Συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ για την αντιμετώπιση του φαινομένου του υβριδικού πολέμου.

 της Φιλίππας Δαμιανάκου,

Εισαγωγή

Συλλογική Ασφάλεια & Συλλογική Άμυνα

Ακανθώδεις προκλήσεις και φαινόμενα υβριδικών απειλών παγκόσμιου βεληνεκούς αποτέλεσαν το κρίσιμο ορόσημο για την έναρξη συνεργασίας του ΝΑΤΟ και της ΕΕ. (De Wet, Woods, 2013) Στο όνομα της συλλογικής ασφάλειας και άμυνας η Βορειοατλαντική Συμμαχία βρήκε τον πλέον κατάλληλο συνέταιρο της, την ΕΕ, ώστε να καταφέρει να ανταπεξέλθει στις νέας μορφής κρίσεις. Το σύστημα συλλογικής ασφάλειας καλύπτει το σύνολο περιφερειακής και παγκόσμιας εμβέλειας και γίνεται αποδεκτό ως ένα σύστημα, όπου η εμφάνιση άμεσων ή έμμεσων απειλών, που θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια κάποιου κράτους προϋποθέτουν την υποχρέωση κάθε τρίτου κράτους να αντιδράσει έγκαιρα με σκοπό την επανάκτηση της ασφάλειας των πολιτών του. Ωστόσο, σε τέτοιες κρίσιμες περιστάσεις οποιαδήποτε διαμάχη ή διαφωνία έχει κάνει την εμφάνιση της μεταξύ των κρατών πρέπει να αποστασιοποιείται και να δίνεται προτεραιότητα στην προώθηση της δικαιοσύνης και διασφάλιση της ειρήνης.( Frankel,2020) Η αντίδραση προς τρίτο κράτος πραγματοποιείται κυρίως από τους στρατούς των κρατών, παρόλα αυτά ενδέχεται να εφαρμοστούν και πιο διευρυμένες μέθοδοι. Από την άλλη, η “συλλογική άμυνα” αποτελείται από μία ομάδα κρατών με πιο στενά και καθορισμένα όρια δράσης από τα αντίστοιχα της συλλογικής ασφάλειας, η οποία με τη συγκατάθεση των μονίμων αντιπροσώπων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μπορεί να αντιδράσει σε διεθνοποιημένη απειλή. Η “συλλογική άμυνα” βρίσκεται επομένως, σε άμεση συνάρτηση με τη “συλλογική ασφάλεια” και συμβάλλουν από κοινού για την εξασφάλιση της προστασίας των πολιτών κάθε κράτους χωριστά και όλου του κόσμου επί συνόλου με την επακόλουθη ανάπτυξη φιλικών σχέσεων μεταξύ των κρατών-μελών.

Το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο, όσο και η Συνθήκη της Λισαβόνας αναφέρουν συγκεκριμένα άρθρα και πρακτικές προστασίας για την επίτευξη και εδραίωση της σταθερότητας και της ασφάλειας στην Ευρώπη.  Η “Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας” ιδρύθηκε το Δεκέμβριο του 2003 ως πρωτοφανής Συμφωνία στον πυλώνα της ΕΕ, η οποία προάγει την από κοινού αντιμετώπιση απειλών και προώθηση συμφερόντων όλων των εντός Ευρωπαϊκής Ενώσεως κρατών για ένα πιο ελεύθερο και ειρηνικό μέλλον σε ολόκληρη την υφήλιο. Η έκθεση εφαρμογής των στρατηγικών μέτρων ασφαλείας παρουσιάστηκε πέντε έτη αργότερα στο Συμβούλιο της ΕΕ από τον Javier Solana[1], με σκοπό να γίνει ενδελεχής έλεγχος των εφαρμοσμένων στρατηγικών ασφαλείας και προσθήκη νέων μέτρων όπου παρατηρηθούν λανθασμένα αποτελέσματα.(Eyrvpa:ik;pew Koin;othtew, 2009) Η συγκεκριμένη αρμοδιότητα της ΕΕ συγκαταλέγεται στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της και όχι στις αποκλειστικές, μπορούν δηλαδή να νομοθετούν και η ΕΕ και τα κράτη μέλη της βάσει συγκεκριμένων κανονισμών. (europa.eu)

Η ίδρυση της ΚΠΑΑ στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης αποδεικνύει ακριβώς τη συγκεκριμένη προσπάθεια της ΕΕ να επεκτείνει τις στρατηγικές μεθόδους της, αλλά και εκτός των ορίων της και να συμβάλλει αποτελεσματικά για τη διασφάλιση  της ειρήνης διεθνώς. Την ίδια  στιγμή, η ΕΕ αναγνωρίζει την πρωτοκαθεδρία του ΝΑΤΟ σε ζητήματα “συλλογικής ασφάλειας” στο άρθρο 42 (παρ.7) και προϋποθέτει την προσαρμογή της ΚΠΑΑ στους όρους που η Συμμαχία προτείνει. (Κοππά, 2016) Από την άλλη πλευρά, στο άρθρο 5 της Συνθήκης της Ουάσιγκτον για τη δημιουργία του ΝΑΤΟ συναντάμε τον όρο της συλλογικής άμυνας, όπου αναφέρεται ρητά ότι η επίθεση προς μία Συμμαχία αυτόματα εκλαμβάνεται ως επίθεση προς όλες τις Συμμαχίες. Η συγκεκριμένη αρχή θεωρείται “ η καρδιά” του Βορειοατλαντικού Συμφώνου και προβλέπει πως οι όσες χώρες έχουν υπογράψει από κοινού το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ και το άρθρο V της ΔΕΕ έχουν υποχρέωση αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση απειλής με στόχο την ασφάλεια. Κάθε κράτος ωστόσο, έχει ταυτόχρονα το δικαίωμα της ουδέτερης στάσης πάντα εντός των ορίων της ΕΕ και του ΝΑΤΟ. (ΝΑΤΟ,2019)

