Το κοινωνικό προφίλ των Αμερικανών ψηφοφόρων

της Βίκυς Γεωργακοπούλου, Ερευνήτριας της Ομάδας Κοινωνικών Ζητημάτων

Η εκλογική συμπεριφορά στις δημοκρατίες του ανεπτυγμένου κόσμου μελετάται μέσω της Εκλογικής Κοινωνιολογίας, η οποία υποστηρίζει ότι το είδος της αναμέτρησης αντανακλά τη λογική του “εκλογικού κύκλου”, ενώ δεν εμπεριέχει ακλόνητες προτιμήσεις. Η συμπεριφορά των εκλογέων προσαρμόζεται ανάλογα με το είδος των εκλογών (αυτοδιοικητικές, περιφερειακές, εθνικές, εσωκομματικές, πολιτειακές, καντόνια, κρατίδια), καθώς και με το μήνυμα, το οποίο επιθυμούν να στείλουν μέσω της ψήφου τους. 

Το εκλογικό σώμα

Η ταξινόμηση του εκλογικού σώματος πραγματοποιείται σε δύο σκέλη (Γεωργιάδου, 2018): το πρώτο στηρίζεται σε χωρικά δεδομένα και διερευνά τις «συλλογικές ενότητες», δηλαδή τα γεωγραφικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και ιστορικά δεδομένα ενός συγκεκριμένου χώρου/περιοχής. Το δεύτερο στηρίζεται σε ατομικά χαρακτηριστικά (π.χ. φύλο, ηλικία, εκπαιδευτικό επίπεδο, καταναλωτική δυνατότητα, εισόδημα) και συμπεριφορικά δεδομένα (π.χ. ιδεολογικές αξίες, θρησκευτικές πρακτικές, καθημερινές συνήθειες). Η ανάλυση της εκλογικής συμπεριφοράς βελτιώθηκε και εξελίχθηκε καθοριστικά με την ανάπτυξη των δειγματοληπτικών ποσοτικών ερευνών. Με τις ποσοτικές έρευνες κατέστη δυνατή η απάντηση στα ερωτήματα: ποιός ψηφίζει ποιον και γιατί; Ονομάζονται δειγματοληπτικές έρευνες, γιατί στηρίζονται στην εξέταση ενός δείγματος του γενικού πληθυσμού, στο οποίο εφαρμόζεται η μέθοδος της προσωπικής συνέντευξης βάσει δομημένου ερωτηματολογίου. Το δείγμα πρέπει να εμφανίζει δύο βασικά στοιχεία: α) να είναι τυχαίο και β) να είναι αντιπροσωπευτικό. Τυχαιότητα και αντιπροσωπευτικότητα είναι συνθήκες που πρέπει να τηρούνται ταυτόχρονα και αδιαχώριστα.

Η πολιτική γνώμη/προτίμηση σε μεγάλο βαθμό συντηρείται και αναπαράγεται από τους λεγόμενους “γνωμηγήτορες’’ (opinion leaders), οι οποίοι αποτελούνται από ένα υποσύνολο πολιτών ενημερωμένο και πολιτικοποιημένο, με πολιτικές γνώσεις και ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα και το οποίο λειτουργεί κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου ως πολλαπλασιαστής γνώμης, επηρεάζοντας το λιγότερο ενεργοποιημένο κομμάτι του εκλογικού σώματος. Η θέση και ο ρόλος των opinion leaders συνδέεται με τη διαδικασία της πολιτικής επικοινωνίας. Η έννοια της κομματικής ταύτισης σε χώρες ισχυρής δικομματικής παράδοσης, όπως είναι οι ΗΠΑ και η Βρετανία, αποτελεί τη βάση για την ερμηνεία της ψήφου. Σε άλλες χώρες, ωστόσο, όπως η Γαλλία ή και η Γερμανία, όπου οι επιλογές των κομμάτων ήταν πάντοτε περισσότερες, αναδεικνύεται και η σημασία της παραταξιακής ταύτισης (σε Αριστερά ή Δεξιά).

