της Σοφίας Κούτρα,

Τι θα έπρεπε να σκέφτεται ένα κορίτσι μόλις δώδεκα ετών; Το παιχνίδι, το σχολείο, το να μάθει γράμματα, το να βγει έξω, να τρέξει ανέμελα… Να τρέξει τόσο που να κουραστεί, να λαχανιάσει τόσο και από την ανατολή ο ήλιος να έχει προχωρήσει στη δύση του… Τι σκέφτεται ένα κορίτσι μόλις δώδεκα ετών στα βάθη της Μέσης Ανατολής; Γάμος ή πείνα; Το σύνηθες και καθημερινό δίλημμα που αναγκάζει καθημερινά περίπου 39.000 κορίτσια, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, να γίνονται παιδιά-νύφες.

Οι γάμοι παιδιών είναι ένα πρόβλημα μείζονος σημασίας που διαπερνά χώρες, πολιτισμούς, θρησκείες και εθνότητες. Παιδιά νύφες μπορούν να βρεθούν σε κάθε περιοχή του κόσμου, από τη Μέση Ανατολή ως την Λατινική Αμερική, τη Νότια Ασία και την Ευρώπη. Παγκοσμίως, σχεδόν ένα στα πέντε έφηβα κορίτσια (ηλικίας 15-19) είναι σήμερα παντρεμένα και συχνά θεωρούνται «ιδιοκτησία» του συζύγου τους. Βιώνουν πολλές φορές -αν όχι πάντα, γιατί τι είδους αγνά συναισθήματα μπορούν να υπάρξουν όταν μιλάμε για ηλικιακή διαφορά περίπου 40 ετών- απότομα τον πόνο και την απώλεια της αθωότητας τους. Υποτάσσονται σαν μυαλά, σαν σώματα, σαν άνθρωποι. Θυσιάζονται και εμπορευματοποιούνται, ανταλλάσσονται και συχνά πωλούνται προς ένα χρηματικό αντίτιμο.

Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τα άτομα αυτά έχουν 41% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικής ασθένειας, όπως η κατάθλιψη, το άγχος, και η διπολική διαταραχή. Είναι πέντε φορές πιο πιθανό να πεθάνουν στη γέννα τα κορίτσια νεαρής ηλικίας σε σχέση με μια γυναίκα στα είκοσι της και το ποσοστό θνησιμότητας των βρεφών τους είναι σαφώς υψηλότερο. Δε χρειάζεται όμως να αναλύσει κανείς τα ποσοστά για να διαπιστώσει τι κρύβεται πίσω από το πέπλο ενός παιδιού νύφης, οι ιστορίες μιλούν από μόνες τους.

Παρά τις προσπάθειες πολλών αφρικανικών κρατών να επιβάλουν το κατώτατο όριο ηλικίας για γάμο στα  16 ή 18 έτη, πολλά ανήλικα κορίτσια εξακολουθούν να παντρεύονται σε μικρότερη ηλικία, ακολουθώντας τις παραδόσεις. Είναι γεγονός πως σε πολλές φυλές οι γάμοι αυτοί πραγματοποιούνται ώστε να καλυφθούν οι οικονομικές ανάγκες της οικογένειας του κοριτσιού. Ο υποψήφιος γαμπρός, δηλαδή, πληρώνει ένα αντίτιμο σε μετρητά στους γονείς της νύφης. Μάλιστα, όσο πιο μικρό είναι το κορίτσι, τόσο πιο πολλά χρήματα  καλείται να δώσει ο άντρας. Η παράδοση αυτή παρατηρείται κυρίως σε χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής, όπου το κορίτσι τις περισσότερες φορές δεν υπερβαίνει καν την ηλικία των 15 ετών. Σε ορισμένες περιοχές της Αιθιοπίας, το 50% των κοριτσιών παντρεύεται σε ηλικία κάτω των 15 ετών,  το αντίστοιχο ποσοστό στο Μάλι είναι το 39%, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις που το κορίτσι παντρεύεται από τη γέννηση του, πηγαίνοντας στο σπίτι του γαμπρού από την ηλικία των εφτά ετών.