Ατλαντισμός Vs Ευρωπαϊσμός

Η ευρωπαϊκή πραγματικότητα όπως διαμορφώθηκε, ώθησε στην εμφάνιση μιας κρίσιμης διαμάχης ανάμεσα στους αναλυτές των διεθνών σχέσεων και των κρατών μελών της Ένωσης, που διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στις σύγχρονες αποφάσεις και δράσεις. Από τη μία πλευρά, εμφανίζεται το φαινόμενο του “Ατλαντισμού”, πλήρης πρωτοβουλία κινήσεων και κυριασχία στο ΝΑΤΟ και κατ’ επέκταση από την Αμερική και από την άλλη, εκείνο του “Ευρωπαϊσμού”, απεξάρτηση από την Ατλαντική Συμμαχία και αυτονομία της ΕΕ. Αυτονομία που θα επεκτείνεται πέρα από την οικονομία, στην ασφάλεια, άμυνα και πολιτική. Η εμφάνιση μιας τέτοιας μορφής διάκριση από τη δεκαετία του 1950 και μετά, έχει μεταβάλει τις μεθόδους που λαμβάνονται πλέον οι αποφάσεις και αντιμετωπίζονται κρίσιμα ζητήματα υψηλής πολιτική. Η ΕΕ χρειάζεται απαραίτητα τη συμβολή του ΝΑΤΟ για να αντιμετωπίσει ζητήματα ασφαλείας. Απώτερος στόχος λοιπόν, των τελευταίων είναι ακριβώς η αυτάρκεια που έχει ανάγκη η ΕΕ για να κατορθώσει να λειτουργεί ανεξάρτητα και αποτελεσματικά σε κάθε είδους προκλήσεις και κρίσεις.(Ηφαιστος, 2009)

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΑΤΟ-ΕΕ

Η  συνεργασία του ΝΑΤΟ με την ΕΕ, πρακτικά προσδιορίζει τη σχέση της ΕΕ με τις ΗΠΑ. Σημαντικό να αναφερθεί πως παρόλο που η πλειοψηφία των κρατών μελών της ΕΕ ανήκει και στην Συμμαχία, δεν θεωρείται επαρκές για να νοηθεί μια αυθόρμητη συνεργασία μεταξύ τους. Ο κάθε οργανισμός είναι αποτέλεσμα διαφορετικών αιτιών και διαθέτει διαφορετικούς μηχανισμούς και στόχους. Ωστόσο, το θεμέλιο της συνεργασίας τους επί συγκεκριμένων κρίσιμων ζητημάτων, που απειλούν τη συλλογική ασφάλεια και άμυνα ανά τον κόσμο, εφόσον κοινός στόχος και των δύο είναι η προστασία των κρατών μελών τους. Η πολιτική που ακολουθούν μπορεί να διαφέρει, με την Αμερική να έχει την τελική ευθύνη για οποιαδήποτε κρίση ασφαλείας και ειρήνης κάνει την εμφάνιση της στον κόσμο, όμως μπορούν μέσω συγκεκριμένων συμφωνιών να δράσουν από κοινού και με πιο αποτελεσματικό τρόπο.

Μέχρι τη δεκαετία του 1990, βασικός ρόλος του ΝΑΤΟ ήταν η προστασία της Δυτικής Ευρώπης από κάθε ενδεχόμενη εξωτερική απειλή και προκειμένου να το πετύχει είχε εγκατεστημένα στρατόπεδα σε ολόκληρη την έκταση της. Η υφιστάμενη κατάσταση ανατρέπεται με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και τη συνειδητοποίηση πως η απειλή μπορεί να προέρχεται από κάθε πλευρά της υφηλίου και όχι μεμονωμένα την ανατολική Ευρώπη. Η Βορειοατλαντική Συμμαχία κατέστησε σαφές πως ήταν καθήκον της να προστατεύει την Ευρώπη πριν ακόμα η απειλή περάσει τα σύνορα και ήταν η πρώτη φορά που δόθηκε προτεραιότητα στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την ανθρώπινη ασφάλεια. Ακολούθως, με την κρίση των Βαλκανίων εκείνη την εποχή αποδείχθηκε πως ούτε το ΝΑΤΟ ήταν σε θέση να παρέχει την ασφάλεια που προοριζόταν όταν οι καταστάσει κρίνονταν κρίσιμες.[2]

            Στις 24 Απριλίου 1999 υιοθετείται το Νέο Στρατηγικό Δόγμα του ΝΑΤΟ, το οποίο αποδεικνύει τον ηγεμονικό ρόλο των ΗΠΑ μετά τη λήξη τους Ψυχρού Πολέμου, αναγνωρίζοντας την κοινή πολιτική ασφαλείας της ΕΕ και του ΝΑΤΟ. Το εν λόγο εγχείρημα τελικά ενσωματώθηκε στην ΕΕ  με τη Συνθήκη της Νίκαιας και εγκαινίασε έναν νέο αιώνα συνεργασίας. Σύμφωνα με τους νέους συμφωνηθέντες όρους, η ΕΕ δεν επιτρέπεται να αντιγράφει τις υποδομές του ΝΑΤΟ[3], να εφαρμόζει πολιτικές διακριτές στα μέλη του ΝΑΤΟ που δεν είναι μέλη της Ένωσης[4] ή να απομακρύνει το ΝΑΤΟ από τα θεμέλια της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.[5] Η παρούσα Συμφωνία εξακολουθούσε να ισχύει και να εφαρμόζεται μέχρι το Δεκέμβριο του 2002, όταν υπεγράφη το NATO-EU Declaration on ESDP και το 2003 το Berlin Plus Agreements. (Κοππά, 2016) Τότε, τέθηκαν εξίσου αναθεωρημένοι όροι συνεργασίας, οι οποίοι επέτρεπαν στην ΕΕ να επεμβαίνει και μέσω της ΚΠΑΑ, όποτε το ΝΑΤΟ αρνούνταν να αντιδράσει. Έκτοτε τα δεδομένα άλλαξαν και οι κρίσεις πολλαπλασιάστηκαν φέρνοντας στο προσκήνιο και νέες μορφές απειλών ασφάλειας και πολέμου, που απαιτούν πιο ολοκληρωμένη και καθορισμένη μορφή συνεργασίας για να επιτύχουν την αντιμετώπιση τους. Το 2004, μετά την πρώτη κρίση στην Ουκρανία επιχειρήθηκε αναθεώρηση και ανανέωση της συνεργασίας τους , όμως αποδείχθηκε ελλιπής εφόσον οι απειλές τον 21ο αιώνα πολλαπλασιάστηκαν.

