Πώς επιδρά το Ισραηλινό λόμπι στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ

του Γιάννη Τσικαλάκη, Ερευνητή της Ομάδας Διεθνών Σχέσεων & Εξωτερικής Πολιτικής

Πρόλογος 

Το 2006 σημάδεψε την επίσημη έναρξη του debate γύρω από αυτό που ονομάζεται «Ισραηλινό Λόμπι» ή αλλιώς η φιλο-ισραηλινή ομάδα πίεσης, που δραστηριοποιείται στις ΗΠΑ. Το έναυσμα της συζήτησης έδωσαν ο John Mearsheimer και Stephen Walt με σχετική τους έρευνα με τίτλο «The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy», που εκδόθηκε επίσημα ένα χρόνο αργότερα (2007). Μεταξύ άλλων, οι δύο επιστήμονες υποστήριξαν, ότι η επιρροή του ισραηλινού λόμπι είναι σημαντική στην αμερικανική πολιτική σκηνή, αντιδιαστέλλοντας ότι για τις ΗΠΑ, πλέον, η σχέση των δύο κρατών είναι μάλλον επιβαρυντική. Έκτοτε, το περίφημο Ισραηλινό Λόμπι φαντάζει στον απλό πολίτη σαν ένας “Λεβιάθαν” εντός του δημοσίου και κυβερνητικού άρματος των ΗΠΑ, που κινεί τα νήματα προς όφελος του κράτους του Ισραήλ. Σκοπός αυτής της έρευνας είναι να αναλυθούν σύντομα και περιεκτικά ο χαρακτήρας και τα στοιχεία του ισραηλινού λόμπι, ο τρόπος λειτουργίας και δράσης του στο πολιτικό, επιστημονικό και κοινωνικό περιβάλλον των ΗΠΑ και να εξεταστεί, τελικώς, η αποτελεσματικότητα της επιρροής και κατ’ επέκταση της ύπαρξής του, στην διαμόρφωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.

Τι είναι το ισραηλινό λόμπι;

Ποια είναι, λοιπόν, τα χαρακτηριστικά εκείνα που διέπουν την ύπαρξη και λειτουργία αυτού του μηχανισμού προώθησης ισραηλινών συμφερόντων; Καταρχάς, λαμβάνοντας υπόψη την αρνητική χροιά που έχει αποκτήσει στο νου πολλών ανθρώπων η έννοια «Λόμπι» ή «Λομπισμός», κρίνεται βάσιμο να αποσαφηνιστεί. “Λόμπι” ή “Ομάδα Πίεσης” στην ελληνική, αποτελεί, σύμφωνα με την Britannica, το μέσο εκ του οποίου ομάδες ιδιωτών ή ιδιωτικών συμφερόντων προσπαθούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις της εκάστοτε κυβέρνησης (Brian Duignan, Senior Editor of Britannica, 2020) και κατά το λεξικό Webster, είναι «η διαδικασία που έχει σκοπό να επηρεάσει του δημόσιους αξιωματούχους» (Merriam-Webster Dictionary, 2020). Οι ομάδες αυτές απέκτησαν τον χαρακτηρισμό «Λόμπι», ακριβώς λόγω του χώρου δράσης τους, δηλαδή στα λόμπι, με τη κυριολεκτική τους έννοια, των νομοθετικών οργάνων, προσπαθώντας να επηρεάσουν τους νομοθέτες προτού ψηφίσουν. Κατ’ επέκταση, φυσικά, και το ισραηλινό λόμπι δεν αποτελεί κάτι το διαφορετικό από όσα προμηνύει ο τίτλος του. Αν και δεν υπάρχει ένας απλός και ολοκληρωμένος ορισμός, θα μπορούσε κανείς να δεχτεί τη περιγραφή του Mearsheimer και του Walt (Is It Love or The Lobby? Explaining America s Special Relationship with Israel, 2009, 62) για τη διαβόητη φιλο-ισραηλινή ομάδα πίεσης: «ένας χαλαρός συνασπισμός ατόμων και οργανισμών που εργάζονται ενεργά για τη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ προς μια φιλο-ισραηλινή κατεύθυνση». 

