από την Εύα Τρούμπουλου,

Εισαγωγή

Τον Ιανουάριο του 2020, για πρώτη φορά, o Covid-19 κηρύχτηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως απειλή για τη παγκόσμια υγεία. Τον Μάρτιο του ίδιου έτου,ς το επίπεδο εξάπλωσης του ιού χαρακτηρίστηκε «πανδημία» και το επίκεντρο των λοιμώξεων μετατοπίστηκε από την Κίνα και την Ασία, στην Ευρώπη και την Αμερική. Εκτιμάται πως μέχρι σήμερα έχουν μολυνθεί πάνω 6 εκατομμύρια άτομα και έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 380.000 θάνατοι παγκοσμίως (ΕCDC, 2020).

Ο γρήγορος ρυθμός εξάπλωσης του ιού και οι επιπτώσεις του στο υγειονομικό σύστημα των χωρών -κυρίως αναπτυσσόμενων- οδήγησε τις κυβερνήσεις στη γρήγορη λήψη αποφάσεων και στην καθιέρωση ενός παγκόσμιου «lockdown». Περισσότερες από 80 χώρες έκλεισαν τα σύνορά τους σε αφίξεις από χώρες με κρούσματα, διέταξαν να ανασταλεί η λειτουργία των επιχειρήσεων, των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων πάσης φύσεως και οι πολίτες να περιορίσουν τις μετακινήσεις τους. Τα μέτρα αυτά οδήγησαν σε ύφεση τη παγκόσμια οικονομία. Χαρακτηριστικό είναι πως περισσότεροι από 30 εκατομμύρια Αμερικανοί υπέβαλαν αίτηση για ασφάλιση ανεργίας και το ΑΕΠ των ΗΠΑ μειώθηκε κατά 4,8% σε ετήσιο ρυθμό. Στις ασιατικές οικονομίες, οι ξένοι επενδυτές έχουν αποσύρει πάνω από 26 εκατομμύρια δολάρια. Στη Λατινική Αμερική, εκτιμήσεις δείχνουν ότι 29 εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να οδηγηθούν στη φτώχεια, αντιστρέφοντας μια δεκαετία προσπαθειών για τη μείωση της εισοδηματικής ανισότητας. Τέλος, στην Ευρώπη, εκατομμύρια πολίτες έχουν υποβάλει αίτηση για κρατικό επίδομα, ενώ τα στοιχεία του πρώτου τριμήνου 2020 δείχνουν ότι η οικονομία της Ευρωζώνης συρρικνώθηκε κατά 3,8% (Congressional Research Service, 2020).

Η παρούσα ανάλυση, λοιπόν, έχει στόχο να εξετάσει το πλήγμα που έχει υποστεί η παγκόσμια οικονομία σε ρυθμούς μεγέθυνσης. Έμφαση θα δοθεί στη συρρίκνωση του παγκόσμιου εμπορίου που δυσχεραίνει τη διακρατική οικονομική δραστηριότητα και στην δραματική αύξηση που έχει υποστεί το παγκόσμιο χρέος, θέτοντας φραγμό σε οποιαδήποτε προοπτική για ανάπτυξη.