Οι δύο βασικοί προσδιοριστικοί παράγοντες της εκλογικής συμπεριφοράς, σύμφωνα με το κοινωνιολογικό μοντέλο, είναι η θρησκεία και η κοινωνική τάξη. Στη Γαλλία ειδικότερα, οι εργασίες του Guy Michelat ανέδειξαν ήδη από τη δεκαετία του ’60 δύο διαφορετικά «πολιτιστικά μοντέλα» ψήφου. Το πρώτο χαρακτηρίζει τους δηλωμένους καθολικούς που ανήκουν στις μεσαίες τάξεις είτε των πόλεων είτε της υπαίθρου. Το δεύτερο χαρακτηρίζει τους «χωρίς θρήσκευμα» και εργατικής κοινωνικής τάξης πολίτες. Όσο πιο «καθολικός» (ή εν γένει θρησκευόμενος) είναι κάποιος πολίτης, τόσο περισσότερο ψηφίζει τα κόμματα της δεξιάς ή της κεντροδεξιάς. Αντίθετα, όσο περισσότερο «εργατικής» ένταξης είναι κάποιος πολίτης, τόσο περισσότερο ψηφίζει τα κόμματα της αριστεράς. 

Η κοινωνική τάξη ως βασικό κριτήριο κατηγοριοποίησης των ψηφοφόρων

Η εργατική κοινωνική ένταξη μετριέται με τη βοήθεια ενός δείκτη «εργατικών χαρακτηριστικών» που διαθέτει κάθε άτομο και προκύπτει από το σημερινό επάγγελμα του ατόμου, το επάγγελμα του πατέρα και το επάγγελμα του/της συντρόφου. Όσο πιο πολλά «εργατικά χαρακτηριστικά» συγκεντρώνει κάθε άτομο, τόσο περισσότερο εμφανίζεται θετικά προς την αριστερή πολιτική προτίμηση. Η (αντικειμενική) ένταξη σε μια κοινωνική τάξη συγκεντρώνει μια σειρά από «αντικειμενικά» χαρακτηριστικά του ατόμου, όπως το αναλυτικό επάγγελμα, τη θέση στο επάγγελμα, το εισόδημα, τις συμπληρωματικές πηγές εισοδημάτων, το εκπαιδευτικό επίπεδο.   

Στα αποτελέσματα της «αντικειμενικής» κοινωνικής τάξης προστίθενται και αυτά της «υποκειμενικής», δηλαδή αυτής με την οποία ταυτίζονται υποκειμενικά-ιδεολογικά τα άτομα. Ο δείκτης που χρησιμοποιείται συνδέει τις απαντήσεις δύο ερωτήσεων: «Έχετε το αίσθημα ότι ανήκετε σε κάποια κοινωνική τάξη; Αν ναι, σε ποια;».

Όπως έχει διαπιστωθεί ερευνητικά, η αυτο-τοποθέτηση σε κάποια κοινωνική τάξη αυξάνεται ανάλογα με τα «εργατικά χαρακτηριστικά» που εμφανίζει ένα άτομο. Και όσοι συγκεντρώνουν τόσο την αντικειμενική, όσο και την υποκειμενική ένταξη στην εργατική τάξη, τόσο μεγαλώνει η προτίμηση στα κόμματα της αριστεράς.   

Ο ορθολογικός και αυτόνομος ψηφοφόρος

Στον αντίποδα, το ρεύμα της ορθολογικής επιλογής αμφισβητεί το κοινωνιολογικό-ντετερμινιστικό μοντέλο που εξετάστηκε έως τώρα, δηλαδή την αντίληψη ενός «παθητικού» ψηφοφόρου, εγκλωβισμένου στις κοινωνικές ή πολιτικές προϊδεάσεις του. Το ρεύμα αυτό αντιπροτείνει τη θεωρία του ενεργού, ορθολογικού και αυτόνομου ψηφοφόρου. Οι θεμελιακές του βάσεις ήταν δύο: 