Στη Νότια Αφρική, η νομοθεσία επιτρέπει τους παραδοσιακούς γάμους, σύμφωνα με τους οποίους κορίτσια μπορούν να παντρευτούν από την ηλικία των 12. Πολύ διαδεδομένες στη χώρα είναι πρακτικές όπως η αρπαγή της νύφης και των προσυμφωνημένων γάμων μεταξύ εξαδέλφων. Παρόμοια έθιμα, ωστόσο, εντοπίζονται και στο Πακιστάν, κυρίως στην ύπαιθρο, στο πλαίσιο ορισμένων φυλών που διατηρούν τέτοιου είδους παραδόσεις. Στο Μπαγκλαντές, μπορεί το κράτος να μην επιτρέπει τους γάμους ανηλίκων, αλλά σύμφωνα με στατιστικά του 2005, το 45% των γυναικών ηλικίας 25-29 ετών είχε παντρευτεί από τα 15 τους. Την ίδια στιγμή περίπου τα μισά κορίτσια στην Υεμένη παντρεύονται πριν ενηλικιωθούν, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η ηλικία γάμου μπορεί να είναι μόλις τα 8. Το κράτος επίσημα έχει ορίσει ως κατώτατη ηλικία γάμου τα 15, αλλά πολλές φυλές παραβιάζουν συστηματικά το νόμο.

Ο γάμος ανήλικων κοριτσιών παρατηρείται και στη Σαουδική Αραβία, όπου οι άντρες αγοράζουν τις νύφες από τις οικογένειές τους. Ο γάμος μιας 15χρονης με έναν 90χρονο είχε προκαλέσει σάλο στη διαδικτυακή κοινότητα το 2013, όταν τη νύχτα του γάμου το κορίτσι, όπως ανέφερε το BBC, ήταν τόσο συγκλονισμένο που κλείδωσε τον ηλικιωμένο άνδρα στη κρεβατοκάμαρα του σπιτιού και επιχείρησε να δραπετεύσει. Πώς μπορεί να αισθάνεται ένας άνθρωπος μέσα του ώστε να του δημιουργείται η επιθυμία να δραπετεύσει; Να δραπετεύσει από αυτό τον άνδρα, από τη πραγματικότητα, από το ότι πλέον δε θα είναι ένα παιδί, αλλά σύντομα και μια μητέρα;

Πέρα από το προφανές ανεπανόρθωτο ψυχολογικό σοκ που προκαλείται στα νεαρά κορίτσια που αποχαιρετούν με βίαιο τρόπο την παιδική τους αθωότητα, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων οι νύφες πέφτουν θύματα βιασμού και ξυλοδαρμού από τους συζύγους τους, οι οποίοι συνήθως είναι και ηλικιακά μεγαλύτεροι. Δεν είναι λίγες οι φορές που στο προσκήνιο των συζητήσεων προκύπτει το εξής δίλημμα: Πρόκειται για παιδοφιλία, βιασμό, διακίνηση ανθρώπου; Μάλλον, όμως, ο τίτλος δεν έχει τόση σημασία όσο το αποτέλεσμα. Όταν το ανήλικο κορίτσι μείνει έγκυος, οι πιθανότητες να χάσει τη ζωή του από τη γέννα είναι ιδιαίτερα αυξημένες, ειδικά αν είναι κάτω των 15 ετών, καθώς ο κίνδυνος είναι πενταπλάσιος από εκείνον μιας εικοσάχρονης γυναίκας. Παρά ταύτα δεν είναι αυτός ο μόνος κίνδυνος που διατρέχουν. Τα κορίτσια ηλικίας 15-19 ετών στην Υποσαχάρια Αφρική έχουν δύο έως πέντε περισσότερες πιθανότητες να κολλήσουν τον ιό HIV, συγκριτικά με τα συνομήλικα αγόρια.

Τα περιστατικά κακοποίησης από τον άντρα είναι συχνό φαινόμενο, ενώ  σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν κορίτσια που έχουν μείνει ανάπηρα εξαιτίας της «ανυπακοής» τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι από τους ανήλικους γάμους δεν γλιτώνουν ούτε τα νεαρά αγόρια, αλλά με πολύ μικρότερη συχνότητα σε σχέση με τα κορίτσια. (720.000.000 γυναίκες μέχρι σήμερα έγιναν ανήλικες νύφες σε σύγκριση με 156.000.000 άνδρες)