Παγκόσμια Οικονομική Ύφεση

Οι οικονομικές συνθήκες είναι εξαιρετικά περίπλοκες και αυξάνουν τον κίνδυνο αστάθειας χρηματοπιστωτικών αγορών και των εταιρικών αποφάσεων. Σε επίπεδο κρατών, η μείωση της εσωτερικής ζήτησης προκαλεί μείωση της συνολικής παραγωγής και αύξηση του κόστους της. Αυτό οδηγεί σε αύξηση των τιμών των τελικών προϊόντων και σε ταυτόχρονη μείωση του μέσου εισοδήματος και της ανεργίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Κίνα, καθώς εκτός από τα περισσότερα κρούσματα παγκοσμίως αναμένεται να υποστεί πτώση στο ΑΕΠ της κατά 3,7%. H απότομη πτώση της ζήτησης έχει οδηγήσει σε μείωση της κατανάλωσης κατά 7,2%. Το κόστος εμπορίου έχει αυξηθεί και έχει προκαλέσει αντίστοιχη μεταβολή στο εμπορικό ισοζύγιο. Οι συνολικές εξαγωγές μειώθηκαν κατά 3,5% και οι συνολικές εισαγωγές κατά 3,2% (World Bank Group, 2020).  Η Κίνα κατέχοντας σημαντικό ρόλο στο παγκόσμιο εμπόριο διαδίδει τις επιπτώσεις του Covid-19.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, το εμπόριο προβλέπεται να μειωθεί το 2020 κατά 11,0%. Η μείωση του όγκου συναλλαγών είχε ξεκινήσει τη πτώση από το πρώτο τρίμηνο του 2019 και συνέχισε με το ξέσπασμα της πανδημίας σε διαφόρους τομείς, όπου ελαττώθηκε η δραστηριότητα- όπως οι αερομεταφορές, οι θαλάσσιες μεταφορές, η ναυτιλιακή βιομηχανία κλπ. (Congressional Research Service, 2020).

Συγχρόνως, το ΔΝΤ έχει καταλήξει στο συμπέρασμα, ότι η παγκόσμια οικονομία θα βιώσει μεγαλύτερη ύφεση από εκείνη που βίωσε μια δεκαετία πριν κατά την παγκόσμια οικονομική κρίση (World Bank Group, 2020).

Οι προηγμένες οικονομίες, ως όμιλος, αναμένεται να παρουσιάσουν οικονομική συρρίκνωση το 2020 πέρι το 7,8% του ΑΕΠ, με την οικονομία των ΗΠΑ  να μειωθεί κατά 5,9%, σύμφωνα με το ΔΝΤ, περίπου το διπλάσιο ποσοστό μείωσης από αυτό που σημειώθηκε το 2009 κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης. O ρυθμός της οικονομικής ανάπτυξης στη ζώνη του ευρώ προβλέπεται να μειωθεί κατά 7,5% του ΑΕΠ. Στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, αναμένεται συρρίκνωση του ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης 2% το 2020, με εξαίρεση τη Κίνα. Μέχρι στιγμής, έχει σημειωθεί μείωση 5,8%. Αντίθετα, το ΔΝΤ προβλέπει, ότι η Κίνα, η Ινδία και η Ινδονησία θα βιώσουν μικρούς αλλά θετικούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης το 2020 (ΙMF, 2020).

troumpoulou1

Το παγκόσμιο εμπόριο αντιμέτωπο με μια ιστορική κρίση

Το παγκόσμιο εμπόριο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια ιστορική συρρίκνωση. Ήδη το τελευταίο τρίμηνο του 2019, καταγράφηκε πτώση στις συναλλαγές εμπορευμάτων και στο δολάριο, ενώ το εμπόριο υπηρεσιών αυξήθηκε. Με την εμφάνιση του Covid-19, σχεδόν όλοι οι κλάδοι των εθνικών οικονομιών έπαψαν να λειτουργούν. H εξαγωγική δραστηριότητα των κρατών που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το εμπόριο—Ο Καναδάς, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ιαπωνία, το Μεξικό και η Νότια Κορέα – μειώθηκε. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Eμπορίου, οι συναλλαγές εμπορευμάτων προβλέπεται να μειωθούν από 13-32% εντός του 2020.

 Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι οι μειώσεις της παραγωγής στην Κίνα έχουν τεράστιες επιπτώσεις σε όλο τον κόσμο, δεδομένου του καταλυτικού της ρόλου στην παραγωγή υπολογιστών, ηλεκτρονικών προϊόντων, φαρμακευτικών προϊόντων και εξοπλισμού μεταφοράς, αποτελώντας πρωταρχική πηγή ζήτησης για πολλά εμπορεύματα Ασία.  Πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Ταϊλάνδη, Οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία, η Μαλαισία και το Βιετνάμ θα μπορούσαν να βιώσουν οικονομική ύφεση σχετικά με τις εξαγωγές μεταποιητικών αγαθών και υπηρεσιών. Σύμφωνα με το ενισχυμένο παγκόσμιο σενάριο πανδημίας, οι εξαγωγές των ΗΠΑ αναμένεται να μειωθούν κατά σχεδόν 85 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι πιο έντονα επηρεασμένες είναι οι εξαγωγικές υπηρεσίες και ιδίως ο τουρισμός  (World Bank Group, 2020).

Μεγάλες μειώσεις στο εμπόριο αναμένονται και στην ΕΕ, όπου σύμφωνα με τις προβλέψεις, η πτώση θα αγγίξει το 9,2% στις εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών εκτός ΕΕ και 8,8% στις εισαγωγές για όλο το έτος. Σε απόλυτους όρους, σε σύγκριση με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στατιστικά, αυτό ισοδυναμεί με μείωση των εξαγωγών κατά περίπου 285 δισεκατομμύρια ευρώ και κατά 240 δισεκατομμύρια ευρώ σε εισαγωγές που προέρχονται εκτός ΕΕ. Όσον αφορά τις εξαγωγές πρωτογενών τομέων (εκτός της ενέργειας) και των υπηρεσιών, το εμπόριο επηρεάζεται λιγότερο έντονα σε σύγκριση με τους μεταποιητικούς τομείς, οι περισσότεροι από τους οποίους βλέπουν τις εξαγωγικές συστολές σε επίπεδο άνω του 10%. Συγκεκριμένα, περισσότερο αρνητικά έχει επηρεαστεί η ζήτηση μεταφορικού εξοπλισμού και ηλεκτρικών μηχανημάτων (European Commission, 2020).

Τέλος, μεγάλο πλήγμα έχουν ήδη δεχτεί οι αναπτυσσόμενες οικονομίες ως εξαγωγείς πετρελαίου και φυσικού αερίου. Οι τιμές τους αγγίζουν για πρώτη φορά στην ιστορία τις αρνητικές τιμές με πτώση της ζήτησης 37%, εξαιτίας του κατ’ οίκον περιορισμού που επιβλήθηκε παγκοσμίως.

Προκύπτει ότι η πτώση του εμπορίου, όπως και η διασπορά του ιού είναι αναπόφευκτη στο άμεσο μέλλον. Οι συνέπειες μοιάζουν οδυνηρές για τις χώρες που έχουν ήδη υποστεί μεγάλο πλήγμα στις οικονομίες τους και ο τομέας της υγείας πάσχει.  Παρ’ όλα αυτά, μια ισχυρή ανάκαμψη το 2021 είναι εφικτή σύμφωνα με ένα από τα πιθανά σενάρια που προβλέπει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Είναι πιθανό να υπάρξει αύξηση μέχρι και 21% για το 2021, εφόσον οι καταναλωτές και οι επιχειρήσεις θεωρήσουν την κρίση ως προσωρινή. Πρέπει, ωστόσο να γίνει αντιληπτό να πως οι συγκεκριμένες εκτιμήσεις ενέχουν μεγάλο βαθμό αβεβαιότητας.

