από την Μάγδα Τσόχα,

Πολιτική ορθότητα. Δύο λέξεις που συνδυαστικά τοποθετημένες αποκτούν ένα εντελώς διαφορετικό νόημα από το αρχική τους έννοια. Φέρουν μια νέα αντίληψη, αυτήν της «πρέπουσας στάσης» ως προς τα κοινωνικά, τα πολιτικά αλλά και τα ευρύτερα πολιτισμικά ζητήματα. Γίνεται, ωστόσο, εύκολα κατανοητό πως δεν έχουμε όλοι εξοικείωση με τον όρο, ο οποίος παρά το γεγονός πως έκανε την παρθενική του εμφάνιση στον ύστερο 20ο αιώνα, αποτελεί μάλλον χρηστικό προϊόν του 21ου, και ειδικότερα, από τη δεύτερη δεκαετία και μετά. Αυτή η πολιτική ορθότητα έχει καταβολές στον πολιτισμικό φιλελευθερισμό, δεν είναι όμως και δεν πρέπει να συγχέεται με αυτόν.

Βάσει του ορισμού, λοιπόν, ως πολιτική ορθότητα εννοείται, η όσο το δυνατόν γίνεται μεγαλύτερη αποφυγή εκφράσεων και ενεργειών, στο δημόσιο κατά κύριο λόγο, οι οποίες προβαίνουν σε διακρίσεις, προσβολή και περιθωριοποίηση των κοινωνικά μειονεκτικών μερίδων. Αυτή συχνά λανθασμένα ταυτίζεται ή ταυτοποιείται με την πολιτική ιδεολογία του φιλελευθερισμού, του τρόπου δηλαδή πολιτικής στάσης με έμφαση στην πολιτική, οικονομική και κοινωνική ελευθερία. Ποια είναι η βασική τους διαφορά; Οι φιλελεύθερες απόψεις για την ισότητα ή τις σχέσεις των δύο φύλων ποικίλουν ιδιαιτέρως μεταξύ τους, ούτε υπάρχει κάποιος διαθέσιμος τρόπος «μέτρησης» του φιλελευθερισμού. Αντιθέτως, η πολιτική ορθότητα δεν ανήκει απαραίτητα σε κάποια συγκεκριμένη πολιτική ιδεολογία καθώς είναι γενικότερη αντίληψη για τη βελτίωση των ηθών και της ευγένειας του δημοσίου λόγου.

 Η πολιτική ορθότητα είναι, αν μη τι άλλο, περίπλοκη. Αφενός εξαλείφει τις διακρίσεις του λόγου διορθώνοντας τη γλώσσα με ειδικές ρυθμίσεις και διαρκείς υποδείξεις, αφετέρου αυτό αυτομάτως συνεπάγεται πως «πετσοκόβει» την ίδια τη γλώσσα και περιορίζει το οπτικό πρίσμα του εκάστοτε ομιλητή. Αναπόφευκτα θα έλεγε κανείς πως η πολιτική ορθότητα είναι ο στιγματισμός και η ανεκτικότητα συνάμα· Δείχνουμε με το δάχτυλο, αλλά εξοργιζόμαστε και με αυτούς που δείχνουν με το δάχτυλο! Κι εδώ η κοινωνία καταλήγει να «ακροβατεί» μεταξύ της έλλειψης ανεκτικότητας και της μισαλλοδοξίας εναντίον των μη ανεκτικών και των μισαλλόδοξων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα στη σύγχρονη πολιτική σκηνή αποτελεί ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ. Ο ίδιος από μόνος του είχε συστηθεί ως «πολέμιος της πολιτικής ορθότητας». Και πράγματι, ενώ αφαιρεί τα «εισαγωγικά» από τις κουβέντες και τα λέει «χύμα και σταράτα»( βλέπε δηλώσεις του περί «Κινεζικού ιού», λόγω πρώτης εμφάνισης), είμαστε πράγματι εμείς οι αρμόδιοι να απαγορεύσουμε αυτόν τον αυθορμητισμό; Μήπως εδώ θα έπρεπε να γίνει λόγος για την υπεράσπιση της ελευθερίας του  λόγου, ακόμη κι αν αυτή θίγει μια συγκεκριμένη εθνότητα, όπως τους Κινέζους;

Είναι όμως και το επιχείρημα της ελευθερίας της έκφρασης εντελώς ορθό; Με μια δεύτερη σκέψη, απόλυτη και ολοκληρωτική ελευθερία του λόγου δεν υπάρχει ίσως πουθενά. Αν ξεκινήσουμε με δεδομένο πως η γλώσσα δεν είναι κάτι το ουδέτερο, αφού όλα όσα λέμε είναι ιδεολογικά φορτισμένα και πως όλες οι ανθρώπινες σχέσεις διέπονται από άτυπους κανόνες, αυτούς της κοινωνικής σύμβασης, τότε το σενάριο της πολιτικής ορθότητας, ως δόγμα και ως εφαρμογή, μοιάζει απλούστατο. Μια παραπάνω απλώς προσοχή σε όσα λέμε και σε όσους θίγουμε με τα λεγόμενά μας. Εφόσον ξεκάθαρα υπάρχουν ομάδες ανθρώπων, οι οποίοι μάχονται για να απολαμβάνουν κοινωνική αποδοχή και αξιοπρέπεια , γιατί να μην υπάρχουν και άνθρωποι που να φροντίζουν να  «βάζουν μια γραμμή», σεβόμενοι και τους υπόλοιπους εξίσου σημαντικούς μ’ αυτούς ανθρώπους;