Την ίδια ώρα που εκατομμύρια γυναίκες των δυτικών κοινωνιών παλεύουν για ίσα δικαιώματα με εκείνα των αντρών, υπάρχουν κορίτσια που δεν γνωρίζουν καν τι σημαίνει αυτή η λέξη. Η έννοια της ελευθερίας αποτελεί για εκείνα απλά ένα παραμύθι που τους διηγούνταν η μητέρα τους πριν κοιμηθούν, (και εφόσον και η ίδια έβλεπε πέρα από τα έθιμα και τις παραδόσεις, έβλεπε την πραγματικότητα) αλλά όταν ξύπνησαν ήταν ήδη εγκλωβισμένα σε έναν πραγματικό εφιάλτη. Οι έρευνες δείχνουν πως αν συνεχιστούν με τον ίδιο ρυθμό οι γάμοι των κοριτσιών, την επόμενη δεκαετία θα υπάρχουν 142.000.000 ανήλικες νύφες. Αναγκασμένα να απέχουν από τη μάθηση και τη γνώση, αναγκασμένα να απέχουν από την ευκαιρία να βιώσουν πραγματικά και αληθινά αισθήματα έρωτα και αμοιβαίας εκτίμησης παιδιά-νύφες φυλακίζονται σε μια πραγματικότητα πολύ σκληρή για ένα παιδί. Διότι είναι σκληρό και ειδεχθές το να έχεις άγνοια του πώς να προστατεύσεις τον εαυτό σου από μια κατάσταση που σε φυλακίζει. Είναι δε ακόμη πιο σκληρό να σου έχουν δημιουργήσει τη ψευδαίσθηση πως αυτή είναι η θέση σου στο πλαίσιο της κοινωνίας της οποίας αποτελείς μέλος, πως αυτός είναι ο σκοπός που οφείλεις να πραγματώσεις.

Πέραν όμως από τις κλασικές περιπτώσεις γάμων μεταξύ ανηλίκων και ανθρώπων μεγάλης ηλικίας, στην Τανζανία εντοπίζεται μια πρακτική που ονομάζεται Nyumba ntobu, σύμφωνα με την οποία, μια πλούσια ηλικιωμένη γυναίκα αγοράζει ουσιαστικά ένα νεαρό κορίτσι για να γίνει μητέρα. Η γυναίκα επιλέγει έναν άντρα για να γονιμοποιήσει το κορίτσι, το οποίο στη συνέχεια γίνεται μια μηχανή παραγωγής μωρών. Όλα τα βρέφη, όμως, θα ανήκουν στην ηλικιωμένη γυναίκα.

Προοδευτική Δύση έναντι οπισθοδρομικής Ανατολής; Νεωτεριστές και θεματοφύλακες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Ευρωπαίοι έναντι των πολιτών των υποανάπτυκτων ή αναπτυσσόμενων χωρών; Όχι. Σίγουρα δεν πρόκειται για κάποια σύγκριση μεταξύ πολιτισμένων και απολίτιστων ανθρώπων, αλλά για κάτι εντελώς διαφορετικό. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μπορεί να καθίσταται σαφές και προφανές στα πλαίσια των κοινωνιών της Μέσης Ανατολής, αλλά δεν παύει να υπάρχει και στις δυτικές κοινωνίες. Στην “πολιτισμένη” Δύση, όμως, κανείς δεν θα σηκώσει το πέπλο. Δύσκολα κάποιος θα κοιτάξει κάτω από αυτό ώστε να ξεσκεπάσει την αλήθεια. Αρχές όπως η ισότητα μεταξύ των δύο φύλων, η προστασία της παιδικής ηλικίας και η προστασία της αξίας του ανθρώπου δεν πρέπει να γνωρίζουν όρια εδαφικά. Δεν πρέπει να σταματούν εκεί που έστω επιφανειακά φαίνεται να έχουν επιτευχθεί. Μπορεί ο πυρήνας του προβλήματος να είναι στη Μέση Ανατολή, όμως για ποιά πολιτισμένη Δύση μιλάμε όταν σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 250.000 παιδιά εξαφανίζονται κάθε χρόνο, ένα παιδί κάθε δύο λεπτά; Παγκόσμιες ημέρες, όπως αυτή της γυναίκας ή των εξαφανισμένων παιδιών, υπάρχουν ακριβώς για αυτό το λόγο. Για να μας θυμίζουν πως το πρόβλημα είναι παγκόσμιο.

Η πραγματικότητα πίσω απ’ το πέπλο είναι σκληρή και είναι σκληρή είτε τη βιώνεις ως πολίτης της Ανατολής είτε ως πολίτης της Δύσης. Η πραγματικότητα πίσω απ’ το πέπλο είναι σκληρή και ακόμα και αν αφορά ένα σημείο του χάρτη, αργά η γρήγορα θα επεκταθεί και σε κάποιο άλλο.