Αν και η συγκρότηση της εβραϊκής κοινότητας στις ΗΠΑ ανάγεται πολύ παλαιότερα από τις μεσοπολεμικές και ύστερες μεταναστεύσεις, το Λόμπι μπορεί να θεωρηθεί ότι απέκτησε υπόσταση από το 1953. Βέβαια, εβραϊκές κοινότητες και φιλο-ισραηλινές οργανώσεις, όπως για παράδειγμα η B’nai και η B’rith, προϋπήρχαν ήδη από τον 19ο αιώνα, ενώ υποστηρίζεται ότι και στην αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ από τις ΗΠΑ, σημαντικό ρόλο έπαιξαν αντίστοιχες οργανώσεις (Καραθανάση, 2009). Το 1953 ήταν, όμως, που κυβερνητικές συστάσεις προώθησαν στον πρόεδρο του World Jewish Congress την ιδέα δημιουργίας ενός «αντιπροσωπευτικού θεσμού» για τα Ισραηλινά συμφέροντα και τις φωνές που τα προάσπιζαν (Καραθανάση, 2009). Σήμερα, σχεδόν 70 χρόνια μετά, αυτός ο μηχανισμός πίεσης έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον πολλών αναλυτών, κυρίως διότι εμφανίζει στοιχεία που τελικά τον διαφοροποιούν από άλλους αντίστοιχους. Μια συχνή παρερμηνεία της φύσης αυτού του Λόμπι είναι η ταύτισή του με ένα έθνος. Αντίθετα, δεν είναι αμιγώς ένα εθνικό λόμπι, ενώ μάλιστα ο όρος «Εβραϊκό Λόμπι» θεωρείται ορισμένες φορές και αντισημιτικός. Στα μέλη του Λόμπι θα βρει κανείς πολλούς χριστιανούς ευαγγελιστές, οι οποίοι μάλιστα αποτελούν μεγαλύτερο ποσοστό από τους αμερικανο-εβραίους. Επιπλέον, για την ενίσχυση της επιρροής και αποδοχής του υιοθετεί πρακτικές, που δεν συνάδουν με απόλυτους όρους με τον λομπισμό και θα αναλυθούν παρακάτω. Ενδιαφέρον έχει προσελκύσει επίσης η φαινομενική αποτελεσματικότητα του Λόμπι, γεγονός που συχνά ερμηνεύετε από ορισμένους ως ένδειξη συνωμοσίας. Ωστόσο, μπορεί κανείς εκ του ασφαλούς να απορρίψει τέτοιες ιδέες, καθώς το δικαίωμα της οργάνωσης σε ομάδες για την προάσπιση των ειδικών συμφερόντων τους είναι μια ελευθερία που προβλέπεται στις ΗΠΑ από τη πρώτη τροποποίηση του Συντάγματος (Bill of Rights), οριοθετώντας την δράση των λόμπι.

