Κυκλική οικονομία: η Ευρωπαϊκή δράση και η Εθνική στρατηγική της Ελλάδας

της Εύας Τρούμπουλου,

Η παρούσα ανάλυση αφορά το μοντέλο της κυκλικής οικονομίας και τις προεκτάσεις αυτού στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη. Φαίνεται, ότι η εφαρμογή του εν λόγω μοντέλου συμβάλλει στην ανάπτυξη της κοινωνίας, μέσω της διατήρησης και βελτιστοποίησης των ανανεώσιμων πόρων, της εξάλειψης των αποβλήτων και της επαναχρησιμοποίησης και ανάκτησης των προϊόντων. Το μοντέλο αυτό διαφέρει από το γραμμικό φιλελεύθερο οικονομικό μοντέλο «παράγω- χρησιμοποιώ-πετάω» που μέχρι πρότινος ήταν το επικρατέστερο και εστιάζει σε νέες παραγωγικές μεθόδους και στρατηγικές που μακροπρόθεσμα θα περιορίσουν το οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος.

Συγκεκριμένα, πρόκειται να γίνει ανάλυση του νέου αυτού οικονομικού μοντέλου σε συνδυασμό με την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης. Θα γίνει αναφορά στους στόχους και στις ενέργειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη συνέχεια θα αναλυθούν ορισμένες πρακτικές του Επιχειρησιακού Σχεδίου Δράσης 2018-2019 στα πλαίσια της εθνικής και ευρωπαϊκής στρατηγικής. Tέλος, θα παρατηρηθεί η  αλλαγή της παραγωγικής διαδικασίας στον Δημόσιο Τομέα, στην προσπάθεια ενσωμάτωσης της κυκλικής οικονομίας.

Κυκλική Οικονομία και Βιώσιμη Ανάπτυξη

Η κυκλική οικονομία ορίζεται ως ένα μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης, το οποίο περιλαμβάνει τη διάθεση, τη χρηματοδοτική μίσθωση, την επαναχρησιμοποίηση, την επισκευή, την ανακαίνιση και την ανακύκλωση των υπαρχόντων υλικών και προϊόντων όσο το δυνατόν περισσότερο. Με αυτόν τον τρόπο επεκτείνεται ο κύκλος ζωής των προϊόντων.   Στην πράξη, συνεπάγεται τη μείωση των αποβλήτων στο ελάχιστο δυνατό. Όταν ένα προϊόν φτάσει στο τέλος της ζωής του, τα υλικά του διατηρούνται στην οικονομία όπου είναι εφικτό. Αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν παραγωγικά ξανά και ξανά, δημιουργώντας έτσι περαιτέρω αξία. Πρόκειται για μια απόκλιση από το παραδοσιακό, γραμμικό οικονομικό μοντέλο. Αυτό το μοντέλο βασίζεται σε μεγάλες ποσότητες φθηνών, εύκολα προσιτών υλικών και ενέργειας (European Parliament, 2015).

Ο στόχος της κυκλικής οικονομίας είναι η αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από την συνεχή κατανάλωση πόρων, εστιάζοντας στη διατήρηση της αξίας των ήδη υφιστάμενων και στην συνεχή ροή τους μέσα στον οικονομικό κύκλο. Με τον τρόπο αυτό εκτός του ότι η οικονομία αναπτύσσεται, το περιβάλλον σταθεροποιείται και οι πόροι δεν εξαντλούνται (Starostka, 2013).

H έννοια της κυκλικής οικονομίας είναι συνυφασμένη με τους όρους ‘’βιωσιμότητα’’ και ‘’βιώσιμη ανάπτυξη’’. Σύμφωνα με την αναφορά της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ (1987) με τίτλο “Το κοινό μας μέλλον”, η βιώσιμη ανάπτυξη ορίζεται ως: “ η εξέλιξη που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του παρόντος, χωρίς να διακυβεύεται η ικανότητα των μελλοντικών γενεών να αντιμετωπίζουν τις δικές τους ανάγκες”. Η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης συνεπάγεται περιορισμούς που επιβάλλονται από την παρούσα κατάσταση της τεχνολογίας και την κοινωνική οργάνωση σχετικά με τους περιβαλλοντικούς πόρους και την ικανότητα της βιόσφαιρας να απορροφήσει τις επιπτώσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας (WCED,1987).