Περιπτωσιολογικές μελέτες

Η συνεργασία του ΝΑΤΟ με την ΕΕ συγκεκριμένα κατά του φαινομένου του υβριδικού πολέμου δε θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί μία επιλογή τυχαία ή αδαής με τα πολιτικά συγκείμενα της εποχής. Φαινόμενα υβριδικών απειλών είχαν κάνει ήδη την εμφάνιση τους με ξεκάθαρης μορφής επιθέσεις, οι οποίες είχαν ως βασικότερο και κοινό γνώρισμα τους την ιδιαίτερη και ασυνήθιστη μορφή τους. Δεν πρόκειται για μια κοινά αποδεκτή μορφή πολέμου με στρατιωτικά ή άλλα παρεμφερεί συμβατικά όπλα, αλλά για ασύμβατα μέσα και ασύμβατες μεθόδους,όπως οι κυβερνοεπιθέσεις, οι οποίες διεξάγονταν με έναν μοναδικό τρόπο για την ιστορία των εθνών. Ο σκοπός φυσικά, παραμένει ο ίδιος, η επικράτηση και ο έλεγχος της επικράτειας της χώρας, που αποτελεί το θύμα κάθε φορά.

Ρωσία κατά Εσθονίας

Η επίθεση της Ρωσικής Ομοσπονδίας στο Ταλίν, την πρωτεύουσα της Εσθονίας, θεωρείται εμπεριστατωμένη περίπτωση υβριδικής απειλής στον 21ο αιώνα. Αφορμή αποτέλεσε η απόφαση της Εσθονίας για μετεγκατάσταση του αγάλματος του Χάλκινου Στρατιώτη από το Σοβιετικό Μνημείο του Β Παγκοσμίου Πολέμου στην πρωτεύουσα του Ταλίν προς τα περίχωρα της πόλης στις 27 Απριλίου το 2007. Παρόλο που η κυβέρνηση της Ρωσίας είχε προειδοποιήσει ότι μια τέτοια απόφαση θα οδηγούσε σε καταστροφικές συνέπειες την Εσθονία, το άγαλμα μεταφέρθηκε στο στρατιωτικό νεκροταφείο. (McGuinness, 2017) Οι επιθέσεις της Ρωσίας ξεκίνησαν την ίδια στιγμή δίχως καθυστέρηση. Κατά τη διάρκεια των κυβερνοεπιθέσεων οι πολίτες της Εσθονίας αδυνατούσαν να έχουν πρόσβαση σε εφημερίδες και σε οποιαδήποτε σχετικά πολιτική ιστοσελίδα στο διαδικτυακό χώρο, ενώ αποκορύφωμα θεωρήθηκε η αποτυχημένη προσπάθεια τους να χρησιμοποιήσουν τους τραπεζικούς λογαριασμούς τους. Ήταν πλέον απρόσιτοι. (Tamkin, 2017) Την ίδια στιγμή, αμέτρητοι εθνικιστές είχαν καλύψει τους δρόμους της Ρωσίας διαδηλώνοντας εναντίον της ενέργειας της Εσθονίας και την καταστροφή του αγάλματος, που φυσικά διαδόθηκε στους πολίτες ως ψευδης είδηση.

Η κρίση εξαπέλυσε ένα κύμα επιθέσεων των λεγόμενων DDoS ή Distributed Denial of Service, όπου οι ιστότοποι κατακλύζονται ξαφνικά από δεκάδες χιλιάδες επισκέψεις, μπλοκάρουν και απενεργοποιούνται. Αξιωματούχοι της Εσθονίας και ειδικοί σε θέματα ασφάλειας υπολογιστών υποστήριξαν ότι ορισμένοι επιτιθέμενοι εντοπίστηκαν σε διευθύνσεις τους στο Διαδίκτυο στη Ρωσία ή στους κρατικούς θεσμούς της. Τόσο ο Πρόεδρος της Εσθονίας, όσο και ο Υπουργός Εξωτερικών και ο Υπουργός Άμυνας ΄δήλωσαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης μέσω των μελών τους στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ, το οποίο έπρεπε αρχικά να προβεί σε έρευνα για να καταφέρει να χαρακτηρίσει την επίθεση ως στρατιωτική και να ενεργοποιήσει το Άρθρο V.  Παράδοξη θεωρήθηκε η αδυναμία της Εσθονίας να προστατευτεί ή να αντιδράσει σε μιας τέτοιας μορφής απειλή, ως η πιο πρωτοπόρος χώρα σε ηλεκτρονική ανάπτυξη. (Trayon, 2007) Η άρνηση της Ρωσίας για οποιαδήποτε ανάμειξη, διαμόρφωσε μια ακόμα πιο απειλητική πραγματικότητα με το ΝΑΤΟ να αδυνατεί να βρει αποδείξεις για τους πραγματικά υπαίτιους, ενώ αποδείχτηκε πως το ίδιο δεν μπορούσε να επιβάλει στρατιωτικά αντίποινα σε τέτοιας μορφής συγχύσης. Το Άρθρο V θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί μόνο σε περίπτωση απώλειας ζωής, γεγονός που απέδειξε πως η εύρεση αποτελεσματικών μέτρων που θα αντιμετώπιζαν υβριδικές απειλές ήταν άκρως αναγκαίες και απαραίτητες. (McGuinness, 2017)

Απότοκος των κυβερνοεπιθέσεων ήταν ωστόσο και  η ίδρυση, ένα χρόνο αργότερα, του Συνεργατικού Κέντρου Αριστείας στην Εσθονία, το οποίο απασχολεί εμπειρογνώμονες του Διαδικτύου από το στρατό, την κυβέρνηση και τη βιομηχανία με απώτερο στόχο της παγκόσμιας ασφάλειας στον κυβερνοχώρο. Έκτοτε, η χώρα διαθέτει το ισχυρότερο σύστημα ασφαλείας στο διαδικτυακό χώρο, Locked Shields 2017. Η συγκεκριμένη κρίση κατάφερε να αποδείξει πως κάθε είδους απειλή είναι εφικτό να αντιμετωπιστεί αρκεί να υπάρχει ένα προηγμένο αμυντικό σύστημα. Όμως, η ρωσική κυβέρνηση όχι μόνο δεν περιορίστηκε, αλλά αντιθέτως προώθησε περαιτέρω τη χρήση συμβατικών και μη μέσων, δηλαδή υβριδικές απειλές και προκάλεσε κρίσεις και σε άλλες κοινωνίες ευρωπαϊκών χωρών. (Tamkin, 2017)