Η δράση του Λόμπι: AIPAC και παραδοσιακή προσέγγιση

Σημαντικό είναι να κατανοήσει κανείς ότι το ισραηλινό λόμπι δεν αποτελεί οργάνωση με υπόσταση και διεύθυνση, αλλά όπως και τα μέσα ενίσχυσης της επιρροής του υποδεικνύουν, είναι κάτι πιο σύνθετο και πολυδιάστατο. Σήμερα, αν και ήδη από προηγούμενα χρόνια, ως «ναυαρχίδα» του Λόμπι αναγνωρίζεται η AIPAC, η Αμερικανο-ισραηλινή Επιτροπή Δημοσίων Υποθέσεων, που αποτελείται από περισσότερα από 100.000 μέλη (Huffington Post, 2019). Μερικές επιπλέον οργανώσεις είναι οι εξής: Christians United For Israel, Israel Policy Forum, Americans For Peace Now, Tikkun Community και Conference of Presidents of Major American Jewish Organizations. Η AIPAC είναι, όμως, η μοναδική εβραϊκή οργάνωση που έχει λάβει το χαρακτηρισμό του «εσωτερικού λόμπι», αποκτώντας το προβάδισμα έναντι αντίπαλων εθνικών ομάδων πίεσης (όπως π.χ. των αραβικών) (Καραθανάση, 2009). Ταυτοχρόνως, η ίδια επιβλέπει 40 επιμέρους φιλο-ισραηλινούς οργανισμούς. Κατά τους Mearsheimer και Walt, το Λόμπι δραστηριοποιείται πάνω σε δύο άξονες. Παραδοσιακά, ο ένας άξονας είναι αυτός που ασχολείται άμεσα με τους διοικητικούς και κυβερνητικούς μηχανισμούς, το γνήσιο «lobbying». Βάση αυτού, οι λομπίστες επιδιώκουν επιρροή επί των νομοθετών, υποστήριξη Εβραίων υποψηφίων σε εκλογικές αναμετρήσεις, κινητοποίηση της εβραϊκής κοινότητας σε σημαντικές εκλογικές περιφέρειες και, φυσικά, την οικονομική ενίσχυση εκλογικών εκστρατειών. Στην αμερικανική επικράτεια, ο εβραϊκός πληθυσμός ανέρχεται στα 6 εκατομμύρια και είναι μοιρασμένος έτσι, ώστε να μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τα αποτελέσματα σε σημαντικές εκλογικές περιφέρειες, όπως η Νέα Υόρκη ή η Καλιφόρνια, και, συνεπώς, να εκλέγονται φίλα προσκείμενοι υποψήφιοι. Επιπρόσθετα, έρευνα έχει αποκαλύψει την ανάμειξη της AIPAC σε πλήθος νομοθετικών και πολιτικών αποφάσεων, άνω των 100 ετησίως (AIPAC, 2020). Μάλιστα, ο ρόλος της AIPAC στο αμερικανικό Κογκρέσο έχει χαρακτηριστεί ήδη από το 2014 ως «θεσμικός» (ΚΕΔΙΣΑ-Καθημερινή, 2014).

Η δράση του Λόμπι: επιρροή της κοινής γνώμης

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, πέραν της παραδοσιακής προσέγγισης των ομάδων πίεσης για την επιρροή της πολιτικής ελίτ, το ισραηλινό λόμπι επιτάσσει και διαφορετικές μεθόδους. Αν έπρεπε να δοθεί στον δεύτερο άξονα δράσης του κάποιος χαρακτηρισμός, που να καθιστά σαφές το περιεχόμενό του, αυτός θα ήταν «η επιρροή της κοινής γνώμης και του δημόσιου  διαλόγου». Φυσικά, η επιρροή αυτή δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση την αντιδημοκρατική και αντισυνταγματική σίγαση αντιφρονούντων απόψεων, παρά την ενίσχυση και ευρεία διοχέτευση των ιδίων. Έτσι, στον δεύτερο άξονα θα συναντήσει κανείς τη δράση ΜΜΕ, των λεγόμενων think tanks, καθώς επίσης και την παρουσία φιλο-ισραηλινών οργανώσεων στα αμερικανικά πανεπιστήμια (Huffington Post, 2019). Η δράση σε κάθε ένα από αυτούς τους τομείς έχει ξεκάθαρους στόχους και αποβλέπουν στην “εκ των έσω” ενίσχυση των φιλο-ισραηλινών αισθημάτων. 

Στα ΜΜΕ, κατά το δυνατόν, το Λόμπι μεριμνά να προωθεί άτομα που διακατέχονται από όμοια, ή όχι αντίθετη με το ίδιο, στάση σε θέματα που αφορούν το Ισραήλ ή τα συμφέροντά του. Είναι ευρέως γνωστή, άλλωστε, η δύναμη που κατέχει η 4η εξουσία στον 21ο αιώνα και, συνεπώς, είναι αδύνατον να αγνοήσει κανείς τη χρησιμότητά της.