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Γκέτεμποργκ (2001) θέσπισε την Πρώτη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) για την αειφόρο ανάπτυξη, η οποία στηρίζεται στους ακόλουθους άξονες: Περιβάλλον, Οικονομία, Κοινωνία. Προκύπτει ότι η βιώσιμη ανάπτυξη εξασφαλίζει την ευημερία του ανθρώπου, με την ενσωμάτωση της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης, αλλά και την ταυτόχρονη προστασία του περιβάλλοντος.  Είναι αδύνατο να διαχωρίσουμε την ευημερία του ανθρώπου από τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος. Σύμφωνα με την Έκθεση Ανθρώπινης Ανάπτυξης (Human Development Report (UNDP), 1996): “H ανθρώπινη ευημερία είναι o σκοπός – η οικονομική ανάπτυξη ο τρόπος” ( Μουσιόπουλος, ‎2015).

Το σχέδιο δράσης της ΕΕ προς μια Κυκλική Οικονομία

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε το 2015 ένα σχέδιο δράσης για να στηρίξει την επιτάχυνση της μετάβασης της Ευρώπης προς μια κυκλική οικονομία, την τόνωση της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας, την προώθηση της βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης και τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Οι κοινοτικές δράσεις της Ε.Ε. είναι απαραίτητες  για την υλοποίηση των δεσμεύσεων που έχει αναλάβει η ίδια και τα κράτη μέλη σε παγκόσμιο επίπεδο, ιδίως την “Ατζέντα 2030” του ΟΗΕ για την αειφόρο ανάπτυξη και στο πλαίσιο των G7, για την αποδοτικότητα των πόρων.

Το σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής περιλαμβάνει 54 μέτρα για να «κλείσει» ο κύκλος ζωής των προϊόντων: από την παραγωγή και την κατανάλωση μέχρι τη διαχείριση των αποβλήτων και την αγορά δευτερογενών πρώτων υλών. Ως προτεραιότητα έχουν τεθεί 5 τομείς: α) πλαστικά, β) απόβλητα τροφίμων, γ) πρώτες ύλες κρίσιμης σημασίας, δ) κατασκευές και κατεδαφίσεις, ε) βιομάζα και υλικά βιολογικής προέλευσης, των οποίων η μετάβαση θα επιταχυνθεί σε όλο το εύρος της αξιακής αλυσίδας τους. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην οικοδόμηση ισχυρών θεμελίων επί των οποίων μπορούν να στηριχθούν και να ευδοκιμήσουν οι επενδύσεις και η καινοτομία.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, επίσης στην προσπάθεια προώθησης του σχεδίου δράσης στα κράτη μέλη, στις περιφέρειες, στους Δήμους, στις επιχειρήσεις, στους ερευνητικούς φορείς και στους πολίτες, στηρίζοντας τη χρηματοδότηση για τη μετάβαση αυτή στα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία. Τα ΕΔΕΤ διαθέτουν 5,5 δισ. ευρώ για τη διαχείριση των αποβλήτων, το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020»[1] με 650 εκατ. ευρώ, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕΤΣΕ) και το πρόγραμμα «LIFE» (3,4 δισ. για το περιβάλλον και τη κλιματική δράση) (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2019).

Τέλος, όσον αφορά την παραγωγική διαδικασία, με το σχέδιο εργασίας για τον οικολογικό σχεδιασμό 2016-2019, η Επιτροπή προώθησε περαιτέρω τον κυκλικό σχεδιασμό των προϊόντων μαζί με την ενεργειακή αποτελεσματικότητα.   Συγκεκριμένα, τα μέτρα που αφορούν τον οικολογικό σχεδιασμό και την ενεργειακή κατανάλωση για πολλά προϊόντα περιλαμβάνουν τώρα κανόνες σχετικά με την απόδοση των υλικών και τη διευκόλυνση της θεραπείας στο τέλος του κύκλου ζωής. Επίσης, ανέθεσε στους ευρωπαϊκούς οργανισμούς να κάνουν χρήση οριζόντιων κριτηρίων για τη μέτρηση της αντοχής, της επαναχρησιμοποίησης, της ικανότητας αποκατάστασης, της ανακύκλωσης και της παρουσίας κρίσιμων πρώτων υλών (Εuropean Commision, 2019).