α) η κρίση των κομματικών ταυτίσεων και η αύξηση των «ανεξάρτητων» (δηλαδή μη ταυτισμένων κομματικά) ψηφοφόρων. Πράγματι, στην αμερικανική εκλογική συμπεριφορά παρατηρήθηκε το εξής φαινόμενο. Μετά τη δεκαετία του ’70, η κοινωνική τάξη, το θρήσκευμα, η εθνική ή τοπική ένταξη καθορίζουν λιγότερο τις κομματικές ταυτίσεις (χωρίς, όμως, σε καμία περίπτωση να τις καταργούν). Ταυτόχρονα με τη μείωση των κομματικών ταυτίσεων μειώθηκε και η έντασή τους (όσοι εξακολουθούσαν να αυτοχαρακτηρίζονται «δημοκρατικοί» ή «ρεπουμπλικανοί» δήλωναν πλέον «αρκετά κοντά» του και όχι «πολύ κοντά» του, όπως παλαιότερα).

β) η εμφάνιση της λεγόμενης “θεματικής ψήφου”, δηλαδή με κυρίαρχο κριτήριο την τοποθέτηση των κομμάτων σε σχέση με το βασικό πρόβλημα στη χώρα την περίοδο των εκλογών. Για να υπάρξει η μορφή αυτή πρέπει να συντρέχουν τρεις συνθήκες: οι ψηφοφόροι να έχουν καθαρή γνώμη πάνω στις διακυβεύσεις της περιόδου, να αντιλαμβάνονται τις διαφορές μεταξύ των υποψηφίων και των κομμάτων στα ζητήματα αυτά και να ψηφίσουν το κόμμα/τον υποψήφιο, επειδή έχει την ίδια γνώμη με αυτούς.   

Στη βάση αυτών διαμορφώνεται η θεωρία του homo economicus, σύμφωνα με την οποία τα κόμματα ομοιάζουν στις επιχειρήσεις και οι ψηφοφόροι ψηφίζουν υπέρ αυτού που θα τους προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος ή τη μεγαλύτερη χρησιμότητα με το μικρότερο κόστος.

Διαχρονικότητα και εξέλιξη αμερικανικού φιλελευθερισμού

Οι ΗΠΑ εδώ και χρόνια, από τον  Franklin Delano Roosevelt και τον Ronald Reagan, έως τον George W. Bush τον νεότερο και τον Barack Obama, διακατέχονται από μία σειρά πάγιων αντιλήψεων για  τον Φιλελευθερισμό (Βερέμης, 2019), καθώς επικρατεί η άποψη ότι το κράτος αποτελεί ρυθμιστικό παράγοντα , παρέχοντας ίσες ευκαιρίες στους πολίτες, με αποτέλεσμα να καθίσταται πιο αξιόπιστος ο ανταγωνισμός της αγοράς. Υποστηρίζεται, ακόμα, η συντηρητική ερμηνεία του φιλελεύθερου κόμματος, θεωρώντας πως κάθε κρατική παρέμβαση αλλοιώνει το έργο της ελεύθερης αγοράς. Παρά ταύτα, το αποτέλεσμα των προεδρικών εκλογών του 2016 απέδειξε το ακριβώς αντίθετο. Ο απερχόμενος -το 2020- Πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump τασσόταν ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό, το ελεύθερο εμπόριο, τους μετανάστες και τη μη ελεγχόμενη αγορά εργασίας.  Οι Ρεπουμπλικάνοι εξέλεξαν ως Πρόεδρο έναν πολιτικό, που δεν πρεσβεύει τα ιδεώδη του κόμματός τους. Και αυτό, διότι το Κόμμα, τα τελευταία είκοσι χρόνια μεταλλάσσεται  και διακρίνεται σε δύο πτέρυγες. Η πρώτη είναι γνωστή. Η δεύτερη πτέρυγα, όμως, αυτή των θρησκευόμενων λαϊκιστών, εμφανίζονται ως προστάτες των μικρομεσαίων από το αδηφάγο κράτος, που τους εμποδίζει να πραγματοποιήσουν την πολυπόθητη οικονομική επιτυχία. 

