της Μαριάννας Πλιακοστάμου,

Λίγο πριν την συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας, οι τρεις ισχυρότερες προσωπικότητες της εποχής έθεσαν τα θεμέλια της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων. Ο Αμερικανός Πρόεδρος, Φραγκλίνος Ρούζβελτ, ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, Ιωσήφ Στάλιν, και ο Βρετανός Πρωθυπουργός, Σερ Ουίνστον Τσώρτσιλ, οι τρεις νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συναντήθηκαν στην Γιάλτα της Ρωσίας για να μοιράσουν τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής, υπογράφοντας την ομώνυμη συνθήκη,

Η Επιλογή της τοποθεσίας.

Οι »Τρεις Μεγάλοι» (The Big Three) συναντήθηκαν στο μέγαρο της Λιβάντια (Livadia) κοντά στην πόλη της Γιάλτα στην Κριμαία, με την Διάσκεψη να διαρκεί επτά ημέρες (4-11 Φεβρουαρίου του 1945). Η εβδομάδα κρίθηκε μείζονος σημασίας κυρίως λόγω των θεμάτων διαπραγμάτευσης που συζητήθηκαν, καθώς αφορούσαν στην μεταπολεμική πολιτική επί των χωρών που είχε καταλάβει η Ναζιστική Γερμανία, αλλά και στην τύχη αυτών που είχαν συμμαχήσει μαζί της. Στην επιλογή της τοποθεσίας προέβη ο ρώσος ηγέτης, ο οποίος εξαιτίας της επιμονής του να πραγματοποιηθεί σε σοβιετικό έδαφος για προσωπικό του όφελος, δυσαρέστησε τον Ρούζβελτ και τον Τσόρτσιλ. Ωστόσο, ο λόγος που οι δύο δυτικοί ηγέτες αποδέχτηκαν τελικώς την διάσκεψη υπό τους όρους τού Ιωσήφ Στάλιν, ήταν το γεγονός πως επιθυμούσαν τον καθορισμό των λεπτομερειών της μοιρασιάς της διεθνούς σκακιέρας. (Raynolds & Pechatnov, 2018)

Η σημασία της Διάσκεψης

Οι αγγλοαμερικανοί επεδίωκαν την περικύκλωση της ΕΣΣΔ από χώρες αντίθετου κοινωνικού συστήματος, με σκοπό τον περιορισμό του κομμουνισμού. Μάλιστα, πριν την μετάβαση τους στην Γιάλτα, ο Ρούζβελτ και ο Τσόρτσιλ συναντήθηκαν στην Μάλτα με σκοπό την υιοθέτηση μιας κοινής στρατηγικής. Γνώριζαν πως η παλιά «υγειονομική ζώνη» γύρω από τη ΕΣΣΔ δεν μπορούσε να διατηρηθεί κι έτσι αρκέστηκαν στην επιδίωξη “κατοχής” των γραμμών τους στην Πολωνία, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις που θα τους επέτρεπαν να ασκούν αποφασιστικό έλεγχο στις εξελίξεις αυτής της χώρας. Άλλωστε, η Πολωνία είχε τεράστια στρατηγική σημασία για την ασφάλεια της Σοβιετικής Ένωσης, καθώς στο παρελθόν είχε χρησιμοποιηθεί πολλάκις ως ο διάδρομος για την προσβολή της εδαφικής ακεραιότητας της Ρωσίας. Το τέλος του πολέμου δεν καθυστερούσε να έρθει και έτσι φλέγον θέμα συζήτησης υπήρξε η στρατιωτική προετοιμασία για το ολοκληρωτικό χτύπημα κατά του φασισμού. Μεταξύ άλλων, στο τραπέζι τέθηκε το ζήτημα της μεταπολεμικής Γερμανίας, του γιουγκοσλαβικού, της συγκρότησης και λειτουργίας του ΟΗΕ και η είσοδος της ΕΣΣΔ στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, κάτι το οποίο επιθυμούσαν διακαώς οι Αμερικάνοι.(Brittanica)