Ρωσία κατά Κριμαίας

Η Ρωσική Ομοσπονδία περισσότερο ενδυναμώθηκε και επεκτάθηκε σε επιπλέον επιθέσεις, παρά απομακρύνθηκε από πρακτικές υβριδικών απειλών. Δεδομένου ότι η ίδια η Ρωσία αρνείται την ίδια την ύπαρξη του “υβριδικού πολέμου”, της επέτρεψε πολύ πιο αβίαστα να οδηγηθεί σε αυτόν και να καταστήσει τα μέσα του ακόμα πιο ισχυρά. Στις 27 Φεβρουαρίου του 2014 λοιπόν, ρωσικά στρατεύματα εισβάλλουν στην ουκρανική χερσόνησο με στόχο της προσάρτηση της Κριμαίας, περιοχή στρατηγικής σημασίας για τη Ρωσία. Οι αποκαλούμενοι “πράσινοι άντρες” ή “ομάδες αυτοάμυνας”, όπως τους χαρακτήριζαν οι Ρώσοι δημοσιογράφοι, ξεκίνησαν να καταλαμβάνουν μικρές εγκαταστάσεις της περιοχής και παρά την αρχική και κατηγορηματική άρνηση του Vladimir Putin ότι αποτελούν ρωσικό στράτευμα επαγγελματιών, μετέφεραν ρωσικά όπλα και οχήματα με ρωσικά διακριτικά. Μόνο τον Απρίλιο του ίδιου έτους ο Πρόεδρος της Ρωσίας παραδέχτηκε ότι επρόκειτο για δικό του στράτευμα και δε δίστασε να τους συγχαρεί κιόλας για την ξεκάθαρη επιτυχία τους. Στις 18 Μαρτίου η Κριμαία προσαρτήθηκε από τη Ρωσία, ύστερα από το δημοψήφισμα της 16ης Μαρτίου, το αποτέλεσμα του οποίου βγήκε υπέρ της προσάρτησης από τη ρωσική κυβέρνηση και όχι υπέρ της ανεξαρτησίας της Κριμαίας από το Κίεβο. Ωστόσο, δεδομένης της ουκρανικής νομοθεσίας και του Δικαίου το δημοψήφισμα έπρεπε να θεωρηθεί άκυρο[6], αλλά αντά αυτού νομιμοποιήθηκε και στις 21 Μαρτίου υπογράφηκε από τις αρχές της Μόσχας  η “συνθήκη προσχώρησης”, παραβιάζοντας τις υπό υπογραφή συμφωνηθέντες Συνθήκες του 1991 μεταξύ μετά-σοβιετικών κρατων για υποδοχή των τότε δημοκρατικών συνόρων και μιας σειράς Συνθηκών αναφορικά με τις σχέσεις Ρωσία-Ουκρανίας.[7] (Slevchenko, 2014) Στις 27 Μαρτίου υιοθετήθηκε το Ψήφισμα 68/262 από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών βάσει του οποίου το Δημοψήφισμα καθίσταται άκυρο.

Η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία αποτελεί το πλέον καθοριστικό παράδειγμα υβριδικού πολέμου στο οποίο η Ρωσία πέτυχε την κατάκτηση γεωγραφικής περιοχής αποφεύγοντας τις οικονομικά επιζήμιες στρατιωτικές επιθέσεις. Εφαρμόστηκαν τόσο στρατιωτικά όσο και μη στρατιωτικά μέσα, ενώ η επιχείρηση μπορούσε να βρει επισκίασμα στους ανερχόμενους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες στο Σότσι, γεγονός που καθιστούσε απίθανη την στρατιωτική εμπλοκή της Δύσης εκείνη τη χρονική στιγμή. (Stephen, 2015) Ακολούθως, η μη σαφής διάκριση των δραστών και των μέσων που χρησιμοποιήθηκαν με σημαντικότερο το δίλημμα του εάν πρόκειται για κατάσταση πολέμου ή ειρήνης, αποτελούν καθοριστικά στοιχεία υβριδικού πολέμου. Η επιτυχημένη ενέργεια της Ρωσίας αποτέλεσε από τότε και στο εξής θεμελιώδη πρόκληση για την ευρωπαϊκή και διεθνή τάξη και ασφάλεια και συγκεκριμένα θεωρήθηκε απειλή για τους κανόνες που θεσπίστηκαν με την Τελική Πράξη Ελσίνκι το 1975.. Η ΕΕ από το Μάρτιο του 2014 έχει προχωρήσει στην επιβολή μιας σειράς περιοριστικών μέτρων προς τη Ρωσία και επρόκειτο για διπλωματικά και ατομικά μέτρα, όπως δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και έλεγχος ταξιδιωτικών περιορισμών, περιορισμούς στην οικονομική συνεργασία και στις οικονομικές σχέσεις της Κριμαίας και Σεβαστούπολης και οικονομικές κυρώσεις.(Ευρωπαϊκό Συμβούλιο) Παράλληλα, οι ανησυχίες του ΝΑΤΟ σε τέτοιας μορφής απειλές διευρύνεται ακόμα περισσότερο εφόσον το ίδιο χρειάζεται να προχωρήσει σε ενδελεχής έρευνα και να αποφασίσει τελικά εάν πρόκειται για ζήτημα εσωτερικής ασφάλειας ή διεθνοποιημένη σύρραξη, στην οποία το ίδιο έχει το δικαίωμα να επέμβει ενεργοποιώντας το Άρθρο V. Όμως, η λεπτή γραμμή πάνω στην οποία βαδίζει διαμορφώνει μία ακόμα πιο περίπλοκη πραγματικότητα και η λύση φαντάζει ακόμα πιο δυσεύρετη, εφόσον στην περίπτωση της υβριδικής απειλής δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία των πραγματικά υπεύθυνων. (Pifer, 2014)