Η εκλογή του Donald Trump

Ο Donald Trump στις προεδρικές εκλογές υποστηρίχθηκε κατά κύριο λόγο από τους λευκούς μικρομεσαίους και μεσήλικες άνδρες. Έναν συνασπισμό, δηλαδή, αγανακτισμένων αστών ανδρών, με φθόνο προς τους επιτυχημένους συνανθρώπους τους, ιδίως των έγχρωμων, όπως ο προηγούμενος Πρόεδρος Barack Obama.  

Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, όμως, παρατηρήθηκε μία μεταβολή του εκλογικού σκηνικού, εξαιτίας διαφόρων παραιτήσεων μελών του Ρεπουμπλικανικού κόμματος και των εσωκομματικών τους διαφορών με επίκεντρο τον λαϊκιστή Πρόεδρο, αλλά και την αύξηση του ενδιαφέροντος για τις εκλογές της 4ης Νοεμβρίου. Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω διάγραμμα:

Voter apathy
VisualCapitalist.com Η επανάκαμψη του ενδιαφέροντος των Αμερικανών για τις εκλογές μετά από 10 χρόνια αδιαφορίας.

Ο ρόλος των γυναικών ψηφοφόρων

Αξίζει να αναφερθεί πως στην νίκη των Δημοκρατικών καθοριστικό ρόλο έπαιξε η στήριξη από γυναίκες ψηφοφόρους, τις οποίες δεν είχε κερδίσει ο Donald Trump στις προηγούμενες εκλογές.  Παρ’ όλα αυτά, οι Ρεπουμπλικάνοι, διατήρησαν την ισχύ τους στην επαρχία, σε αντίθεση με τους Δημοκρατικούς που διατήρησαν την δική τους στα μεγάλα αστικά κέντρα (The Economist, 2020). Η επιλογή του Joe Biden από το Δημοκρατικό κόμμα -Αντιπροέδρου επί Προεδρίας Obama- και της Kamala Harris, ως υποψήφιας Αντιπροέδρου αποτελεί κομβικό σημείο μεταβολής της πολιτικής ισχύος του Trump.

Στις προεδρικές εκλογές του 2020, ο Donald Trump δεν κατάφερε να επανεκλεγεί. Η τακτική, που ακολούθησε κατά τη διάρκεια της θητείας του, τελικά δεν τον δικαίωσε. Ο Joe Biden και η Kamala Harris επιστράτευσαν τον πρώην Πρόεδρο Barack Obama, πραγματοποιώντας ουσιαστικά μία μετωπική σύγκρουση στην έως τότε συνθήκη στις ΗΠΑ. Όμως, ο Joe Biden πάλεψε πολύ για την εκλογή του, με αποτέλεσμα μία χώρα βαθιά διαιρεμένη, τόσο με βάσει εισοδήματος, όσο και γεωγραφίας. Εξάλλου, λιγότερες πολιτείες θεωρούνται αμφίρροπες. 

1-740.jpg
“Δεύτερο debate μεταξύ Τραμπ και Μπάιντεν τα ξημερώματα της Παρασκευής”. Πηγή: Η Βραδυνή, 22 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε από εδώ.

Τα ρεκόρ…

Η ποσοστιαία συμμετοχή στις εκλογές της 4ης Νοεμβρίου ήταν η μεγαλύτερη από το 1900, με τον Joe Biden να καταλαμβάνει περισσότερους 80 εκ. ψήφους και τον Donald Trump περίπου 74.εκ., διαλύοντας το ρεκόρ του Barack Obama, με 69,5 εκ. Το σύστημα των εκλεκτόρων θα μπορούσε κάλλιστα να στερήσει την Προεδρία από τον Biden παρά την κυριαρχία του στην λαϊκή ψήφο. 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/ElectoralCollege2020_with_results.svg/522px-ElectoralCollege2020_with_results.svg.png

Ως προς το φύλο οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο, μιας και οι άντρες υποστήριξαν εξίσου τους δύο υποψηφίους. Ωστόσο, οι γυναίκες επέλεξαν με την ψήφο τους τον Biden δίνοντάς του σημαντική ώθηση, αγγίζοντας ποσοστό της τάξεως του 53%.