 Οι αποφάσεις και η επίλυση των μεταπολεμικών ζητημάτων

 Οι αποφάσεις που λήφθηκαν στην Γιάλτα ήταν κρίσιμες. Όσον αφορά στο θέμα του ΟΗΕ, η φόρμουλα του Ρούζβελτ έγινε αποδεκτή περί των ψηφοφοριών στο Συμβούλιο Ασφαλείας, ενώ παράλληλα, ορίστηκε η ιδρυτική διάσκεψη του οργανισμού να γίνει στον Άγιο Φραγκίσκο, στις 25 Απριλίου της ίδιας χρονιάς. Σχετικά με το γερμανικό ζήτημα, ύστερα από σθεναρή αντίσταση από την σοβιετική πλευρά, η πρόταση των αγγλο-αμερικανών για διαμελισμό της γερμανικής επικράτειας απορρίφθηκε. Έτσι και οι τρεις δυνάμεις βρήκαν, εν τέλει, κοινή γραμμή στη θέληση τους για εκμηδένιση του Γερμανικού μιλιταρισμού και του Ναζισμού (όχι τού γερμανικού λαού εν γένει), αλλά και στην δημιουργία προϋποθέσεων, ώστε η ειρήνη να μην απειληθεί ξανά από την Γερμανία. Τέλος, αποφασίστηκαν οι ζώνες κατοχής του Γερμανικού κράτους, με την Γαλλία να καλείται να καταλάβει μια απ’ αυτές. (BBC, 2020) Για το Γιουγκοσλάβικο ζήτημα, η διάσκεψη αποφάσισε τη δημιουργία μιας προσωρινής βουλής με την διεύρυνση του αντιφασιστικού συμβουλίου (βέτσε) εθνικής απελευθέρωσης της Γιουγκοσλαβίας από αντιφασίστες της τελευταίας Γιουγκοσλάβικης βουλής. Ακόμη, εγκρίθηκε η διακήρυξη για την απελευθερωμένη Ευρώπη, ένα κείμενο σπουδαίας σημασίας. Μεταξύ άλλων, προέβλεπε ότι οι τρεις μεγάλες δυνάμεις θα βοηθούσαν από κοινού τις απελευθερωμένες χώρες να ανορθωθούν και να σχηματίσουν προσωρινές κυβερνήσεις, στις οποίες θα αντιπροσωπεύονταν ευρέως όλα τα δημοκρατικά στοιχεία του πληθυσμού κλπ. Η διακήρυξη αυτή -από άποψη αρχών- αποτέλεσε μια πολύ καλή βάση για τη λύση του ελληνικού ζητήματος, το οποίο τότε βρισκόταν σε όξυνση ύστερα από την βρετανική ένοπλη επέμβαση ( Κοραντής, 1988).

Σχετικά με το πολωνικό ζήτημα, η Διάσκεψη αναγνώρισε την Εθνική Δημοκρατική κυβέρνηση που είχε συγκροτηθεί στο εσωτερικό της χώρας. Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί πως το κυβερνητικό σχήμα ήταν φιλικό προς το κομμουνιστικό καθεστώς με την προϋπόθεση, βέβαια, πως εκείνο θα διεύρυνε την σφαίρα επιρροής του με δημοκρατικές αρχές τόσο του εσωτερικού, όσο και του εξωτερικού, (δηλαδή φιλοδυτικά στοιχεία που δεν ήταν ακραίως αντικομμουνιστικά). Οι δύο δυτικοί ηγέτες επέμειναν, επίσης, να διεξαχθούν ελεύθερες εκλογές στην Πολωνία, όπου ο Στάλιν είχε εγκαθιδρύσει κομμουνιστικό καθεστώς.(State Department) Το θέμα ήταν σημαντικό για τον Τσόρτσιλ, καθώς το έναυσμα της Βρετανικής εμπλοκής στον πόλεμο δόθηκε από την γερμανική εισβολή στην Πολωνία και έτσι, γίνεται αντιληπτό πως δεν θα ήθελε να καταλήξει η χώρα αυτή υπό άλλον ξένο ζυγό. Παράλληλα, για τον Ρούζβελτ είχε πολιτική σημασία, λόγω του σημαντικού αριθμού πληθυσμού πολωνικής καταγωγής στις ΗΠΑ. Καθώς η σοβιετική κατασκοπία είχε διεισδύσει στην αμερικανική αποστολή στη Γιάλτα, έχοντας στρατολογήσει τον Άλγκερ Χις, ο Στάλιν γνώριζε τη σημασία της Πολωνίας για τους δυτικούς συμμάχους του. Ως εκ τούτου, δέχθηκε τις απαιτήσεις τους, χωρίς ωστόσο να σκοπεύει να τις εφαρμόσει. Η μη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών στην Πολωνία υπήρξε από τα πρώτα ζητήματα, που πάγωσαν τις σχέσεις μεταξύ των συμμάχων μεταπολεμικά. (Ιατρίδης, 2015)