Οι δεξαμενές σκέψης από την άλλη, αν και δεν αφορούν μεγάλο μέρος του πληθυσμού, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, θέτουν τη βάση πάνω στην οποία θα σταθούν οι ερευνητές και οι ειδήμονες. Στρέφουν, δηλαδή, την ακαδημαϊκή έρευνα προς φιλο-ισραηλινά πορίσματα. Και τέλος, η παρουσία στα Πανεπιστήμια αποσκοπεί σε ό,τι και οποιαδήποτε άλλη πανεπιστημιακή κοινότητα, στην ευαισθητοποίηση της νέας γενιάς επιστημόνων μέσω ομιλιών, προγραμμάτων και λοιπών δράσεων. Οι δύο άξονες, λοιπόν, ο παραδοσιακός και ο «αποβλέπων στην επιρροή της κοινής γνώμης», δουλεύουν ταυτόχρονα και συμπληρωματικά, ώστε τελικά η προώθηση ισραηλινών συμφερόντων να παρουσιάζετε ταυτόσημη με τα αμερικάνικα, ή να μην εμφανίζονται σαν ξένα.

Ένα επιπλέον χαρακτηριστικό, ιδιαίτερα αξιοσημείωτο, είναι ότι στις δημόσιες υποθέσεις, το Λόμπι εμφανίζει πάντοτε ενωμένο μέτωπο, οι διαφωνία απόψεων περιορίζεται αποκλειστικά στις ενδο-λομπικές συζητήσεις. Έτσι, εμφανίζει ένα ενωμένο, συμπαγές μέτωπο απέναντι στις εξελίξεις, που του δίνει μια εντελώς καινούργια δυναμική. Μέσω της γνώσης των τρόπων δράσης του Λόμπι διακρίνει κάποιος ότι αποτελεί έναν πολύπλοκο μηχανισμό πίεσης τόσο των πολιτών, όσο και των κυβερνήσεων, που δεν αφήνει πολλά περιθώρια για αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητάς του.

Πού διακρίνεται η επιρροή του Λόμπι στις σχέσεις ΗΠΑ – Ισραήλ;  

Η ιδιαίτερη σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ είναι κάτι το πολυσυζητημένο από πολιτικούς, ακαδημαϊκούς, πολίτες και ΜΜΕ. Για τις σχέσεις αυτές, καθοριστικό σημείο εκτιμάται ότι υπήρξε ο πόλεμος των έξι ημερών του Ισραήλ, το 1967, όπου οι ΗΠΑ διαδέχθηκαν τη Γαλλία, ως βασικός προμηθευτής όπλων του Ισραήλ (Pierre Guerlain 2011). Η διαδοχή αυτή προέκυψε εφόσον το κράτος του Ισραήλ αποτελούσε αδιαμφισβήτητα πλέον τη στρατιωτική δύναμη της περιοχής και, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, το χαρακτηριστικό αυτό ταίριαζε στις αμερικανικές βλέψεις. Έκτοτε, πολλά φανερώνουν την ειδική σχέση που έχουν τα δύο κράτη μεταξύ τους, αλλά είναι και πιο εύκολο να διακρίνει κανείς και τις ενέργειες του Λόμπι. Διαχρονικά, μόνο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, οι ΗΠΑ έχουν ασκήσει βέτο σε πάνω από 32 Αποφάσεις και Ψηφίσματα, έως το 2019 (Huffington Post, 2019). Ο Clinton αφενός διοικούσε με μια ιδιαίτερα φιλο-ισραηλινή κυβέρνηση, μεταξύ των οποίων υπήρξε πρώην μέλος της AIPAC και αφετέρου το Λόμπι συνέβαλε στην έγκριση του Κογκρέσου για την επέμβαση της κυβέρνησης Bush στην Μέση Ανατολή. 

