από την Αριάδνη Σοφία Κούρη,

Ο Captain Hook στον Peter Pan, ο Jack Sparrow και το Black Perl του, o Captain Morgan που μας προσκαλεί να πιούμε ρούμι μαζί του, οι ατελείωτες ώρες στο Assassin’s Creed IV: Black Flag, ο ρομαντικός Jim Hawkins του Πλανήτη των Θησαυρών, το Pirate Bay, οι ήρωες του Black Sails, οι Gorillaz με το Pirate Jet, ο Μαύρος Πειρατής, το One Piece, οι πειρατές του Μπομπ Σφουγγαράκη, η πειρατική διάθεση των Flogging Molly, ο ετήσιος εορτασμός στο World of Warcraft της Pirate Day, η ομάδα μπάσκετ Amsterdam Pirates, οι γκροτέσκοι πειρατές των Monty Pythons που εισβάλλουν στο χρηματιστήριο επιβάλλοντας το δικό τους Meeting of Life, το Πειρατικό του Κάπτεν Τζιμ, τα Star Wars.

Σήμερα δεν θεωρούμε τους πειρατές εχθρούς κατά της ανθρωπότητας, κάθε άλλο. Πειρατής είναι κάποιος Άγγλος, Γάλλος, Πορτογάλος ή Ισπανός και καμιά φορά Κινέζος, που πλέει στις θάλασσες και τα βάζει με τους ισχυρούς. Μερικοί έχουν καλύπτρες, παπαγάλο στον ώμο, και ξύλινο πόδι. Απαραίτητα αξεσουάρ σπαθί, γάντζος στο χέρι και κουμπούρι. Σίγουρα, μας ελκύει η εικόνα κάποιου που δρα στο περιθώριο της εξουσίας, που αψηφά την καταπιεστική, και μεταξύ μας άδικη, έννομη τάξη που του επέβαλαν οι ισχυροί και οι πλούσιοι, και γεύεται με λαχτάρα κάθε τι όμορφο που εμφανίζεται στις περιπέτειες του. Κάποιοι είναι καλοί, κάποιοι κακοί. Ο κακός πειρατής προσπαθεί να κλέψει. Ο καλός να προστατεύσει. Δεν υπάρχουν συνέπειες, μόνο το ρίσκο και η αδρεναλίνη. Δυστυχώς, όμως, σχεδόν τίποτα από αυτά δεν είναι αλήθεια …

Πειρατεία υπάρχει όσο καιρό υπάρχουν πλοία στην θάλασσα. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η πειρατεία αποτέλεσε πρώιμη μορφή της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Χιλιάδες ναύλοι μετέφεραν αγαθά, μετάξι από την Κίνα, μπαχαρικά από την Ινδονησία, βαμβάκι από την Ινδία, ζάχαρη από την Καραϊβική και σκλάβους από την Αφρική, όσο οι Αυτοκρατορίες συγκρούονταν για μεγαλύτερο κομμάτι στην πίτα του παγκόσμιου εμπορίου. Είναι γνωστό ότι η Βασίλισσα Ελισάβετ Α’ λεγόταν και Βασίλισσα των Πειρατών. Τους αποκαλούσε «Σκυλιά των θαλασσών» και τιμούσε άνδρες, όπως τον Sir Francis Drake, που τον έχρισε ιππότη το 1581, όταν της παρέδωσε τα ακριβά λάφυρα του υπερπόντιου ταξιδιού του, ή τον Sir Walter Rally, επειδή ίδρυσε την αποικία Βιρτζίνια, στο όνομα της παρθένας Βασίλισσάς του. Ναυάγια εκείνης της εποχής βρίσκονται στον βυθό ακόμη και σήμερα.