Επιπλέον,όσον αφορά στην Ανατολική Ασία, ο Ρούζβελτ απέσπασε από τον Στάλιν τη δέσμευση να μπει η Σοβιετική Ένωση στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας δύο με τρεις μήνες μετά το τέλος του πολέμου στην Ευρώπη. Καθώς οι στρατιωτικοί σύμβουλοι του Ρούζβελτ θεωρούσαν ότι μια εισβολή της Ιαπωνίας θα προκαλούσε έως και ένα εκατομμύριο αμερικανικές απώλειες, ο πρόεδρος των ΗΠΑ ήθελε τη σύμπραξη του κόκκινου στρατού, ο οποίος είχε προκαλέσει τα τέσσερα πέμπτα των απωλειών του αντίστοιχου γερμανικού. Ως αντάλλαγμα, ο Στάλιν διεκδίκησε παραχωρήσεις σε βάρος της Κίνας, τις οποίες ο Ρούζβελτ δέχθηκε χωρίς να ρωτήσει την κινεζική ηγεσία, καθώς και βόρεια νησιά της Ιαπωνίας (Χ. Παπασωτηρίου).

Το ελληνικό ζήτημα

Αρκετοί συνδέουν την Διάσκεψη της Γιάλτα με τις εξελίξεις που λάμβαναν χώρα τότε στην Ελλάδα. Κοινό σημείο αποτέλεσε το γεγονός πως το ίδιο χρονικό διάστημα πραγματοποιήθηκε και η Διάσκεψη της Βάρκιζας στην Αθήνα, ανάμεσα στους εκπροσώπους του κινήματος του ΕΑΜ και στην κυβέρνηση της Αθήνας. Πέρα από τον κοινό χρονικό ορίζοντα ανάμεσα στις δύο Διασκέψεις, όμως, δεν υπήρξε κάτι που να υποδεικνύει συσχετισμό μεταξύ της Βάρκιζας με την Γιάλτα. Το ελληνικό ζήτημα δεν είχε ιδιαίτερη θέση στην ατζέντα των θεμάτων διαπραγμάτευσης, παρ’ ότι οι σοβιετικοί από την πλευρά τους προσπάθησαν να αναφερθούν στο θέμα, αποσκοπώντας στην διευκρίνηση των βρετανικών προθέσεων. Οι Αμερικανοί, στο αρχείο τους, διατηρούν ορισμένα ντοκουμέντα κατά τα οποία αναφέρεται πως υπήρξε διάλογος Τσόρτσιλ- Στάλιν για τις εξελίξεις στην ελληνική επικράτεια.(iefimerida, 2013) Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να είναι απολύτως σίγουρος για την αξιοπιστία των αμερικανικών ντοκουμέντων, καθώς παρουσιάζονται αντιφάσεις. Μπορεί το ελληνικό ζήτημα να μην υπήρξε στην ατζέντα, αλλά υπάρχει ένα στοιχείο που επιβεβαιώνει πως θίχτηκε στην Διάσκεψη της Γιάλτα, και αυτό είναι η αλληλογραφία μεταξύ του Βρετανού πρωθυπουργού και του ηγέτη της ΕΣΣΔ. Την επόμενη μέρα, αφότου ο Στάλιν είχε θίξει στον Τσόρτσιλ το ελληνικό ζήτημα (9/2/1945), ο Τσόρτσιλ του απάντησε στέλνοντας υπόμνημα για την επικρατούσα κατάσταση στον ελληνικό χώρο. Ο Στάλιν σαφώς δεν είχε αναφερθεί τυχαία στο συγκεκριμένο θέμα, καθώς ήθελε ο ίδιος να δείξει πως παρακολουθούσε στενά τα γεγονότα. (Raynolds & Pechatnov, 2018)