Πως είναι δυνατόν, λοιπόν, να υπάρχει κριτική ενάντια στην πολιτική ορθότητα; Η ευαισθησία των επικριτών έχει, άλλωστε, την ίδια ακριβώς σημασία με αυτή των υπερμάχων της. Αν η εξάσκηση της ελευθερίας του λόγου σημαίνει ότι μπορούν να θίγονται ως χιούμορ οι εύσωμοι, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα και οι άνθρωποι διαφορετικής εθνικότητας ή χρώματος δέρματος, μάλλον κάπου τα όρια γίνονται θολά και δυσδιάκριτα. Και, μάλιστα, όταν πρόκειται για επιλεκτική πολιτική ορθότητα, παραδείγματος χάρη, η αποφυγή απρεπούς αναφοράς στα Θεία ή οι μη πολιτικώς ορθές αναφορές στη γειτονική στα βόρεια σύνορά μας χώρα, τότε τα πράγματα χωλαίνουν, επιβεβαιώνοντας τον υποκριτικό χαρακτήρα του επιχειρήματος της ελευθερίας του λόγου.

Από την άλλη, φυσικά, το «μέτρον άριστον» είναι η χρυσή τομή. Μια πολιτική ορθότητα ήπιου χαρακτήρα, χωρίς υπερβολές ή ακρότητες, θα εξευγένιζε σημαντικά το δημόσιο λόγο. Η ρίζα του πραγματικού προβλήματος βρίσκεται στην υπερβολή, την κατάχρηση της εφαρμογής. Εκεί ακριβώς, φυσικά, βασίζεται και ο αντίλογος, ο «πολέμιος» της πολιτικής ορθότητας. Και μάλιστα, όχι αδίκως. Η «τρέλα» της πολιτικής ορθότητας, η τάση ανακάλυψης της προσβολής ανάμεσα στα λεγόμενα του συνομιλητή, μεταμφιεσμένη σε μάχη υπέρ της ισότητας, η ανάγκη μετάπλασης των λέξεων (μη λες αυτό το ανάρμοστο/απρεπές, προτίμησε εκείνο) που πολλές φορές παρουσιάζεται ως αναγκαία, αναμφίβολα κουράζει. Και για του λόγου το αληθές, η δύναμη των ανθρωπίνων κοινωνιών είναι ο πλουραλισμός τόσο απόψεων, όσο και διατυπώσεων. Μια αποστειρωμένη κοινωνία, στην οποία όλοι μιλάμε με τον ίδιο τρόπο, σκεφτόμαστε τα ίδια, πράττουμε τα ίδια ή χειρότερα, σκεφτόμαστε πολλά τα οποία φοβόμαστε να διατυπώσουμε ή εκφράσουμε, ώστε να μη αμαυρωθούμε από τους υπέρμαχους της πολιτικής ορθότητας, ακούγεται αν όχι κατεστραμμένη, τουλάχιστον προβληματική.

Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να απαγορεύσει στον διπλανό του την ελευθερία του λόγου ή της σκέψης. Ίσως, τελικά, αυτό είναι το σπουδαίο. Η δύναμη της διαφορετικότητας, την οποία προστατεύουμε με τη λογοκρισία της πολιτικής ορθότητας ή μήπως την κρύβουμε, επικρίνοντας τις «μη πολιτικώς ορθές» απόψεις. Ένα απλό παράδειγμα, είναι πως ένας άνθρωπος που ασπάζεται ρατσιστικές ή και ακραίες φασιστικές απόψεις, ναι μεν καλό θα ήταν να μην έχει τη δύναμη να «παίζει» με τις ευαισθησίες των ομάδων αυτών, αλλά πως θα μπορούσαμε να ξέρουμε τι σκέφτεται και τι στηρίζει, εάν στα πλαίσια της πολιτικής ορθότητας του απαγορεύαμε εντελώς να εκφραστεί ή τον εκφοβίζαμε να μην το κάνει λόγω κοινωνικού στίγματος. Μπορεί, δηλαδή, νομικά να μην τιμωρηθεί διατυπώνοντας ακραίες απόψεις, αλλά η τιμωρία της κοινωνίας, ή συνόλου αυτής, θα είναι αμείλικτη. 

Συνοπτικά, οι απόψεις πάντοτε θα διίστανται, λίγα είναι τα ζητήματα που φέρουν την ενότητα μεταξύ πολλών ανθρώπων, αυτών που είναι μέλη σε κοινές κοινωνικές ομάδες, μικρές ή μεγάλες. Αλλά όπως ξεκίνησε, έτσι και θα καταλήξει αυτό το κείμενο, με ένα ερωτηματικό…

Είναι λοιπόν η πολιτική ορθότητα πανάκεια ή είναι απλώς ένα όπλο ρύθμισης της ελευθερίας του λόγου;

 

logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς  και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.