Οι πολιτικές της ΕΕ για την αντιμετώπιση της αποτελεσματικότητας των πόρων εκτός ​​από την οδηγία για τον οικολογικό σχεδιασμό και τον κανονισμό για την επισήμανση των ενεργειακών προϊόντων, περιλαμβάνουν επίσης εθελοντικά εργαλεία, όπως το οικολογικό σήμα της ΕΕ για προϊόντα που έχουν ιδιαίτερα υψηλές περιβαλλοντικές προδιαγραφές ή τις πράσινες δημόσιες συμβάσεις, με τις οποίες ο δημόσιος τομέας προμηθεύεται υπηρεσίες, προϊόντα και εργασίες χρησιμοποιώντας περιβαλλοντικά κριτήρια.

Η Κυκλική Οικονομία στην Ελλάδα: Εθνική Στρατηγική

Η Κυκλική Οικονομία αποτελεί ευκαιρία και ανάγκη για την Ελλάδα, εξαιτίας της καθυστέρησης της που παρουσιάζει λόγω της περιορισμένης διαθεσιμότητας πόρων και των ιδιόμορφων γεωγραφικών χαρακτηριστικών της (νησιωτικότητα, ορεινές- απομακρυσμένες περιοχές). Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας δημοσίευσε τον Δεκέμβριο 2018 την Εθνική Στρατηγική για την Κυκλική Οικονομία, που συνάδει με την ευρωπαϊκή στρατηγική. Πυλώνες της εθνικής στρατηγικής αποτελούν: α) η Βιώσιμη Διαχείριση των Πόρων, β) η ενίσχυση της Κυκλικής Επιχειρηματικότητας και γ) η Κυκλική Κατανάλωση (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2018).

Ύστερα από απόφαση του Κυβερνητικού Συμβουλίου Οικονομικής Πολιτικής (ΚΥ.Σ.ΟΙ.Π.), σκοπός της Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής που συντονίζεται από ειδική διϋπουργική ομάδα, είναι η επιτάχυνση των δράσεων κυκλικής οικονομίας και η απελευθέρωση αναπτυξιακού δυναμικού, στα πλαίσια του Εθνικού Επιχειρησιακού Σχεδίου 2018-2019.

Η Κυκλική οικονομία μπορεί να αποτελέσει καταλύτη για την παραγωγική ανασυγκρότηση της Ελλάδας και έχει σαφή περιφερειακή διάσταση. Οι δυνατότητες που προσφέρει η χώρα στηρίζονται στους διαθέσιμους φυσικούς πόρους, στην παραγωγική αξιοποίηση των δευτερογενών πόρων και αποβλήτων και στο μοντέλο της βιομηχανικής συμβίωσης. Ταυτόχρονα, η χώρα διαθέτει επιστημονικό δυναμικό και τεχνογνωσία για τη στήριξη της υλοποίησης του κυκλικού μοντέλου καθώς και χρηματοδοτικά εργαλεία προερχόμενα από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2018).

Επιχειρησιακό Σχέδιο Δράσης 2018-2019 για τη Κυκλική Οικονομία

Το επιχειρησιακό σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία περιλαμβάνει κανονιστικές και νομοθετικές ρυθμίσεις και άρση των γραφειοκρατικών εμποδίων, μείωση διοικητικού κόστους, πριμοδότηση στις δημόσιες προμήθειες, οικο-βιομηχανικά πάρκα, θέσπιση προδιαγραφών και καθορισμό δεικτών αξιολόγησης.

Ένας από τους στόχους της επόμενης διετίας, που θα επικεντρωθούμε στη συνέχεια, είναι η ανάπτυξη δράσεων στο πεδίο των χρηματοδοτήσεων και των οικονομικών κινήτρων που θα θέσουν σε εφαρμογή το σχέδιο προς τη βιώσιμη ανάπτυξη, αλλάζοντας τον τρόπο λειτουργίας του ελληνικού παραγωγικού μοντέλου (Hλιόπουλος, Στεργίου, 2019).