Tα αποτελέσματα μετά την Γιάλτα

Ο χάρτης του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών είχε ήδη συνταχθεί και οι σύνεδροι επεξεργάστηκαν μια συμβιβαστική φόρμουλα για την ψηφοφορία στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Οι Σοβιετικοί απέσυραν τον ισχυρισμό τους, ότι και οι 16 σοβιετικές δημοκρατίες πρέπει να έχουν συμμετοχή στη Γενική Συνέλευση. Αφού οι συμφωνίες που επιτεύχθηκαν στη Γιάλτα δημοσιοποιήθηκαν το 1946, επικρίθηκαν σκληρά στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Στάλιν δεν τήρησε την υπόσχεσή του, δηλαδή το γεγονός ότι θα διεξαχθούν ελεύθερες εκλογές στην Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Αντίθετα, σε όλες αυτές τις χώρες ιδρύθηκαν κομμουνιστικές κυβερνήσεις, καταστάλθηκαν μη κομμουνιστικά πολιτικά κόμματα και δε διεξήχθησαν ποτέ πραγματικά δημοκρατικές εκλογές. Την εποχή της Διάσκεψης της Γιάλτα, τόσο ο Ρούσβελτ όσο και ο Τσόρτσιλ είχαν εμπιστευτεί τον Στάλιν και πίστευαν ότι θα κρατούσε το λόγο του. Κανένας ηγέτης δεν είχε υποψιαστεί τις προθέσεις του Ρώσου ηγέτη, δηλαδή την ανάληψη όλων των κυβερνήσεων του Λαϊκού Μετώπου στην Ευρώπη από κομμουνιστές. Όπως γίνεται αντιληπτό, επομένως, η Σοβιετική Ένωση ήταν ο βασικός δρων της Ανατολικής Ευρώπης στο τέλος του πολέμου και έτσι οι δυτικές δημοκρατίες δεν μπορούσαν να κάνουν πολλά  για να επιβάλουν τις υποσχέσεις του Στάλιν, στη Γιάλτα. (BBC, 2020)

Σήμερα, η μόνη πτυχή της Συνδιάσκεψης της Γιάλτα που συνεχίζει να ισχύει, αφορά στα σύνορα των χωρών της βορειοανατολικής Ευρώπης και της Ρωσίας στον Ειρηνικό. Τα κατοχικά δικαιώματα των συμμάχων στη Γερμανία έπαψαν να ισχύουν με την επανένωση της τελευταίας, η οποία συνοδεύτηκε από τη σύναψη ειρήνης – τυπικά, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ακόμη και τότε σε νομική εκκρεμότητα. (Χ. Παπασωτηρίου)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ:

  1. Κοραντή, Α.Ι. (1988) Τεχεράνη- Γιάλτα- Πότσδαμ.  ΕΣΤΙΑ, Αθήνα. σελ. 464- 465
  2. Ιατρίδη, Ι. (2015) Εξέγερση στην Αθήνα. ΛΙΒΑΝΗ, Αθήνα. σελ. 208- 209
  3. BBC. «The cold war origins 1941-1956», διαθέσιμο εδώ
  4. Brittanica, Declaration on Liberated Europe, διαθέσιμο εδώ εδώ
  5. Raynolds, D & Pechatnov, V. (2018), The Kremlin Letters: Stalin’s Wartime Correspondence with Churchill and Roosevelt . Yale. διαθέσιμο εδώ
  6. State Department. The Yalta Conference, 1945.Διαθέσιμο εδώ
  7. iefimerida (2013), «Τί είναι η Συμφωνία της Γιάλτας που υπογράφηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1945» ,διαθέσιμο εδώ
  8. Χ. Παπασωτηρίου, «Συμφωνία της Γιάλτας: πώς μοιράστηκε ο κόσμος». iellada.gr , διαθέσιμο εδώ εδώ