Ωστόσο, όσο το νέο εμπορικό καθεστώς ισχυροποιούνταν και οι θεσμοί γίνονταν πιο σταθεροί, οι οικονομικοί εταίροι δεν ήθελαν να διαρρηγνύεται η κανονικότητα. Το να χάνονται τα εμπορεύματα κόστιζε. Για πρώτη φορά, βλέπουμε τεράστια αλλαγή στις θάλασσες. Το 1696, ένας Σκοτσέζος ναυτικός, εν ονόματι William Kidd, προσελήφθη από την Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών για να καταδιώκει τους πειρατές που επιτίθεντο στα πλοία της. Του δόθηκαν επίσημα έγγραφα, προμήθειες και μερίδιο, αλλά ο Kidd κατάλαβε ότι θα έβγαζε περισσότερα ως πειρατής. Οι Άγγλοι τον συνέβαλαν στην αποικιακή Μασαχουσέτη και τον δίκασαν στο Λονδίνο. Καταδικάστηκε το 1701 με ετυμηγορία «να εκτελεστεί δι’ απαγχονισμού». Ποτέ πριν η πειρατεία δεν εθεωρείτο αδίκημα. Οι κυβερνήσεις του έννομου κόσμου άρχισαν να αναφέρονται στους πειρατές ως «hostis humani generis» που στα λατινικά σημαίνει εχθροί της ανθρωπότητας.

Έτσι, όταν η Γενική Ιστορία των Πειρατών δημοσιεύτηκε το 1724, το ενδιαφέρον για την Πειρατεία ήταν αυξημένο. Κι έγινε αμέσως best seller. Οι ιστορίες διαδόθηκαν, όπως και η μυθοπλασία. Για παράδειγμα, είναι καταγεγραμμένο πως την παραμονή του θανάτου του θρυλικού πειρατή Μαυρογέννη (κατά κόσμον Edward Teach), τον ρώτησαν «αν η σύζυγός του γνώριζε που είχε κρύψει τα χρήματά του» κι εκείνος απάντησε πως «κανείς εκτός από τον ίδιο και τον διάβολο δεν το ήξερε». Προφανώς, όμως, με την εκ των υστέρων γνώση μπορούμε να καταλάβουμε, ότι οι πειρατές δεν έθαβαν σχεδόν ποτέ τα χρήματά τους. Γιατί να το κάνουν αυτό; Τα ξόδευαν συχνά στα καταγώγια και τα πορνεία των λιμανιών. Ή τα επένδυαν. Ένας από τους πιο διάσημους πειρατές της pop culture, ο Captain Morgan, εδραίωσε το κύρος του και αύξησε τον πλούτο του δημιουργώντας φυτείες στην Τζαμάικα. στις οποίες αριθμούσε πάνω από 100 Αφρικανούς σκλάβους, όσους περίπου είχε και ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Thomas Jefferson. Έγινε εξέχον μέλος της Τζαμαϊκανής κοινωνίας, έκανε συναλλαγές με αριστοκράτες κι έγινε βοηθός κυβερνήτη. Μάλιστα, το 1674 χρίστηκε ιππότης από τον βασιλιά Κάρολο ΙΙ.

Μόλις 160 χρόνια αργότερα, οι ιστορίες αυτές ενέπνευσαν τον Robert Louis Stevenson να γράψει «Το Νησί των Θησαυρών», στο οποίο φυσικά πρόσθεσε τις δικές του πινελιές, όπως το τραγούδι «Γιο-χο-χο», το ότι συνήθιζαν να πίνουν «από ένα μπουκάλι ρούμι», το ότι ήταν συνηθισμένο οι παραβάτες να πέφτουν στο νερό από τη σανίδα και το ότι υπήρχαν όντως χάρτες θησαυρών. Το βιβλίο μάγεψε ολόκληρες γενιές. Και φυσικά, η Disney δεν το άφησε ανεκμετάλλευτο. Το 1950 έγινε ταινία, κάνοντας την πειρατική σημαία το κατεξοχήν σύμβολο των πειρατικών καραβιών. Ο Robert Newton, σε μια προσπάθεια να βελτιώσει το ρόλο του, αποφάσισε να υπερβάλλει τονίζοντας στην εκφορά του λόγου το συγκεκριμένο γράμμα της αλφαβήτου. Έκτοτε το «Αρρρρ» αποτελεί το σήμα κατατεθέν των πειρατών. Η εισπρακτική επιτυχία είχε σαν αποτέλεσμα να ακολουθήσουν κι άλλες πειρατικές ταινίες πανομοιότυπης φιλοσοφίας, παγιώνοντας (μάλλον για πάντα) την εικόνα που έχουμε για  τους πειρατές  στην  λεγόμενη «Χρυσή Εποχή», κάπου στον 16ο  και 17ο  αιώνα όπου σύμφωνα με την οποία οι πειρατές δεν ενδιαφέρονται για το κέρδος, δεν σκοτώνουν, ούτε πειράζουν ή βασανίζουν ανθρώπους.