Η ποικιλία ωστόσο των μέσων, που χρησιμοποίησε η Ρωσία στην περίπτωση της Ουκρανίας, παρουσιάζει μία χαρακτηριστική εικόνα στρατηγικής υβριδικού πολέμου. Δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στο προπαγανδιστικό υλικό μέσω του απόλυτου χειρισμού των ΜΜΕ, ενώ παράλληλα, πραγματοποιώντας κυβερνοεπιθέσεις με τη διείσδυση του ιού snake, ο οποίος εμπόδιζε την ανίχνευση του λογισμικού ασφαλείας, η ρωσικής κυβέρνηση κατάφερε να επεκτείνει τις επιθέσεις της. Ακολούθως, παραστρατιωτικές επιχειρήσεις με στρατιώτες χωρίς διακριτικά έκαναν την εμφάνιση τους και επιδείνωσαν το αίσθημα της ηττοπάθειας και κρίσης στον πληθυσμό της Ουκρανίας. Το πιο χαρακτηριστικό και ταυτόχρονα σημαντικό στοιχείο που χρειάζεται να διευκρινιστεί  είναι ότι όλη η επιχείρηση διεξήχθη εν καιρώ ειρήνης και όχι πολέμου.

 Ρωσία κατά Μαυροβουνίου

Στις 16 Οκτωβρίου 2016, ημέρα προγραμματισμένων εκλογών στο Μαυροβούνιο για την είσοδο της χώρας στο ΝΑΤΟ, σημειώνεται ως μία ακόμη προσπάθεια της ρωσικής κυβέρνησης για διεξαγωγή υβριδικού πολέμου. Σύμφωνα με την εισαγγελία, 14 άτομα καταδικάστηκαν για την απόπειρα πραξικοπήματος, εκ των οποίων οι δύο ήταν ρώσοι αξιωματούχοι, πράκτορες της μυστικής ρωσικής υπηρεσίας GRU. (BBC News, 2018) Αποδείχθηκε ότι απώτερος στόχος τους ήταν να αναλάβουν το Κοινοβούλιο του Μαυροβουνίου και να δημιουργήσουν μία φιλορωσική και αντιτιθέμενη προς το ΝΑΤΟ ηγεσία, η οποία θα αναλάμβανε την εξουσία και θα εμπόδιζε την ένταξη της χώρας στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο. (BBC News, 2019) Οι αστυνομικές δυνάμεις της χώρας κατάφεραν να αποτρέψουν και να αναστείλουν την επιδίωξη του πραξικοπήματος, ύστερα από την έγκαιρη και έγκυρη ενημέρωση τους από τις δυτικές μονάδες κατασκοπείας. Ωστόσο, η ανατροπή της υφιστάμενης κατάστασης δεν ήταν ο μοναδικός στόχος των ρωσικών δυνάμεων, αλλά σημαντικότερη επιδίωξη τους ήταν η εξόντωση και τελικώς δολοφονία του τότε πρωθυπουργού του Μαυροβουνίου Milo Đukanović. (Gadzo, 2019)

Οι ρωσικές αρχές διεξήγαγαν επιθέσεις στον κυβερνοχώρο με σκοπό να ολοκληρωθεί επιτυχώς η συγκεκριμένη επιχείρηση, ενώ ταυτόχρονα επιδίωξαν την καθολική αδυναμία ανταλλαγής μηνυμάτων των πολιτών μέσω των διαδικτυακών ιστότοπων, όπως Viber, WhatsApp, την ημέρα των εκλογών. Η τακτική ωστόσο που ακολούθησαν ήταν προκαθορισμένη και ο ρόλος που είχε αναλάβει κάθε πράκτορας πολύ συγκεκριμένος, ενώ ταυτόχρονα η GRU ήταν προετοιμασμένη με τα κατάλληλα πολεμικά εφόδια σε περίπτωση απρόσμενης πολεμικής διαμάχης. Η κυβέρνηση της Ρωσίας και το Κρεμλίνο απέρριπταν τις κατηγορίες την ίδια στιγμή που τα αποδεικτικά στοιχεία και οι ομολογίες Ρώσων πρακτόρων[8] είχαν φτάσει στην εισαγγελία. Ακολούθως, βρέθηκαν από τις δυτικές υπηρεσίες οικονομικές συναλλαγές της Ρωσίας προς τους συνωμότες τους στην Ποντγκόριτσα, ένα ακόμα σημαντικό στοιχείο της ρωσικής υβριδικής πολιτικής, το οποίο σε συνδυασμό με όλες τις περαιτέρω ενέργειες αποδεικνύει τον ρωσικό σχεδιασμό για οργανωμένο έγκλημα με συμβατικά και μη μέσα. (Bechev, 2018) Η προπαγάνδα, που εσκαμμένα δημιουργήθηκε εναντίον του Πρωθυπουργού Đukanović και της πολιτικής του στα ΜΜΕ, ο τρόπος που επιχείρησαν να μετατρέψουν τα αποτελέσματα των εκλογών και η ίδια η στρατιωτική ετοιμότητα είναι βασικά χαρακτηριστικά της στρατηγικής της Ρωσίας για να απειλήσει ή επιτεθεί σε ξένη δύναμη με υβριδικά μέσα. (Hodge, Dewan, 2018) Επρόκειτο όμως, για μία αποτυχημένη προσπάθεια πραξικοπήματος, αφού το Μαυροβούνιο τον Ιούνιο του 2017 έγινε επισήμως μέλος του ΝΑΤΟ. (BBC News, 2018)

ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΑΤΟ-ΕΕ

Ανάλυση συνεργασίας 2016

Στις 8 Ιουλίου 2016 εγκαινιάζεται μία νέα περίοδος συνεργασίας ΕΕ-ΝΑΤΟ υπό το πρίσμα της αντιμετώπισης των σύγχρονων απειλών στο διεθνές και ευρωπαϊκό γίγνεσθαι με πιο έγκαιρα και αποτελεσματικά μέτρα. Η κοινή πορεία της σύγχρονης δράσης τους έχει την αφετηρία της τη στιγμή που ο Πρόεδρος τους Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπογράφουν στη Βαρσοβία την αντίστοιχη δήλωση από κοινού με τον Πρόεδρο του Βορειοατλαντικού Συμφώνου. Τα Συμβούλια των παραπάνω θα αναλάμβαναν την έγκριση των κοινά συμφωνηθέντων προτάσεων δράσης, ενώ με ετήσιες προόδους θα σημειώνονται τα επιτεύγματα και θα αναδεικνύονταν οι ελλείψεις των στρατηγικών και αποφάσεων τους. Ωστόσο, η καινοτόμα μορφή συνεργασίας αποτελεί έκτοτε βασική κατευθυντήρια γραμμή των πρακτικών τους με σεβασμό στην αυτονομίας και λήψη αποφάσεων των δύο οργανισμών, πλήρη διαφάνεια συνεργασίας και απαγόρευση επιφυλάξεων ειδικού χαρακτήρα οποιουδήποτε κράτους μέλους. Μία κοινή στρατηγική προάσπισης ασφάλειας και άμυνας σε όλη την υφήλιου.