troympoulou2

Αύξηση του παγκόσμιου χρέους και διεθνείς πρωτοβουλίες δράσης

H προσωρινή αναστολή της οικονομικής δραστηριότητας που προκάλεσε ο Covid-19 θέτει τα θεμέλια για μια επερχόμενη κρίση χρέους. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Διεθνών Χρηματοοικονομικών (ΙFF), το τελευταίο τρίμηνο του 2019 καταγράφηκαν τα υψηλότερα επίπεδα χρέους σε ποσοστό 322%, που αντιστοιχούν σε περίπου 253 τρισεκατομμύρια δολάρια (70% από προηγμένες οικονομίες και 30% από αναδυόμενες). Οι εκκρεμείς οφειλές τον Δεκέμβριο του 2019 σε εταιρικά ομόλογα παγκοσμίως άγγιξαν σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ τα 13,5 δισεκατομμύρια. Η αύξηση σημειώθηκε κατά κύριο λόγο στις ΗΠΑ, όπου η Ομοσπονδιακή Τράπεζα (Fed) εκτιμά ότι τα εταιρικά χρέη αυξήθηκαν στα 6,5 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2019, σε κλάδους με χαμηλή κερδοφορία (Congressional Research Service, 2020).

Στην παρούσα κατάσταση της πανδημίας τα ποσά αυτά «εκτοξεύονται». Οι δανειολήπτες είτε δημόσιοι (κυβερνήσεις) είτε ιδιωτικοί (επιχειρήσεις και νοικοκυριά) δεν διαθέτουν, επαρκείς πόρους για αποπληρωμή των χρεών τους. Η παραγωγή σταματά, οι κρατικές δαπάνες και η ανεργία αυξάνονται και οι τράπεζες δεν διαθέτουν ρευστότητα ώστε να χορηγήσουν νέα δάνεια και, ως αποτέλεσμα, ο δείκτης φερεγγυότητάς τους απειλείται (Congressional Research Institute, 2020). Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, επίσης, βρίσκονται αντιμέτωπες με αύξηση της αξίας του χρέους τους λόγω της υποτίμησης των εγχώριων νομισμάτων. Για τον λόγο αυτό, κρίνεται επιτακτική η διεθνής συνεργασία.

Στις 16 Μαρτίου του 2020, οι G7 δεσμεύτηκαν σε συνάντησή τους να διασφαλίσουν στενότερη συνεργασία και συντονισμό, όσον αφορά τα απαραίτητα μέτρα δημόσιας υγείας, την πρόσβαση σε ιατρικό εξοπλισμό, την προσπάθεια διασφάλισης της οικονομικής σταθερότητας μέσω κοινών νομισματικών και φορολογικών πολιτικών και τη στήριξη της επιστημονικής έρευνας. Τόνισαν επίσης, τη σημασία συνεργασίας του ΔΝΤ με την Παγκόσμια Τράπεζα και άλλους διεθνείς οργανισμούς για τη παροχή οικονομικής βοήθειας στις πληγείσες οικονομίες (Εuropean Council, 2020).

Οι μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη (G20) που αντιπροσωπεύουν το 85% του παγκόσμιου ΑΕΠ πραγματοποίησαν για πρώτη φορά έκτακτη σύνοδο κορυφής στις 26 Μαρτίου 2020. Η σύνοδος κορυφής ολοκληρώθηκε βιαστικά για να αποτρέψει τις χώρες να επιβάλλουν εμπόδια στις εξαγωγές ιατρικού εξοπλισμού ή να ξεκινήσουν ανταγωνιστικές προσπάθειες για την εξεύρεση ενός δυνητικά επικερδούς εμβολίου. H ένταση Κίνας – ΗΠΑ κατέστησε δυσκολότερη τη συναίνεση των G20 (Wintour,2020). Τελικά, όμως,  έπειτα από νέα συνάντηση των Υπουργών Οικονομικών των G-20, συμφωνήθηκε η ελάφρυνση του χρέους των φτωχότερων κρατών με αναστολή των πληρωμών χρέους από 1 Μαΐου- 31 Δεκεμβρίου 2020 σε συμφωνία με το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα.

Επιπλέον, το ΔΝΤ εκτός της αναστολής πληρωμών, αξιοποίησε ήδη από τον Απρίλιο το  «Catastrophe Containment and Relief Trust» (CRRT), για την παροχή επιχορηγήσεων προς την κάλυψη των πληρωμών χρέους 25 φτωχών και αναπτυσσόμενων χωρών για έξι μήνες.

