Ιστορίες Συνωμοσίας: Γιατί οι άνθρωποι τις ασπάζονται;

της Κωνσταντίνας Μαύρου, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας

«Το να αμφιβάλλουμε για τα πάντα ή να πιστεύουμε στα πάντα, είναι δυο εξίσου βολικές λύσεις που μας απαλλάσσουν από το να σκεφτόμαστε»

– Ανρί Πουανκαρέ

Όλοι ανεξαιρέτως, έχουμε έρθει έστω και μία φορά “αντιμέτωποι¨ με μια θεωρία συνωμοσίας, είτε ακούγοντάς τη σε πραγματικό χρόνο από έναν συνωμοσιολόγο είτε διαβάζοντας κάποιο άρθρο στο διαδίκτυο ή έχοντας εμείς οι ίδιοι την πεποίθηση πως γνωρίζουμε ότι κάτι κρύβεται πίσω από ένα περιστατικό. Οι θεωρίες αυτές ποικίλουν σε είδος, πρόσωπα και φαντασία, από την αντικατάσταση διάσημων από τους αντίστοιχους κλώνους τους, την πεποίθηση ότι δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ η αποστολή στη Σελήνη, μέχρι και ότι τα 5G και ο Bill Gates ευθύνονται για τον κορονοϊό. Τι μας κάνει, όμως, επιρρεπείς στην υιοθέτηση εναλλακτικών πραγματικοτήτων; 

Σίγουρα, ο καθένας κρίνει με βάση τις δικές του προσλαμβάνουσες και πεποιθήσεις, διαλέγοντας και “φιλτράροντας” τις απεριόριστες πληροφορίες, που διαχέονται –ειδικά– στο Διαδίκτυο. Ο κυριότερος παράγοντας, κατ’εμέ, εντοπίζεται ακριβώς στην οκνηρία της εξειδίκευσης. Πλέον, με τις νέες και διαρκώς εξελισσόμενες τεχνολογίες, εκτιθέμεθα άμεσα σε μια πληθώρα δεδομένων. Ένα σύντομο άρθρο, που παρουσιάζει τα γεγονότα με τέτοιο τρόπο, με σκοπό την κατάληξη και τον ενστερνισμό της σκέψης του αρθρογράφου, προτιμάται από μια εργασία ή ακόμη και ένα βιβλίο ενός εμπεριστατωμένου επιστήμονα, καταρτισμένου στο εκάστοτε αντικείμενο. Μας είναι, δηλαδή, πολύ πιο “εύπεπτο” να δούμε ορισμένες εικόνες με “λανθασμένες σκιές” στις φωτογραφίες από την επιχείρηση Apollo 11, από το να διαβάσουμε τις μακροχρόνιες αναλύσεις ειδικών, που εν τέλει κατόρθωσαν την προσσελήνωση. Οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής εντείνουν αυτή τη πρακτική εξαιτίας της έλλειψης χρόνου για προσωπική αναζήτηση, οδηγώντας σχεδόν, αναπόφευκτα στην ημιμάθεια.

Παραπλήσιο, επιχείρημα αποτελεί η γενικότερη τάση της “προκατάληψης της επιβεβαίωσης”. Πρόκειται για φαινόμενο, σύμφωνα με το οποίο, ενώ έχουμε ήδη εξάγει το τελικό μας συμπέρασμα, αναζητούμε σε δεύτερο στάδιο τις απαραίτητες ορθές προκείμενες, ώστε να το θωρακίσουμε, να το κάνουμε να ευσταθεί και στο επίπεδο της λογικής. Δεν ευδοκιμεί μόνο στον τομέα της συνωμοσίας, αλλά και στη δημιουργία πεποιθήσεων εν συνόλω. Ουσιαστικά, συλλέγουμε μόνο τις πληροφορίες, οι οποίες μας εξυπηρετούν, αγνοώντας εκείνες, που μετριάζουν ή αποδυναμώνουν εντελώς την άποψή μας. Αυτοεπιβεβαιωνόμαστε, καταλήγοντας να έχουμε στρεβλή και ελλιπή αντίληψη αναφορικά με το τι μέλλει γενέσθαι. Σε τυχόν, μάλιστα, “αντιμετώπιση” της αντίθετης πλευράς, εμφανιζόμαστε ελάχιστα διαλλακτικοί, με εκφράσεις, όπως “Μην είσαι πρόβατο” ή “Κρύβονται μεγάλα συμφέροντα από πίσω” να έχουν την τιμητική τους, με τον ανάλογο τόνο και ύφος -φυσικά. 