Σημαντικό να διευκρινιστεί ότι στην υπογράφουσα δήλωση αναφέρονται ρητά οι τομείς συνεργασίας των οργανισμών δίνοντας προτεραιότητα στην αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών. Η ρωσική στρατηγική υβριδικών επιθέσεων και η πληθώρα των περιπτώσεων, στις οποίες εφαρμόστηκε, ανέδειξαν την αδυναμία των οργανισμών να αντιμετωπίσουν τις τρεχουσες και άκρως επείγουσες καταστάσεις και την ανάγκη για άμεση αναθεώρηση της συνεργασίας τους και ακόλουθη αντιμετώπιση ή και πρόληψης υβριδικών πολέμων. Εν συνεχεία των τομέων προάσπισης της από κοινού δράσης της ΕΕ και της στρατηγικής εταιρικής σχέσης με το ΝΑΤΟ διευκρινίστηκε η ανάγκη επιχειρησιακής συνεργασίας στα θαλάσσια ύδατα και στον μεταναστευτικό τομέα, η απαραίτητη ασφάλεια στον κυβερνοχώρο και οι κατάλληλες αμυντικές δυνάμεις με έμφαση στην αμυντική βιομηχανία και έρευνα, οι απαραίτητες ασκήσεις για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των νέων μέτρων και δυνατοτήτων και η υποστύλωση της ενίσχυσης των δυνατοτήτων των εταίρων τόσο της Ανατολής όσο και του Νότου. (europa.eu, 2019) Κύριοι άξονες της συνεργασίας ΕΕ-ΝΑΤΟ από το 2016 και έπειτα ήταν η απάντηση σε συγκρούσεις προερχόμενες από εξωτερικούς παράγοντες και κρίσεις, η οικοδόμηση των δυνατοτήτων από τους συνεργάτες και η προστασία των Ευρωπαίων πολιτών μέσω εξωτερικής δράσης. Ακολούθως, συστάθηκε η Ετήσια Ανασκόπηση του Συντονισμού Άμυνας, CARD, για την προώθηση την αμυντικής συνεργασίας, ο οποίος θα λειτουργεί από κοινού με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Άμυνας και του αναθεωρημένου Σχεδίου Ανάπτυξης ικανοτήτων, CDP. (europa.eu)

Η πλειοψηφία των αποφάσεων εστιάζει στις υβριδικές απειλές και ταυτόχρονα στην προστασία του κυβερνοχώρου με ad hoc ανταλλαγές προειδοποιήσεων και αξιολογήσεων απειλών και έγκαιρες ενημερώσεις όχι μόνο για την ύπαρξη απειλών, αλλά και για την πρόταση μέτρων αντιμετώπισής τους. Καινοτόμα ιδέα και δράσης τους ακριβώς για την αντιμετώπιση της σύγχρονης αυτής μορφής πολέμου αποτελεί η σύσταση το 2017 του Ευρωπαϊκού Κέντρου Αριστείας για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών, Hybrid CoE, ως μια ανεξάρτητη νομική οντότητα με έδρα στο Ελσίνκι. Το ολοκληρωμένο αυτό μοντέλο ασφαλείας αποτελείται από ποικίλους οργανισμούς και αρχές που δημιουργούν ένα πεδίο κοινής δράσης με τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την καταπολέμηση των υβριδικών επιθέσεων. Απαραίτητη  προϋπόθεση όμως, προκειμένου να σημειώσει η συγκεκριμένη απόπειρα επιτυχία αποτελεί η κοινή κατανόηση των υβριδικών απειλών και η πλήρη επίγνωση των αδυναμιών κάθε κράτους από το ίδιο. Η αιτία εμφανίζεται ακριβώς στο στόχο της υβριδικής απειλής, ο οποίος πάντοτε αντικατοπτρίζει την αδυναμία του εκάστοτε κράτους και επιτίθεται ακριβώς εκεί. (Hagelstam,2018) Στο επίκεντρο ωστόσο, της δράσης της ΕΕ για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών βρίσκονται η ευαισθητοποίηση, η ανθεκτικότητα και η ανταπόκριση. (europa.eu,2018)

Ανάλυση στρατηγικής ΝΑΤΟ

Το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο για την προάσπιση της διεθνής ασφάλειας είχε ήδη καθορίσει από το 2015 συγκεκριμένα μέτρα για την καταπολέμηση του υβριδικού πολέμου. Ως βασικότερο στόχο έθεσε την ορθή και επαρκή προετοιμασία ώστε να είναι σε θέση ο οργανισμός με τα μέσα που διαθέτει να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε μορφή υβριδικής απειλής ή και να αποτρέψει την ίδια την εμφάνιση της. Η ευελιξία και άμεση αντίδραση των δυνάμεων του NATO θεωρούνται δεδομένα για την ίδια την αιτία της σύστασης και δράσης του.

Πρωτίστως τίθεται σε εφαρμογή το μέτρο “to be prepared”, στο οποίο συλλέγονται πληροφορίες αναφορικά με την υβριδική δραστηριότητα και στη συνέχεια, μοιράζονται και αξιολογούνται από κοινού με τη Κοινή Διεύθυνση Πληροφοριών και Ασφάλειας του ΝΑΤΟ. Μέσω της συγκεκριμένης μεθόδου η Συμμαχία επιδιώκει να βοηθήσει τα κράτη να εντοπίσουν τα αδύναμα στοιχεία τους και να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα τους. Ταυτόχρονα, ο οργανισμός διαδραματίζει το ρόλο του εμπειρογνώμονα για πολιτική προετοιμασία ή και χημική, βιολογική, ραδιολογική και πυρηνική (CBRN) αντίδραση όποτε κριθεί αναγκαίο για κάθε κράτος μέλος. Προσφέρει επίσης, προστασία υποδομών και πολιτών, στρατηγικές επικοινωνίες και ενεργειακή ασφάλεια για την καταπολέμηση των τρομοκρατικών επιθέσεων.