Άξια έρευνας είναι η συμφωνία του 2016 μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ περί στρατιωτικών εξοπλισμών. Η συμφωνία αυτή αποτελεί την επέκταση προηγούμενου, ίδιας φύσεως, μνημονίου κατανόησης (Memorandum of Understanding), που αφορούσε τα 3 δισ. ετησίως για τη χρονική περίοδο 10 ετών. Στην αρχή της σχετικής Έκθεσης της Υπηρεσίας Έρευνας του Κογκρέσου, αναφέρεται χαρακτηριστικά «The United States and Israel have maintained strong bilateral relations based on a number of factors, including robust domestic U.S. support for Israel and its security», καθώς και «in the years following the 1973 Yom Kippur War advocates for Israel have engaged in organized, broad-based domestic efforts to foster bipartisan support in Congress for the bilateral relationship, including for U.S. aid to Israel» (Congressional Research Service, 2020). Είναι επόμενο να συμπεράνει κανείς ότι η συμμετοχή του Λόμπι λαμβάνεται ως ιδιαίτερα σημαντική από την αμερικανική κυβέρνηση και ότι ο αντίκτυπός της είναι εμφανής. Αυτό που καθιστά αξιόλογη τη συμφωνία είναι, αρχικά, το οικονομικό της μέγεθος. Πρόκειται για την 3η κατά σειρά συμφωνία (μνημόνιο κατανόησης), ύψους 38 δισ. δολαρίων ως στρατιωτική βοήθεια, σημειώνοντας αύξηση από τη προηγούμενη, που ανερχόταν στα 30 δισ. δολάρια.

Η δράση του Λόμπι επί της συμφωνίας, πέραν την αναγνώρισης των πιέσεων από την Υπηρεσία Έρευνας του Κογκρέσου, μπορεί να εντοπιστεί κι αλλού. Για παράδειγμα, η AIPAC προωθεί στη σελίδα της την ενημέρωση των πολιτών για τις σχέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ και για τις τρέχουσες πολιτικές προς ψήφιση. Παράλληλα, παροτρύνει τον επισκέπτη να επικοινωνήσει με το εκάστοτε τοπικό μέλος του Κογκρέσου, για τη στήριξη νομοσχεδίων, όπως το προκείμενο (AIPAC, 2020). Το γεγονός, ωστόσο, ότι αποτελεί μια χρονολογικά άμεση και τρέχουσα συμφωνία καθιστά δύσκολο τον εντοπισμό περαιτέρω στοιχείων.  Όμως, η στάση ακόμα και της κυβέρνησης Biden, επί της συμφωνίας αλλά και γενικότερα, φαίνεται να παραμείνει ευνοϊκή. Μάλιστα, η πλέον εκλεγμένη αντιπρόεδρος Kamala Harris δήλωσε ανοιχτά σε ομιλία της το 2017 σε συνέδριο της AIPAC, ότι στηρίζει τη συμφωνία των 38 δισ. δολαρίων και ότι οι ΗΠΑ «Πρέπει να ταχθούν με το Ισραήλ» (The Kashmir Monitor, 2020). Επομένως, δεν προβλέπεται σημαντική αλλαγή στη στάση της αμερικανικής πολιτικής απέναντι στο Ισραήλ. 