Χρηματοδότηση δράσεων κυκλικής οικονομίας

Σε προτεραιότητα τίθεται η αξιολόγηση των αναγκών χρηματοδότησης ανα περιφέρεια με στόχο την ενίσχυση της μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας και της κοινωνικής οικονομίας με στόχο υλοποίησης το πρώτο εξάμηνο του 2019.

Προβλέπεται η χρηματοδότηση δράσεων μέσω:

  • ΕΣΠΑ
  • διακρατικών προγραμμάτων (π.χ. INTERREG, ESPON)
  • ευρωπαϊκών προγραμμάτων χρηματοδότησης έρευνας (π.χ. HORIZON, όπου 131 εκ + 36 εκ θα διατεθούν αποκλειστικά στις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις)
  • του Αναπτυξιακού Νόμου (Ενίσχυση Ιδιωτικών Επενδύσεων για την οικονομική και περιφερειακή ανάπτυξη)
  • της Αναπτυξιακής Τράπεζας
  • άλλων χρηματοδοτικών δυνατοτήτων (π.χ. Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων).

Κυκλικά Φορολογικά Κίνητρα

Οι ισχύουσες φορολογικές ρυθμίσεις που αφορούν τον ΦΠΑ στα ανακυκλώσιμα και στα δευτερογενή αγαθά δεν διευκολύνουν το έργο του κυκλικού μετασχηματισμού. Για αυτό το λόγο το σχέδιο στοχεύει στη δημιουργία φορολογικών κινήτρων με άρση του ΦΠΑ στα ανακυκλώσιμα αγαθά, μείωση της φορολογίας επί των υπηρεσιών επισκευής (όπως έγινε πρόσφατα στη Σουηδία), μεταφορά φόρων εργασίας σε φόρους πρώτων υλών (όπως έχει γίνει στο Ηνωμένο Βασίλειο), οικονομικά κυκλικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις (φορολογικές ελαφρύνσεις, επιδοτήσεις, διευκόλυνση και μείωση κόστους αδειών) · κίνητρα για τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που χρηματοδοτούν κυκλικά έργα (συμπεριλαμβανομένης της βιομηχανικής συμβίωσης). Ως χρόνος υλοποίησης των παραπάνω ορίστηκε το δεύτερο εξάμηνο του 2019.

Είναι, επίσης, σημαντικό να προσδιοριστούν νέοι τρόποι και να προωθηθούν νέα επιχειρηματικά μοντέλα., που θα συνδυάζονται με µίσθωση, καταµερισµό, επισκευή αναβάθμιση και ανακύκλωση. Αυτό θα συμβάλλει στη συμμετοχή των επιχειρήσεων σε σχετικές πρωτοβουλίες και καινοτομίες που αφορούν την εισαγωγή πρακτικών και εργαλείων της κυκλικής οικονομίας σε συνεργατικούς σχηματισμούς (clusters, patent pools). Η εφαρμογή τους ευρύτερα δύναται να πραγματοποιηθεί και στον κλάδο της Δημόσιας Διοίκησης (περιφέρειες, περιφερειακές ενότητες), έχοντας τους ίδιους στόχους και επιδιώκοντας τα ίδια αποτελέσματα (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2018).  Σχέδιο Juncker

Στο πλαίσιο της χρηματοδότησης των δράσεων του Επιχειρηματικού Σχεδίου, το πακέτο “Juncker” αποτελεί έναν σημαντικό μηχανισμό χρηματοδότησης επενδύσεων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕFSI)[2](Π.Ε.Δ.Μ.Ε.Δ.Ε., 2018).

O πρόεδρος της Επιτροπής Jean Claude Juncker, λόγω της επιτυχίας του Ευρωπαϊκού Ταμείου Στρατηγικών Επενδύσεων, στο πλαίσιο της ομιλίας του για την κατάσταση της Ευρώπης το 2016, ανακοίνωσε την παράταση της διάρκειάς του για περαιτέρω ενίσχυση των επενδύσεων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή,2019). Το επενδυτικό σχέδιο κινείται γύρω από τρεις άξονες, με πρώτο και βασικότερο την κινητοποίηση των πόρων για επενδύσεις που θα στηριχθούν με την υιοθέτηση των κατάλληλων χρηματοδοτικών εργαλείων και θα βελτιώσουν το επενδυτικό περιβάλλον της πραγματικής οικονομίας (Περουλάκης, 2016).