Το Ινστιτούτο Διεθνούς Οικονομίας, το οποίο εκπροσωπεί 450 επενδυτικά ταμεία (hedge funds) και άλλα παγκόσμια χρηματοοικονομικά ταμεία, ανακοίνωσε, επίσης, ότι οι ιδιώτες πιστωτές θα συμμετάσχουν στην προσπάθεια ελάφρυνσης χρέους  εθελοντικά. To Ινστιτούτο θα απελευθερώσει περισσότερα από 20 δισεκατομμύρια δολάρια για τη στήριξη του συστήματος υγείας και την καταπολέμηση της πανδημίας (Reuters, 2020).

Τέλος, το  Συμβούλιο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (FSB) ενθαρρύνει τις κυβερνήσεις να έχουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση για επιχειρήσεις και νοικοκυριά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες λόγω της υγειονομικής κρίσης, ενώ πολλά μέλη της έχουν αναλάβει δράση για απελευθέρωση κεφαλαίων και ρυθμίσεις για βελτίωση της ρευστότητας (Congressional Research Service, 2020).

Επίλογος

H ραγδαία εξάπλωση του Covid-19 έχει προκαλέσει παγκόσμιο «σοκ» και έντονη αβεβαιότητα για το μέλλον, όχι μόνο σε οικονομικό, αλλά και σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Η άμεση αντιμετώπιση και ο περιορισμός της εξάπλωσης κρίθηκε αναγκαίος για την προστασία της δημόσιας υγείας. Λογική συνέπεια των μέτρων του περιορισμού και την αναστολή λειτουργίας κάθε κλάδου που στηρίζει την οικονομία, επηρέασε σε πρωτοφανές επίπεδο τους παγκόσμιου δείκτες ανάπτυξης. Το εμπορικό ισοζύγιο επηρεάστηκε αρνητικά, η  παγκόσμια παραγωγή  εμφάνισε συνεχόμενη πτωτική τάση και ο χρηματοπιστωτικός τομέας κατέστη ασταθής. H επίδραση φαίνεται να είναι τεράστια και  στις αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες οικονομίες, με τις τελευταίες να είναι εκτεθειμένες στην περίπτωση κλιμάκωσης της πανδημίας στην επικράτειά τους. Για τον λόγο αυτό, σημαντική κρίνεται η συντεταγμένη οικονομική συνεργασία μεταξύ κρατών, Διεθνών Τραπεζών και  άλλων  χρηματοοικονομικών Ινστιτούτων, η οποία μπορεί προσωρινά -μέχρι το πέρας της πανδημίας- να συμβάλλει στην αποκατάσταση του διαρκώς μεταβαλλόμενου και επικίνδυνου οικονομικού τοπίου.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Davide Barbuscia, Marwa Rashad and Andrea Shala, The Reuters, “G20 countries agree debt freeze for world’s poorest countries”, 16 April 2020. Available here

European Commision, Chief Economist Team, DG Trade, “The impact of the Covid-19 pandemic on global and EU trade”, 17 April 2020. Available here

European Council, “G7 leaders’ Statement on COVID-19”, 16 March 2020. Available here

Ιnternational Monetary Fund, “World Economic Outlook, Chapter one- The great lockdown”, Αpril 2020.  Available here

James K. Jackson, Martin A. Weiss ,B. Schwarzenberg, Rebecca M., International Congressional Research Service, “Global Economic Effects of Covid-19”, May 2020. Αvailable here

Maryla Maliszewska, Aaditya Mattoo, Dominique van der Mensbrugghe, World Bank Group, “The Potential Impact of COVID-19 on GDP and Trade”, April 2020, Available here

Wintour Patrick, The Guardian, “G20 to hold emergency video summit to discuss coronavirus”, 27 March 2020. Available here

World Trade Organization, “Trade set to plunge as COVID-19” pandemic upends global economy, 8 April 2020. Available here