Ως αμέσως επόμενο μέτρο εμφανίζεται το “to deter hybrid threats”, η προσπάθεια αποτροπής υβριδικών απειλών μέσω της δυνατότητας του να αντιδράσει εγκαίρως και αποτελεσματικά στην εμφάνιση οποιασδήποτε υβριδικής απειλής εμφανιστεί σε πρωταρχικό στάδιο. Ενισχύοντας την ετοιμότητα των δυνάμεων του, τη δομή της διοίκησης και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων του, συμβάλει ακριβώς στην αποτροπή και άμυνα. Σε περίπτωση που η πρόληψη αποδειχθεί ανεπαρκής ο ίδιος ο οργανισμός θα πρέπει να βρίσκεται σε θέση “to defend”, να αντιμετωπίσει δηλαδή οποιαδήποτε συμμαχία ή απειλή κάνει την εμφάνιση της. (NATO,2019)

 Ψήφισμα 2151 ΟΗΕ

Η ανανέωση των συμφωνηθέντων όρων συνεργασίας και η έκτοτε ακόμα πιο στοχευμένη κατεύθυνση της δράσης του ΝΑΤΟ και της ΕΕ είχε ως επακόλουθο και το Ψήφισμα 2151 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Οι διατάξεις του παρόν ψηφίσματος δέσμευσαν όλα τα κράτη και υποχρέωναν τα πιο ευάλωτα να καταστήσουν ένα πιο σταθερό και αποτελεσματικό σύστημα αντιμετώπισεις ή και πρόληψης ενδεχόμενων υβριδικών απειλών. Απώτερος στόχος του ΟΗΕ ήταν η δημιουργία ενός πιο εξελιγμένου μηχανισμού κατά του υβριδικού πολέμου, τον οποίο ήταν αναγκαίο να ενστερνιστεί το σύνολο των κρατών με την πιο κατάλληλη και αποτελεσματική για εκείνο μέθοδο. Η καταπολέμηση των υβριδικών επιθέσων θα καθίστανται με αυτό τον τρόπο περισσότερο διαχειρίσιμες με ένα ισχυρότερο σύστημα ασφαλείας, που θα είχε τη δυνατότητα να προστατεύει τόσο του πολίτες, όσο και το κράτος δικαίου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η σύγχρονη διεθνή σκακιέρα έχει μεταβάλει εξ ολοκλήρου την παραδοσιακή μορφή επιθέσεων και πολέμου. Τα κράτη κατάφεραν να φέρουν στην επιφάνεια πιο εξελιγμένες και ακόμα πιο περίπλοκες μεθόδους πολέμου. Ο υβριδικός πόλεμος αποτελεί τον πλέον πιο σημαντικό και πιο κρίσιμο φαινόμενο στην ιστορία των προκλήσεων και απειλών στο διεθνές γίγνεσθαι. Η πολυπλοκότητα της εμφάνισης του και η πληθώρα των διαφορετικών μέσων που εφαρμόζονται για τη διεξαγωγή του δημιουργούν πολλά τρωτά σημεία, τα οποία τα κράτη αδυνατούν να αντιληφθούν και κατ’ επέκταση να αντιμετωπίσουν. Ακολούθως, η προβληματική της συγκεκριμένης μορφής πολέμου δεν περιορίζεται στη σύζευξη των λειτουργιών του, αλλά επεκτείνεται στην παράλληλη δράση τους και στην επίτευξη του συγχρονισμού τους. Το στοιχείο της τρομοκρατίας με στρατιωτικές δυνάμεις, ως αναπόσπαστο μέρος, αποτελεί ένα επίσης κρίσιμο στοιχείο των υβριδικών απειλών, ενώ οι μεταβαλλόμενοι κάθε φορά στόχοι καθιστούν ακόμα πιο δυσεύρετη την εντόπιση και αντιμετώπιση τους. Ο στόχος διαφοροποιείται ανάλογα με το κέρδος  και τα μέσα εναλλάσσονται αναλόγως με τις αδυναμίες τους αντιπάλου και τις δυσκολίες ή ευκολίες που προκύπτουν στην πορεία της έκβασης του πολέμου.

Οι περιπτωσιολογικές μελέτες των επιθέσεων της Ρωσίας στην Εσθονία, την Ουκρανία και το Μαυροβούνιο, αποτελούν καθοριστικά παραδείγματα υβριδικών απειλών και κατευθυντήριες γραμμές των κρατών για την ανάδειξη των αδυναμιών και των αναγκών τους στην εξελιγμένη και δυσοιωνη πραγματικότητα. Η διεθνοποιημένη εμφάνιση τους ωστόσο, αναζητούσε την προαπαιτούμενη προστασία της υφιστάμενης κρατικής ή έστω διεθνής ασφάλειας και άμυνας, στοιχεία που αποδείχθηκαν αδύναμα να αντιμετωπίσουν τις σύγχρονες μορφές απειλών. Το ΝΑΤΟ ως αμιγώς στρατιωτική συμμαχία για τη διεθνή ασφάλεια και ειρήνη και η ΕΕ αποτέλεσαν τους κύριους υπεύθυνους των εξελίξεων. Η συνεργασία τους αποτελεί τροχοπέδη στην ιστορία των εθνών-κρατών και καθοριστικό στοιχείο κρατικής ασφάλειας και ειρήνης. Η συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ αποτελεί αναπόσπαστο πυλώνα του έργου της ΕΕ και καθιστά πιο ξεκάθαρη την ανάγκη των κρατών για μια ασφαλέστερη πραγματικότητα. (europa.eu, 2019)