Η πρόταση έχει ως στόχο στη διάχυση επενδύσεων 315 δις ευρώ στους τομείς μεταφορών, ενέργειας, εκπαίδευσης, ψηφιακών υποδομών, έρευνας, ανάπτυξης, κοινωνικών, αστικών έργων, υγείας, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας περιβάλλοντος, αλλά και την υποστήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Στην Ελλάδα, υπολογίζεται να διατεθούν 15 με 80 εκ. ευρώ για την υποστήριξη επενδυτικών έργων με δυνατότητα να ανέλθουν μέχρι τα 500 εκ. ευρώ το 2020.

Το υπουργείο Οικονομίας θα πρέπει άμεσα να βοηθήσει στον εντοπισμό έργων (κυρίως ιδιωτικών ή συμπράξεων δημοσίου – ιδιωτικού τομέα) που έχουν τεχνική ωριμότητα, κοινωνικοοικονομική σκοπιμότητα, χρηματοοικονομική βιωσιμότητα, ώστε να είναι σε θέση να επιτύχει την απαραίτητη μόχλευση και να αναπτύξει επικοινωνία και συνεργασία με το European Investment Advisory Hub προκειμένου να προωθήσει τα νέα επενδυτικά έργα (Π.Ε.Δ.Μ.Ε.Δ.Ε, 2018).

Βλέπουμε πως το Επιχειρηματικό Σχέδιο Δράσης ως μέρος της γενικότερης προσπάθειας για αναπτυξιακή πολιτική και εφαρμογή του νέου παραγωγικού μοντέλου της κυκλικής οικονομίας, έχει θετικές προοπτικές και ανοίγει το δρόμο σε συνεργασία με την ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Τα νέα χρηματοδοτικά εργαλεία και οι φοροελαφρύνσεις  θα δώσουν τη δυνατότητα αξιοποίησης των κατάλληλων προγραμμάτων που θα στηρίξουν τις  δημόσιες και τις ιδιωτικές επενδύσεις, μέσω του ΕΣΠΑ, της Επενδυτικής Τράπεζας, το πακέτου Juncker που αναλύθηκαν παραπάνω και άλλων Ταμείων και Πόρων.

Προσπάθεια αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου στην Ελλάδα

Στα πλαίσια των χρηματοδοτικών προγραμμάτων που προσφέρονται από την ΕΕ καθώς και όλες οι νομοθετικές και κανονιστικές ρυθμίσεις που αποσκοπούν στην ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής στρατηγικής, θα καθορίσουν το μέλλον της Ελλάδας προς τη βιωσιμότητα.

 Στον σχεδιασμό των προγραμμάτων της νέας προγραμματικής περιόδου 2014-2020, όπως επισημαίνει ο αναπληρωτής τέως υπουργός Οικονομίας και Ανάπτυξης, Αλέξης Χαρίτσης, «εισάγουμε μια εντελώς διαφορετική αντίληψη για τη διαχείριση των πόρων, η οποία στηρίζεται στις αρχές της κυκλικής οικονομίας και της βιομηχανικής συμβίωσης, και δίνει προτεραιότητα στην επέκταση του κύκλου ζωής των προϊόντων, στη μείωση των αποβλήτων και στη μετατροπή τους σε χρήσιμες πρώτες ύλες για μία σειρά από επιχειρήσεις».

Στο πλαίσιο  αυτό πρόκειται να χρηματοδοτηθούν οι υφιστάμενες ή νέες μικροεπιχειρήσεις στο πλαίσιο προγράμματος «Ενίσχυση περιβαλλοντικής βιομηχανίας». Θα δημιουργηθούν έτσι νέες θέσεις εργασίας με θετικό υπερπροιον και αξιοποίηση των αποβλήτων. Αναλόγως το μέγεθος της επιχείρησης και την περιφέρεια στην οποία βρίσκεται, το ποσοστό στήριξης της χρηματοδότησης μπορεί να αγγίξει το 55% (Τράτσα, 2017).