Η διαφοροποίηση των ψηφοφόρων των δύο υποψηφίων

Ενώ ο Trump έλαβε περίπου τον ίδιο αριθμό ψήφων -στην ηλικιακή ομάδα κάτω των 30-  με την προηγούμενη εκλογική διαδικασία (Routley, 2020), υποστηριζόμενος από τις αγροτικές κυρίως περιοχές και από τα άτομα χαμηλού μορφωτικού επιπέδου (51%), ο Biden, στην ίδια ηλικιακή ομάδα υψηλού μορφωτικού επιπέδου, έλαβε 52% έναντι 44% του Trump. Παρότι φημολογούνταν ότι η κρίση του COVID-19 θα βύθιζε τα ποσοστά του Trump στους εκλογείς άνω των 65 ετών (The Economist, 2020), που είναι πιο ευάλωτοι στον ιό, κέρδισε οριακά την πλειοψηφία με 51-48.                                                          

Στους Αμερικανούς με χαμηλά οικογενειακά εισοδήματα (δηλαδή κάτω από 50.000$), οι Δημοκρατικοί είχαν 11,5 ποσοστιαίες μονάδες διαφορά υπέρ τους (55-43), ανοίγοντας κι άλλο την ψαλίδα σε σχέση με το 2016 (BBC, 2020). Στον αντίποδα, ο Trump κέρδισε πάνω από τους μισούς με οικογενειακό εισόδημα άνω των 100.000$, ενώ στις προηγούμενες εκλογές δεν είχε ξεπεράσει το 45%, κάτι που πιθανότατα οφείλεται στην φορολογική του πολιτική (Zang, Murdoch, 2020).

Infographic: Trump vs. Biden: Key Demographics | Statista
statista.com: Ορισμένες στατιστικές ήδη από τον Αύγουστο επιβεβαιώθηκαν.

Ως προς τα φυλετικά χαρακτηριστικά, υπάρχουν πολλές και αντικρουόμενες απόψεις ως προς το ποιος τελικά ευνοήθηκε, κατά πόσο και από ποια εθνική ομάδα (Roper, 2020). Για παράδειγμα, ενώ οι ισπανόφωνοι υποστήριξαν τον Biden με μία διαφορά πάνω από 30 μονάδες πανεθνικά, στην κρίσιμη πολιτεία της Φλόριντα λόγω της αξιόλογης κουβανικής κοινότητας με τα έντονα αντικομμουνιστικά-αντισοσιαλιστικά αισθήματα, υποστήριξαν τον Trump με 55% έναντι του Biden 42%. Επίσης, ο τέως Πρόεδρος κέρδισε εθνικά πάνω από 8 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με τις εκλογές του 2016, παρά τις προβλέψεις πως οι λατινοαμερικανοί ψηφοφόροι (Bryant, 2020) θα τον εγκατέλειπαν λόγω της πολύ σκληρής μεταναστευτικής του πολιτικής. Αυτό που ευνόησε τους Δημοκρατικούς, είναι η μετακίνηση των μεταναστών προς τα προάστια των πόλεων (Rothschild, High, 2020), αλλάζοντας ολοκληρωτικά τα δημογραφικά τους χαρακτηριστικά, μετατρέποντάς τα από “πυρήνες” λευκών ψηφοφόρων σε πολυεθνικούς και λιγότερο προβλέψιμους “πυρήνες”. Η αλλαγή αυτή φάνηκε πιο έντονη σε περιοχές όπως οι Detroit, Milwaukee, Minneapolis, Dallas, Austin, Charlotte και σε άλλες πιο “μπλε” πολιτείες (Blue States) (Woodward, 2020). Οι έγχρωμοι Αμερικανοί είναι μία από τις κυριότερες δεξαμενές εκλογέων των Δημοκρατικών (87% έναντι 12%) και, παρά τα αντικρουόμενα στοιχεία, φαίνεται να έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε πολιτείες, όπως η Georgia, καθώς 1εκ. περισσότεροι ψηφοφόροι έχουν εγγραφεί από τις προηγούμενες εκλογές. Σε εθνικό επίπεδο φαίνεται να υπήρξε μία μικρή στροφή προς τον Trump, ο οποίος, τέλος, έλαβε την στήριξη των λευκών εκλογέων (αν και μειωμένη σε σχέση με το 2016), ο βαθμός της οποίας ήταν συνδεδεμένος με το μορφωτικό επίπεδο των ψηφοφόρων (Parker, Horowitz, Brown, Fry, Cohn, Gielnik, 2018). Επί παραδείγματι, στους χαμηλού μορφωτικού επιπέδου (without a college degree) κυριάρχησε με 63% έναντι 36% του Joe Biden.