Οι εποχές, ωστόσο, άλλαξαν. Σταδιακά το δικαίωμα που απέκτησαν τα κράτη να δικάζουν, ανεξάρτητα από το πού διαπράχθηκε το έγκλημα και την εθνικότητα του δράστη ή του θύματος, εξελίχθηκε κι εδραιώθηκε σε αναπόδραστη αρχή του Διεθνούς Δικαίου. Σήμερα, που τα σύνορα είναι σταθερά και η διεθνής τάξη ορίζεται από νόμους και συνθήκες, που η ναυτιλία είναι η ραχοκοκαλιά της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και τα αγαθά δεν μεταφέρονται πια στα αμπάρια ξύλινων πλοίων, αλλά με κοντέινερ πάνω σε τεράστια εμπορικά, η διεθνής έννομη τάξη αντιμετωπίζει την θαλάσσια πειρατεία ως εγκληματική δραστηριότητα. Πλέον, οι πειρατές δεν απεικονίζονται ως εξιδανικευμένοι απατεώνες ούτε μπαινοβγαίνουν στην υψηλή κοινωνία. Είναι απελπισμένοι εγκληματίες. Το είδαμε και στην ταινία «Captain Phillips», που βασίζεται σε αληθινή ιστορία Σομαλών πειρατών. Οι σύγχρονοι πειρατές είναι νέοι, με ηλικία στα 25-35 έτη. Ασχολούνται με την θάλασσα, έχουν στρατιωτική εκπαίδευση και ξέρουν να χειρίζονται τεχνικές υπηρεσίες. Συσπειρώνονται γύρω από κοινό σκοπό σε πολυμελείς ομάδες. Ως επί το πλείστον, επιτίθενται σε φορτηγά πλοία, αλιευτικά σκάφη και σπανιότερα κρουαζιερόπλοια με την μορφή ένοπλης ληστείας σε σημεία κυρίως όπως στην Θάλασσα της Νότιας Κίνας, τα Στενά της Μάλακα, τη Σρι Λάνκα, τον Ινδικό Ωκεανό, ανοικτά των ακτών της Σομαλίας, την Ερυθρά Θάλασσα, τον Κόλπο της Γουινέας και την Νιγηρία. Τα τελευταία χρόνια, απαγάγουν μέλη του πληρώματος και ζητούν λύτρα, πρακτική που πολλές φορές έχει καταλήξει στην δολοφονία των άοπλων κι αθώων ναυτών.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του διεθνούς οργανισμού «Oceans Beyond Piracy», η ζημία της παγκόσμιας οικονομίας από την πειρατεία στη ζώνη του Ινδικού Ωκεανού ξεπερνούσε, κάθε χρόνο, τα 6.000.000.000 δολάρια. Μέχρι το 2010, η κατάσταση έμοιαζε να έχει βγει εκτός ελέγχου. Σε μια συντονισμένη παγκόσμια προσπάθεια, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ προχώρησε στη λήψη σειράς μέτρων για την αντιμετώπιση των πειρατών, ενώ αρκετά κράτη, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, έλαβαν μέτρα κατά της πειρατείας τόσο σε εθνικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο. Τον Ιούνιο του 2014, η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ασφάλεια στη Θάλασσας (European Maritime Security Strategy). Υπό την αιγίδα της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας της ΕΕ, τέθηκε σε εφαρμογή η πρώτη αυτοτελής πολυεπίπεδη επιχείρηση με όνομα «Αταλάντα». Η Ελλάδα συμμετείχε με την φρεγάτα «Ύδρα» μέχρι τον Μάρτιο του 2012 και με την φρεγάτα «Ψαρά» από τον Φεβρουάριο έως το Μάιο 2014. Αποτέλεσε ιδρυτικό μέλος της Ομάδας Επαφής, έχοντας αναλάβει, από το Δεκέμβριο 2008 έως τον Απρίλιο του 2009, τη διοίκηση της επιχείρησης. Αξιοσημείωτο είναι ότι στη δράση για την ασφάλεια των εμπορικών πλοίων, εκτός από τις ένοπλες δυνάμεις, συμμετείχε ενεργά και το ΝΑΤΟ, όπως στην επιχείρηση Ocean Shield που λάμβανε χώρα στον Ινδικό Ωκεανό, από το 2009 μέχρι το 2016.