Τα επιχειρηματικά σχέδια πρόκειται να ενισχυθούν με 50.000 ευρώ έως 2.500.000 ευρώ, τα οποία θα διαχειριστούν ως πρώτη ύλη απόβλητα κατασκευών και κατεδαφίσεων (ΑΕΚΚ), βιομηχανικά και γεωργοκτηνοτροφικά απορρίμματα αστικού τύπου, από δραστηριότητες αλιείας – ιχθυοκαλλιέργειας κ.λπ. (Τράτσα,2017).

Ήδη στο βιομηχανικό κλάδο ο ΣΕΒ[3] έχει εκπονήσει ειδική μελέτη για την ανάδειξη των επιχειρηματικών ευκαιριών, αλλά και των ρυθμιστικών δράσεων, με παροχή άμεσων και έμμεσων κινήτρων της τάξης των 5 δις ευρώ έπειτα από δέσμευση της ΕΕ. Ωστόσο σύμφωνα με τον ΣΕΒ απαιτούνται τουλάχιστον 10 δις επενδύσεων μέχρι το 2020, ώστε να εξισορροπηθούν οι αποεπενδύσεις που συνέβησαν το 2010 (Τράτσα,2017).

Όσον αφορά τη διαχείριση των απορριμμάτων, η Ελλάδα οδηγεί το 80% των αστικών αποβλήτων στα ΧΥΤΑ( Χώρος Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων), υστερώντας στην εκπλήρωση των ευρωπαϊκών στόχων σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το μεγαλύτερο ποσοστό των βιομηχανικών αποβλήτων δεν καταγράφεται, ενώ το 24% υπολογίζεται ότι θα μείνει αποθηκευμένο για τα επόμενο χρόνια στις εταιρίες παραγωγής τους (Τράτσα, 2017).

Η προσπάθεια αξιοποίησης τους θα μπορούσε να μειώσει το κόστος διαχείρισης τους, καθώς δαπανώνται εκατομμύρια, ώστε να οδηγηθούν τόνοι απορριμμάτων στα ΧΥΤΑ. Νέες θέσεις εργασίας θα μπορούσαν να δημιουργηθούν, ώστε να αξιοποιηθούν τόνοι ανακυκλώσιμων απορριμμάτων και βιοαποικοδομήσιμων υλικών. Με αυτό το τρόπο θα μπορούσε να  ελαχιστοποιηθεί το κόστος διαχείρισης. Υπολογίζεται πως εξαιτίας της κακής διαχείρισης, τα 150 εκατ. ευρώ χάνονται και μόλις τα 50 εκατ. ευρώ επιστρέφουν στην πραγματική οικονομία (Τράτσα,2017).

Τα τελευταία χρόνια στον κλάδο της γεωργίας και της κτηνοτροφίας γίνονται προσπάθειες αξιοποίησης των γεωργικών υπολειμμάτων στην παραγωγή βιοαερίου. Έχουν χορηγηθεί ήδη 10,5 εκ. ευρώ που περιλαμβάνει ιδιωτικά κεφάλαια και κεφάλαια από το πρόγραμμα JESSICA[4] (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2020). Ωστόσο, η ανάπτυξη του κλάδου, αν και γίνονται προσπάθειες παρουσιάζει εμπόδια, όπως χωροθετήσεις των μονάδων, δεν υπάρχουν συστηματικές καταμετρήσεις του ενεργειακού δυναμικού της διαθέσιμης βιομάζας αλλά ούτε και αξιόπιστη εφοδιαστική αλυσίδα (Τράτσα,2017).

Άλλα στοιχεία που μαρτυρούν την άκαρπη προσπάθεια της Ελλάδας να καλλιεργήσει τη κουλτούρα της ανακύκλωσης, προκύπτουν από μελέτη της Εurostat για το 2018. Η Ελλάδα συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος των οικιακών αποβλήτων της σε χώρους υγειονομικής ταφής σε ποσοστό 81% σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ευρώπης που είναι 31%, εκ των οποίων το 16% ανακυκλώνεται ( 27% στην Ευρώπη) και το 4% λιπασματοποιείεται (14% στην Ευρώπη). Ο δείκτης της Ελλάδας για την αποτελεσματικότητα της παραγωγικότητας των πόρων της, βρίσκεται κάτω από το μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Αύλωνας, 2019).