Τα κράτη οφείλουν να αντιληφθούν και να αποδεχτούν την κρισιμότητα της νέας μορφής πολέμου, ώστε να καταφέρουν να δημιουργήσουν τα κατάλληλα μέσα για την αντιμετώπιση ή και πρόληψη του, δίχως να υποτιμούν τη δυναμική του. Μία υβριδική επίθεση εκμεταλλεύεται μια εθνική ευπάθεια και αυτό χρειάζεται να γίνει πλήρως κατανοητό και αποδεκτό από κάθε κράτος, εάν πραγματικά πρωταρχικός στόχος τους είναι η άμυνα και ασφάλεια του πληθυσμού και της ίδιας της ύπαρξης του. Το ΝΑΤΟ και η ΕΕ βαδίζουν προς αυτή ακριβώς την κατεύθυνση προκειμένου να συμβάλουν και αυτοί με τη σειρά τους στις προσπάθειες των κρατών για να αμυνθούν. (Hagelstam, 2018) Η συνεργασία τους αποτελεί το μήλο της έριδος, ώστε ο κόσμος να καταφέρει να συνειδητοποιήσει ότι η διεθνής ασφάλεια και ειρήνη είναι ζήτημα που απαιτεί διεθνή συνεργασία και αμοιβαία συμβολή των κρατών υπό το πρίσμα μιας ειρηνικής και υγιής πραγματικότητας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Ευρωπαϊκές Κοινότητες, (2009). “Ευρωπαϊκή στρατηγική ασφαλείας.”, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο. Available here. [πρόσβαση 20 Απριλίου 2020]
  2.  Frankel, J. (2020). “War- International Law.”, Britannica, Available here. [πρόσβαση 21 Απριλίου 2020]
  3. De Wet, E. and Woods, M.(2013). Collective Security, Oxford Public International law. Available here. [πρόσβαση 20 Απριλίου 2020]
  4. NATO, (2019), “Collective defense- Article 5″. Available here. [πρόσβαση 25 Απριλίου 2020]
  5. Κοππά, Μ. (2016), Η Κοινή Πολιτική Άμυνας και Ασφάλειας η ιστορία, οι θεσμοί, οι στρατηγικές. Eκδόσεις Πατάκη, Αθήνα.
  6. Ήφαιστος, Π. (2009). Θεωρία Διεθνούς & Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα.
  7.  McGuinness, D. (2017). “How a cyber attack transformed Estonia.”, BBC News.  Available here. [πρόσβαση 21 Απριλίου 2020].
  8. Tamkin, E. (2017). “10 Years After the Landmark Attack on Estonia, Is the World Better Prepared for Cyber Threats?”, Foreign Policy. Available here. [πρόσβαση 18 Απριλίου 2020].
  9. Trayon, I. (2007). “Russia accused of unleashing cyberwar to disable Estonia.”, The Guardian. Available here. [πρόσβαση 20 Απριλίου 2020].
  10.  Shevchenko, V. (2014). “Little green men” or “Russian invaders”?, BBC News. Available here.[πρόσβαση 26 Απριλίου 2020]
  11. Dayspring M. Stephen, (2015), Toward a theory of hybrid warfare: the Russian conduct of war during peace. Monterey, California, Naval Postgraduate School.
  12. Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, “Περιοριστικά μέτρα της ΕΕ λόγω της κρίσης στην Ουκρανία.”, europa.eu, Available here. [πρόσβαση 25 Απριλίου 2020]
  13.  Pifer, S., (2014). “Watch Out for Little Green Men.”, Brookings. Available here. [πρόσβαση 25 Απριλίου 2020]
  14. BBC News, (2018). “Montenegro profile – Timeline.”, Available here. [πρόσβαση 1 Μαΐου 2020]
  15. BBC News, (2019). “Montenegro jails ‘Russian coup plot’ leaders.”, Available here. [πρόσβαση 2 Μαΐου 2020]
  16.  Gadzo, M. (2019). “Russian spies found guilty of Montenegro coup attempt.”, Al Jazeera. Available here. [πρόσβαση 29 Απριλίου 2020]
  17.  Bechev, D. (2018). “The 2016 coup attempt Montenegro: Is Russia’s Balkans footprint expanding?”, Foreign Policy Research Institute. Available here. [πρόσβαση 28 Απριλίου 2020]
  18. Hodge, N. and Dewan, A. (2018). “Arms, oil and fake news: 6 ways Russia is changing the world.”, CNN. Available here. [πρόσβαση 2 Μαΐου 2020]
  19. Europa.eu, (2019), “EU-NATO cooperation – Factsheets.” Available here. [πρόσβαση 4 Μαΐου 2020]
  20. Europa.eu, (2017) “Implementation Plan on Security and Defence.”, Available here. [πρόσβαση 5 Μαΐου 2020]
  21. Hybrid CoE, Hybrid CoE, The European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats. Available here. [πρόσβαση 5 Μαΐου 2020]
  22. Hagelstam, A. (2018). “Cooperating to counter hybrid threats.”, Nato. Available here. [πρόσβαση 4 Μαΐου 2020]
  23. Europa.eu, (2018). “A Europe that Protects: Countering Hybrid Threats.” Available here. [πρόσβαση 5 Μαΐου 2020]
  24. NATO, (2019). “NATO’s response to hybrid threats.”, Available here. [πρόσβαση 4 Μαΐου 2020]
  25. UN-Security Council, (2014). “Resolution 2151.”, Security Council Report. Available here. [πρόσβαση 5 Μαΐου 2020]
  26.  Ec.europa.eu, “Τομείς δράσεις της ΕΕ.” Available here.

[1]Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της ΕΕ τότε και Ύπατος Εκπρόσωπος για την ΚΕΠΠΑ, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

[2]Κρίση Κοσόβου δεκαετία 1990. Η Αμερική αναγκάστηκε να παρέμβει και αποδείχθηκε ο αδιαμφισβήτητος ρόλος της στα ευρωπαϊκά θέματα και η αδυναμία της ΕΕ να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις του πολέμου.

[3]“Non duplication”

[4]“Non discrimination”

[5]“Non decoupling”

[6]Διεξήχθη σε χώρους ψηφοφορίας υπό ένοπλες φρουρές,χωρίς αξιόπιστους διεθνείς παρατηρητές.

[7]Μνημόνιο Βουδαπέστης 1994, η Ρωσία δεσμεύτηκε για το σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και ανεξαρτησίας της Ουκρανίας. Συνθήκη φιλίας, συνεργασίας και εταιρικής σχέσης Ουκρανίας-Ρωσίας 1997.

[8]Ομολογία των Aleksandar Sinđelić και  Mirko Velimirović, πράκτορες της GRU.

Απάντηση