Τα μέτρα που έλαβε η διεθνής κοινότητα, προσιδιάζουν σε πολεμικές επιχειρήσεις, αν και σε πολλές περιπτώσεις ο παρεμβατισμός όξυνε τις διαμάχες χωρίς να προσφέρει λύσεις. Εντούτοις, πολλές είναι οι χώρες, όπως η Λιβερία ή το Τζιμπουτί, που βρίσκονται αντιμέτωπες με το πρόβλημα, αλλά δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους για να χρηματοδοτήσουν ούτε την εκπαίδευση του εξειδικευμένων φρουρών, ούτε την απαραίτητη τεχνογνωσία, ούτε το σύγχρονο εξοπλισμό. Και σ’ αυτό οφείλεται το ότι παρά τις απόπειρες αντιμετώπισης, την τελευταία μόνο δεκαετία, οι πειρατικές επιθέσεις αυξήθηκαν κατά 75%. Τους εννέα πρώτους μήνες του 2013, το International Maritime Bureau (IMB) στην περιοχή του κόλπου της Γουινέας κατέγραψε περισσότερες από 40 πειρατικές επιθέσεις με 132 ομήρους. Το 2014 καταγράφηκαν στον Παναμά 44 περιπτώσεις πειρατείας, ενώ την ίδια στιγμή στη Σιγκαπούρη, οι καταλήψεις πλοίων από πειρατές έφτασαν τις 32. Φέτος, στις 5 Μαρτίου του 2020, το ελληνόκτητο πλοίο «Minerva Virgo» δέχτηκε πειρατική επίθεση, καθώς έπλεε στα ανοιχτά της θαλάσσιας περιοχής της Κοτονού, στο Μπενίν της Αφρικής.

Η πειρατεία συνδέεται άμεσα με την απουσία βιώσιμων οικονομικών εναλλακτικών σε χώρες, όπου η εσωτερική τάξη διαλύεται ή δεν υφίσταται καν. Πολλές χώρες, όπως για παράδειγμα η Βενεζουέλα μετά την κατάρρευση της οικονομίας της το 2014, δεν διαθέτουν την απαιτούμενη κρατική οργάνωση, ώστε να μπορέσουν να ελέγξουν τον θαλάσσιο χώρο, όσο έχουν στραμμένη την προσοχή τους στην επίλυση εσωτερικών κρίσεων. Υπάρχει, βέβαια, η περίπτωση τα έθνη να χρησιμοποιούν την πειρατεία ως όπλο διεκδίκησης και διατήρησης της εδαφικής τους επικράτειας. Η Σομαλία, η περιοχή με τις πλέον περισσότερες πειρατικές επιθέσεις στον σύγχρονο κόσμο, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Όταν, εξαιτίας του μακροχρόνιου εμφύλιου πολέμου, η κυβέρνηση κατέρρευσε το 1991 και καμία συμπαγής μορφή εξουσίας δεν υπήρχε, ντόπιοι ψαράδες ανέλαβαν αυτόκλητα να διαφυλάξουν τα ύδατα της Σομαλίας και να εμποδίσουν ξένους επιχειρηματίες και στρατιωτικές δυνάμεις να εισβάλουν στην χώρα τους. Σε δεύτερο χρόνο, όταν αντιλήφθηκαν τα τεράστια οφέλη, έγιναν πειρατές.