Σε άλλους τομείς του επιχειρηματικού κλάδου, τα ποσοστά ενημέρωσης και εφαρμογής κυκλικών πρακτικών παραμένουν χαμηλά. Έπειτα από έρευνα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας οι ελληνικές επιχειρήσεις είναι σε μεγάλο ποσοστό ενημερωμένες (43,3%) για την κυκλική οικονομία, ωστόσο απόλυτα ενημερωμένες είναι μόνο το 10%, ενώ το 3,3% αντιπροσωπεύει τις ελλιπώς ενημερωμένες και το 16,7% τις καθόλου ενημερωμένες επιχειρήσεις. Τέλος, το  83,3% των επιχειρήσεων δήλωσε ότι την επόμενη πενταετία είναι πρόθυμο να ενσωματώσει το μοντέλο της κυκλικής οικονομίας, ενώ το 16,7% δήλωσε πως δεν είναι πρόθυμο να προβεί σε κάποια αλλαγή(Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 2019).

Σύμφωνα με τις απαντήσεις, η ανακύκλωση προϊόντων και υλικών υπερισχύει έναντι των άλλων πρακτικών για την υιοθέτηση του κυκλικού μοντέλου, ωστόσο η βελτίωση της παραγωγικής διαδικασίας των επιχειρήσεων και η ευαισθητοποίηση τους, φαίνεται να καθυστερεί, σε σύγκριση με την Ευρώπη και τους στόχους που έχουν τεθεί μέχρι το 2030.

Συμπέρασμα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εγκρίνει μια φιλόδοξη δέσμη μέτρων και δράσεων, με στόχο να βοηθήσει τα μέλη της να υιοθετήσουν έναν κυκλικό τρόπο παραγωγής, αξιοποιώντας βιώσιμα και αποτελεσματικότερα τους πόρους. Θέτει στόχους και σχεδιάζει πολιτικές καινοτόμες με την εισαγωγή νέων υλικών, νέων πρακτικών ανακύκλωσης και εναλλακτικών μορφών κατανάλωσης.  Ωστόσο, η πορεία προς την επίτευξη της κυκλικής οικονομίας διαγράφεται δύσκολη, καθώς τα κράτη μέλη δεν έχουν καταφέρει να συντονιστούν, να επιτύχουν τους στόχους και να διασφαλίσουν,ότι τα υλικά τα οποία επιστρέφουν στην οικονομία είναι οικονομικά αποδοτικά και ασφαλή για τους πολίτες και το περιβάλλον. Κρίνεται ιδιαίτερης σημασίας, εάν η ΕΕ θέλει να έχει την ηγετική θέση στον σχεδιασμό κυκλικών προϊόντων και υπηρεσιών, να υιοθετήσει πιο εντατικές οικολογικές πολιτικές με προοπτικές διεύρυνσης σε όλους του κλάδους παραγωγής.

H Ελλάδα παρουσιάζει θετικές προοπτικές εφαρμογής της Κυκλικής Οικονομίας, καθώς έχει χαράξει τη δική της στρατηγική. Σε συνεργασία με την ΕΕ και τα χρηματοδοτικά εργαλεία που προσφέρει στα κράτη μέλη, η Ελλάδα προσπαθεί να ανταποκριθεί και να συμβαδίσει με τα νέα πρότυπα ανάπτυξης. Μέχρι στιγμής αποτελεί μια  απ´  τις λιγότερο βιώσιμες ευρωπαϊκές χώρες με τη μικρότερη συνεισφορά στη προσπάθεια αλλαγής και υιοθέτησης του μοντέλου της κυκλικής οικονομίας. Στη σημερινή συγκυρία, προσπαθεί έπειτα από κατευθύνσεις της ΕΕ να ενσωματώσει τη πρωτοβουλία αυτή,  μέσω νομοθετικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων και χρηματοδοτικών εργαλείων.

