικότητα . Κατ’ ουσίαν, το πρόβλημα έγκειται ακριβώς στο ότι ποτέ δεν επήλθε ευθεία ρήξη με το δικτατορικό καθεστώς ούτε πολιτικά ούτε συνταγματικά . Πολιτικά, τον Οκτώβριο του 1987, διεξήχθη δημοψήφισμα με διακύβευμα την παραμονή του αρχηγού της Χούντας Pinochet στην εξουσία ως προέδρου για τα επόμενα 8 έτη ή η εκλογή νέου προέδρου και αντιπροσωπευτικού σώματος . Έτσι, με ποσοστό 55% υπέρ της συνασπισμένων αντιδικτατορικών δυνάμεων της Concertación επιλέχθηκε ο δρόμος της  δημοκρατίας . Συνταγματικά, το 1980 επικυρώθηκε με δημοψήφισμα το θεσπισθέν από το στρατιωτικό καθεστώς σύνταγμα, το οποίο επιφύλασσε σημαντικότατες αρμοδιότητες στους στρατιωτικούς παράγοντες ( π.χ. Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας ), καθώς και έναν εκλογικό νόμο ραμμένο στα μέτρα της Χούντας . Αυτή η μετάβαση  προς τη δημοκρατία τέθηκε υπό συμβιβασμούς ανάμεσα στο παλιό και το νέο καθεστώς. Ανάλογες τροποποιήσεις προς την κατεύθυνση της σταδιακά εντονότερης επιρροής του στρατού στα πολιτικά πράγματα έγιναν και το 2005. Αυτή η μετάβαση συμβιβασμού, τελούμενη υπό την πίεση των δικτατορικών δυνάμεων προς διαφύλαξη των κεκτημένων τους , εμπόδισε και συνεχίζει να εμποδίζει την ουσιαστική εμπέδωση των δημοκρατικών θεσμών στην νέα πολιτική πραγματικότητα .

Από συνταγματικής απόψεως, χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα, που δημιουργεί ανισορροπία στη δημοκρατική λειτουργία του πολιτεύματος, συνιστούν οι υπερδιογκωμένες νομοθετικές αρμοδιότητες του Προέδρου. Ειδικότερα, εκ του συντάγματος δύναται να καταθέτει τροποποιήσεις στα νομοθετήματα προς ψήφιση, των οποίων μπορεί να υπερισχύσει η βούληση της Βουλής  μόνο με ειδική αυξημένη πλειοψηφία των 2/3. Πρόκειται, δηλαδή, για πλήγμα κατά της λαϊκής κυριαρχίας και αποτελεί πραγματικά σκάνδαλο η διατήρησή της. Συνεπώς, κατανοούμε ότι το αίτημα για συνταγματική αναθεώρηση είναι το πρώτο βήμα προκειμένου, θεσμικά, να δημιουργηθεί το έρεισμα αλλαγής της κατάστασης.

Συλλήβδην, η  τροπή που θα πάρουν τα πράγματα κατά το επόμενο χρονικό διάστημα δεν είναι εύκολο να προβλεφθεί. Ο πρόεδρος Piñera υποσχέθηκε να άρει το καθεστώς εκτάκτου ανάγκης καθώς και την απαγόρευση κυκλοφορίας. Μία τέτοια μαζικότατη κινητοποίηση δε θα κατευναστεί, ωστόσο, εύκολα, διότι, όπως αποδείχθηκε βάσει της προηγούμενης ανάλυσης, μόνο τυχαία δεν είναι . Σύσσωμος ο κόσμος φωνάζει για μία ριζική αλλαγή, ικανή να εγγυηθεί πιο δημοκρατικούς όρους διαβίωσης . Μία αλλαγή τόσο κατ’ αρχήν συνταγματική όσο και πολιτική, την οποία χρόνια τώρα επισκιάζουν τα στερεά κατάλοιπα της δικτατορίας . Η εκρίζωση αυτών απαιτεί συντονισμένη πολιτική βούληση και δράση καθώς και ευρύ πεδίο μεταξύ των αντίρροπων δυνάμεων εντός του δημοκρατικού πλαισίου. Μα πρώτα από όλα απαιτεί την καθολική παραδοχή : δεν μπορεί να περιμένει άλλο.

 

Απάντηση