Σίγουρα, η πειρατεία ενισχύεται από προϋπάρχουσες δομές που διευκολύνουν ή καθιστούν αναγκαία την ανάπτυξη της ιδέας, ότι κάποια άτομα και ομάδες θα πρέπει να λειτουργούν στο περιθώριο της κοινωνίας με παράνομη δραστηριότητα. Σημαντικό ρόλο παίζει φυσικά και η διαφθορά· οι σχέσεις στη βάση του «δούναι και λαβείν» μεταξύ των δικαστικών και εκτελεστικών αρχών με τους πειρατές εξυπηρετούν την αισχροκέρδεια και τον παράνομο πλουτισμό. Εξαιτίας της άνισης κατανομής του πλούτου και την συνακόλουθη οικονομική δυσπραγία, πολλαπλές ρωγμές εμφανίζονται στον κοινωνικό ιστό. Η καταπίεση, σε συνδυασμό με τον φανατισμό, την έλλειψη παιδείας, το συναισθηματικό αδιέξοδο και τις ψυχολογικές ανισορροπίες που μπορεί να έχει κάποιος, η κρίση των αξιών, η ανεργία, και ολοσχερής απουσία εναλλακτικών, συμβάλλουν στην απόφαση ενός ατόμου να στραφεί προς την πειρατεία.

Στο πλαίσιο αυτό, δεν είναι λίγες οι ναυτιλιακές εταιρίες που αποδέχονται την κατάσταση. Ολοένα και πιο συχνά, πλοιοκτήτες στρέφονται στην ασφάλιση των ναύλων τους, ώστε ανά πάσα στιγμή να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν άμεσα τις τυχόν έκτακτες δαπάνες που θα προκύψουν για λύτρα, την απελευθέρωση του πλοίου και τα νομικά έξοδα, με αποτέλεσμα το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών να έχει αυξηθεί υπέρμετρα. Πλέον, η ασφαλιστική αγορά των ναυλοσυμφώνων κατά της πειρατείας έχει μετατοπίσει τη δραστηριότητά της, από τα τεράστια οικονομικά κέντρα του Λονδίνου, της Ολλανδίας, τη Γαλλίας της Ρωσίας, στις ταχύτατα αναπτυσσόμενες περιοχές, στη Σιγκαπούρη για παράδειγμα και τη Μέση Ανατολή. Μεγάλα ονόματα του ασφαλιστικού κλάδου, όπως η ΑΧΑ, Groupama RSA, Jardine Lloyd Thompson Limited (JLT), αναλαμβάνουν να εφοπλίσουν επαρκώς τα πλοία με δωμάτια ασφαλείας, αντλίες εκτόξευσης νερού, κρύπτες τροφίμων και να τα θωρακίσουν με στελέχη ειδικών μονάδων ασφαλείας

Η πειρατεία, λοιπόν, είναι κάτι περισσότερο από θαλασσινές ιστορήσεις και περιπέτειες. Για την ακρίβεια είναι πολλά περισσότερα. Από την αρχή του κόσμου, η θάλασσα αποτελεί πηγή πλουτισμού και μέσο διεξαγωγής εμπορίου. Στην πορεία της ιστορίας, εμφανίστηκε με πολλές διαφορετικές μορφές και τύπους. Ανέκαθεν υπήρξε φαινόμενο με πολλούς παράγοντες να το καθορίζουν.

Η γέννηση της «Mare Liberum» επέφερε μοιραία ανακατατάξεις στην διεθνή νομιμότητα, φτάνοντας στις μέρες μας να βρίσκεται αντιμέτωπο με πολλαπλές διαστάσεις και παραμέτρους. Η διεθνής κοινότητα βρίσκεται ενώπιον μιας σοβαρής πρόκλησης. Η αναγνώριση του προβλήματος ήταν μια σημαντική αρχή. Μπορούμε, όμως, να ελπίζουμε, όσο υπάρχει τόση ανισότητα;