Το σύγχρονο επιχειρηματικό περιβάλλον, ο διεθνής ανταγωνισμός και οι περιβαλλοντικές πιέσεις καθιστούν επιτακτική την σωστή ενημέρωση των πολιτών και τη παροχή κινήτρων, προκειμένου να συμβαδίσει η χώρα με τα πρότυπα της ΕΕ. Ωστόσο, το νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο και οι πολιτικές για τη χάραξη της νέας εθνικής στρατηγικής, αν και θεωρητικά προβλέπουν ένα βιώσιμο μέλλον, στη πράξη δεν συμβαδίζει με την ελληνική πραγματικότητα, όπου καταγράφεται έλλειψη υποδομών για την επίτευξη των στόχων της διαλογής στην πηγή, και οι ανεπαρκείς προσπάθειες για καλλιέργεια μιας νέας κουλτούρας και ενημέρωσης, καθιστά μη ουσιαστικές τις προτάσεις αυτες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εστιάζει κυρίως στη διάθεση χρηματοδοτικών εργαλείων και μέσων, αφήνοντας στην ευχέρεια των εθνικών αρχών τον τρόπο εφαρμογής και επίτευξης των επιθυμητών ποσοτικών στόχων. Ο ενεργός ρόλος και ο συντονισμός όλων των αρμόδιων φορέων (κράτος, πολίτες, αυτοδιοίκηση, επιχειρήσεις), θα πετύχει ή όχι μακροπρόθεσμα να τροφοδοτήσει με στοχευμένες δράσεις και τροποποιήσεις ένα ποιοτικό άλμα στην ελληνική κυκλική οικονομία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ:

Αύλωνας Ν.(2019), “Πως η κυκλική οικονομία δημιουργεί ευκαιρίες για την ελληνική οικονομία”, Capital.gr. Διαθέσιμο εδώ.

Γονιάδης Γ.(2015),Εισαγωγή στη Βιώσιμη Ανάπτυξη. Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος. Διαθέσιμο εδώ.

invest.eu(2020), “Μία καινοτόμος μονάδα βιοαερίου στη Θεσσαλονίκη”. Διαθέσιμο εδώ.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων. Διαθέσιμο εδώ.

Ηλιόπουλος Γ. , Στεργίου Β. ,(2019) Κυκλική Οικονομία- Θεσμικές εξελίξεις στην ΕΕ και στην Ελλάδα. ecopress. Διαθέσιμος εδώ.

Μουσιόπουλος Ν., Ντζιαχρήστος Λ., Σλίνη Θ., (2015) Εισαγωγή: Αρχές Αειφορίας. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Διαθέσιμο εδώ.

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας,(2019). Έρευνα για τις επιχειρήσεις και τη κυκλική οικονομία. Thessalia/economy.gr. Διαθέσιμο εδώ.

Π.Ε.Δ.Μ.Ε.Δ.Ε. (Πανελλήνια Ένωση Διπλωματούχων Μηχανικών Εργοληπτών Δημοσίων Έργων), (2015). “Μια Ανάλυση για το επενδυτικό πακέτο Juncker”. Διαθέσιμο εδώ.

Περουλάκης Α.,(2017), “Το νέο επενδυτικό σχέδιο για την Ευρώπη(πακέτο Juncker)”, Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα. Διαθέσιμο εδώ.

Τράτση Μ.,(2017) “Τα δειλά βήματα της Ελλάδας προς τη κυκλική οικονομία.” Fortune. Διαθέσιμο εδώ.

Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας,(2018) “Εθνική Στρατηγική για τη Κυκλική Οικονομία.” Διαθέσιμο εδώ.

European Commission,(2019) “Report from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on the implementation of the Circular Economy Action Plan”. Διαθέσιμο εδώ. 

Εuropean Parliament,(2015) “Circular Economy: definition, importance and benefits”. Διαθέσιμο εδώ.

Starostka-Patyk M., Zawada M., Pabian M., Abed M.,(2013) “Barriers to reverse logistics implementation in enterprises”. International Conference on advanced Logistics and Transport (ICALT). Διαθέσιμο εδώ.

WCED (World Commission on Environment and Development,(2013) Our Common Future (1987). Διαθέσιμο εδώ.

[1] αποτελεί το χρηματοδοτικό πρόγραμμα της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία

[2] Ανεξάρτητη επιτροπή που χρησιμοποιεί αυστηρά κριτήρια για να αποφασίζει τη χρηματοδότηση έργων υψηλού κινδύνου.

[3] Σύνδεσμος Ελλήνων Βιομηχάνων

[4] Joint European Support for Sustainable Investment in City Areas

Απάντηση