Επίλογος 

Η συζήτηση που ξεκίνησε το 2006 δημιούργησε πολλά ερωτήματα και έδωσε έναυσμα σε ακόμη περισσότερες έρευνες και αναλύσεις. Το ισραηλινό λόμπι αποτελεί αδιαμφισβήτητα έναν περίπλοκο και πολύπλευρο μηχανισμό πίεσης, στραμμένο τόσο στην Ουάσιγκτον και τους πολιτικούς, όσο και στους απλούς πολίτες και επιστήμονες. Προφανώς, αν και τέτοιες οργανώσεις και μηχανισμοί θα προτιμούσαν να μην βρίσκονται στο επίκεντρο της συζήτησης, ώστε να μην διακινδυνεύεται η προώθηση των πολιτικών τους, το ισραηλινό λόμπι δεν φαίνεται να πτοείται και συνεχίζει δυναμικά τη δράση του. Άλλωστε, η αξία και κυρίως η ενεργή παρουσία του θα μπορούσε να επιβεβαιωθεί κι από τις φωνές εκείνων (μεταξύ των οποίων κι ο  Mearsheimer και Walt) που υποστηρίζουν ότι η ειδική σχέση ΗΠΑ και Ισραήλ δεν είναι συμφέρουσα για τη πρώτη. Το γεγονός, δηλαδή, ότι παρά το debate που ξεκίνησε το 2006, συνεχίζει και έχει να προβάλλει έργο, καθώς επίσης ότι οι σχέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ παραμένουν ως έχουν, έως και καλύτερες, επιβεβαιώνει το ευνοϊκό κλίμα που επικρατεί εντός των ΗΠΑ. Μία αξιόλογη ερμηνεία της επιρροής του Λόμπι, η ακρίβεια της οποίας μένει να διαπιστωθεί, έχει διατυπωθεί από τον Pierre Guerlain το 2011. Ο Guerlain διατείνεται ότι το ισραηλινό λόμπι κατ’ ουσία διαθέτει τόση ισχύ, όση έχει και το κράτος του Ισραήλ. Με βάση αυτή τη διαπίστωση, συνεχίζει και εκτιμά ότι όσο το Ισραήλ θεωρείται ισχυρό και παραμένει καίριος παράγοντας στη Μέση Ανατολή, τόσο και το αντίστοιχο λόμπι θα διατηρεί την επιρροή του.

Βιβλιογραφία

Καραθανάση, Π., (2009)  Εθνικές Διασπορές Και Εξωτερική Πολιτική: Η Επίδραση Του Ισραηλινού, Ελληνικού Και Αρμένικου Λόμπι Στη Διαμόρφωση Της Αμερικάνικης Εξωτερικής Πολιτικής. Dione.lib.unipi.gr. Διαθέσιμο εδώ.

Καρλής, Α., (2019) Το Ισραηλινό λόμπι και η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, pergamos.lib.uoa. διαθέσιμο εδώ.

Σταματοπούλου, Θ., (2018) Το Ισραηλινό λόμπι ως μηχανισμός επιρροής της Εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, ΚΕΔΙΣΑ. Διαθέσιμο εδώ. (21/3/2018)

Χατζηηλίας, Α., (2019)  “Η Επιρροή Του Ισραηλινού Λόμπι Στην Αμερικανική Εξωτερική Και Εσωτερική Πολιτική”. HuffPost Greece. Διαθέσιμο εδώ (20/12/2019)

AIPAC, (2020), Policy Agenda. Διαθέσιμο εδώ.

Bacevich, A., (2008) “John J. Mearsheimer and Stephen M. Walt, The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy”, Diplomacy & Statecraft, Volume 19, 2008 – Issue 4, New York: Routledge Taylor and Francis Group. Διαθέσιμο εδώ.

Guerlain, P., (2011) “The Israel lobby, American democracy and foreign perceptions of the USA”, Journal of Public Affairs, volume 11, issue 4. Διαθέσιμο εδώ.

McCormick, M., J. (2012) The Domestic Sources Of American Foreign Policy. Rowman & Littlefield Publishers. Fifth Edition. Διαθέσιμο εδώ

Mearsheimer, J. και Walt, S., (2009) Is It Love or The Lobby? Explaining America s Special Relationship with Israel, Taylor and Francis Group. Διαθέσιμο εδώ.

Merriam-Webster Dictionary, (2020), Lobby. Διαθέσιμο εδώ.

Monitor news bureau, (2020) ‘We must stand with Israel’: Kamala Harris is yet another supporter of eviction of Palestinians, The Kashmir Monitor. Διαθέσιμο εδώ. (09/11/2020)

Sharp, J., (2020), U.S. Foreign Aid to Israel, Congressional Research Service. Διαθέσιμο εδώ. (16/11/2020)

The Editors of Encyclopaedia Britannica, (2020) Lobbying, Encyclopædia Britannica. Διαθέσιμο εδώ.


Απάντηση