Το προφίλ των εκλογέων γίνεται όλο και πιο περίπλοκο, με χαρακτηριστικό το παράδειγμα των λευκών ψηφοφόρων της Αμερικής, που συγκροτούν την πλειοψηφία του εκλογικού σώματος, με διαφορετικές, όμως, εκλογικές τους προτιμήσεις με βάση το φύλο, την ηλικία, την μόρφωση, την πολιτεία διαμονής κ.ά.. Ενώ άλλες εθνικές ομάδες, όπως οι ισπανόφωνοι, δεν δρουν προβλέψιμα (Knight,2020), με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την πολιτεία της Florida, αποτρέποντας ένα πολιτικό αποτέλεσμα. Το σημαντικότερο, όμως, όλων, που πρέπει να επισημανθεί είναι η δημογραφική μεταβολή των ΗΠΑ. Όσο φαβορί και αν θεωρείται ένας εκ των δύο υποψηφίων, τίποτα δεν θεωρείται δεδομένο, καθώς, επίσης, φαίνεται ότι ο Trump, έχει δημιουργήσει μία νέα σχολή, που δεν μπορεί να ηττηθεί εύκολα. 

Βιβλιογραφία & Αρθρογραφία

Βερέμης,  Θ.  (2019). ΗΠΑ: Εποχή Τραμπ. Αθήνα: Παπαδόπουλος.

Γεωργιάδου, Β. & Καφέ, Α. (2018). Εκλογική συμπεριφορά. Αθήνα: Παπαδόπουλος.

BBC (2020), «US Election 2020», Available here.

Bryant, M. (2020), «US voter demographics: election 2020 ended up looking a lot like 2016». The Guardian,  Available here.

Zhang, C. , Burn–Murdoch, J. (2020), «By numbers: how the US voted in 2020 ». Financial Times, Available here.

Κight, S.W. (2020), «Where immigrants will have the most voting power in 2020». axios.com, Available here.

Parker, K., Menasce Horowitz, J., Brown, A., Fry, R., Cohn, D., Igielnik, R. (2018). “Demographic and economic trends in urban, suburban and rural communities”. Pew Research Center and Demographics Trends, Available here.

Roper, W. (2020), «Trump vs. Biden: Key Demographics», statista.com, Available here.

Rothschild, N. , Kight, S. W. (2020), «Four demographic trends that explain Biden’s victory». axios.com, Available here.

Routley, N. ,  Visual Capitalist, (2020), «Decoding U.S. Election Day in 9 Key Charts». Visual Capitalist, Available here.

The Economist (2020a). «How to forecast an American’s vote», Available here.

The Economist (2020b). «The US 2020 election results», Available here.

Woodward, A. (2020), «How Biden won: The voters and demographic shifts to unseating Trump». Independent,  Available here.

Απάντηση