Κύριο μέλημα του ανθρώπου ως φύσει κοινωνικού όντος, είναι επιπλέον, η κοινωνικοποίηση και η αίσθηση της ένταξης σε μία ομάδα. Από τη στιγμή, που ξεκινάς να υποστηρίζεις μια θεωρία συνωμοσίας, κατ’ ουσίαν γίνεσαι μέλος ενός συνόλου με -τουλάχιστον- μια ίδια πεποίθηση πάνω σε ένα θέμα. Καλύπτει μία από τις βασικότερες ανάγκες σου, “καλλιεργώντας” ταυτοχρόνως και το προσωπικό “εγώ”. Όλοι θέλουμε να αισθανόμαστε ότι δεν είμαστε σαν τους άλλους, ότι κατέχουμε την οξυδέρκεια να αντιληφθούμε το νόημα πίσω από τις λέξεις, ότι η μοναδικότητά μας μάς καθιστά ανώτερους μεταξύ ίσων. Μελέτες, μάλιστα, έχουν δείξει, πως οι θεωρίες με την μικρότερη διάδοση είναι οι πλέον πιο ελκυστικές. 

Τέλος, μια σημαντική παράμετρος θεωρείται, επίσης, η επιθυμία μας για έλεγχο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, αρνείται να δεχτεί ως δεδομένο οτιδήποτε δεν καταλαβαίνει και προσπαθεί να δικαιολογήσει και να καθησυχάσει αυτή του την ένδεια, με ποικίλα μέσα. Κατακερματίζει το πρόβλημα, διασπώντας το σε μικρότερα αναγνωρίσιμα, για το “εμπειρικό”, κομμάτια. Με άλλα λόγια, κάνει χρήση εμβαλωματικών λύσεων, ώστε να κλείσει ανώδυνα την ακατάληπτη υπόθεση, χωρίς να μειώσει την αυτοπεποίθησή του, υποβάλλοντας τη σκέψη του σε δυσμενή διαδικασία ανάλυσης. Έτσι, κατέχοντας την πολυπόθητη απάντηση είναι στο εξής σε θέση να συνεχίσει τη συνήθη ροή του για την επεξεργασία των πληροφοριών, ανακουφισμένος από την εις πέρας αντιμετώπιση του ακανόνιστου ζητήματος.

Συνοψίζοντας, υφίστανται ποικίλοι λόγοι και θέλγητρα βάσει των οποίων ασπαζόμαστε μία θεωρία συνωμοσίας. Δεν έχει σημασία το μορφωτικό μας επίπεδο, η κοινωνική μας προέλευση, η οικονομική μας κατάσταση ή οποιοδήποτε άλλο γνώρισμά μας. Πάντες -χωρίς διακρίσεις- είμαστε εκτεθειμένοι στον ιό της συνωμοσιολογίας, με μόνο αντίδοτο τη γνώση. Ωστόσο, κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει όλους τους επιστημονικούς και μη τομείς του παγκόσμιου στερεώματος. Χρειάζεται απλώς να συμπίπτουν η άγνοια με την ανάγκη μας για έλεγχο, ώστε να μας μετατρέψουν σε υποστηρικτές μιας θεωρίας. Βέβαια, οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αποτελούν πάντα ιστορικές ανακρίβειες. Φυσικά, υπάρχουν περιπτώσεις, που εν τέλει αποδείχθηκαν αληθείς ισχυρισμοί όπως η Επιχείρηση “Κοτσύφι” ή και το “Project Sunshine”, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται ότι όλες οι ιστορίες είναι πραγματικές. Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να διατηρεί την άποψή του από τη στιγμή, που δεν επηρεάζει αρνητικά τον διπλανό του. Ίσως όλα γύρω μας να είναι προϊόντα συνωμοσίας, ίσως πράγματι να μας «ψεκάζουν», αλλά είναι σχεδόν πιθανολογικά σίγουρο ότι ποτέ δεν θα το μάθουμε επίσημα.  Όπως έλεγε και ο Stephen Hawking, αν οι κυβερνήσεις μας αποκρύπτουν την ύπαρξη εξωγήινων, το κάνουν πολύ καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη δουλειά τους.


Απάντηση