Πολιτική Ορθότητα και Αυτολογοκρισία

από τη Βίκυ Γεωργακοπούλου, Ερευνήτρια της Ομάδας Κοινωνικών Ζητημάτων

Ορισμός της πολιτικής ορθότητας – η προέλευση και η εξέλιξη της

Η εμφάνιση του όρου της Πολιτικής Ορθότητας (Roper, C.)   έχει τις ρίζες της το 1793 στις Η.Π.Α. και έκανε την επανεμφάνιση του στα μέσα του 20ού αιώνα, οπότε και συνδέθηκε με την δογματική μορφή του σταλινισμού από τους κύκλους της αριστεράς, ενώ οι σταλινικές θέσεις αποτελούσαν αντικείμενο αντιπαράθεσης μεταξύ κομμουνιστών και σοσιαλιστών. Ο όρος αυτός φαίνεται να έχει αναβιώσει εκτεταμένα στον 21ο αιώνα και ιδίως την τελευταία δεκαετία. Η έννοια της Πολιτικής Ορθότητας πλέον αποδίδεται στην αποφυγή εκφράσεων ή ενεργειών που πιστεύεται ότι αποκλείουν, περιθωριοποιούν ή προσβάλλουν ομάδες ανθρώπων που μειονεκτούν κοινωνικά ή γίνονται διακρίσεις εις βάρος τους. Το κίνημα της πολιτικής ορθότητας έχει ως αφετηρία την αμερικανική κοινωνία, καθώς είχε ως στόχο την υπεράσπιση ατόμων και ομάδων που, ακόμα και σε συνθήκες φιλελεύθερης δημοκρατίας, θεωρούνταν αδικημένοι. Ως αδικημένοι περιγράφονταν κοινωνικές ομάδες, γυναίκες, ομοφυλόφιλοι, ανάπηροι, που χαρακτηρίζονταν βάσει ενός γνωρίσματος (φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, σωματικής ακεραιότητας). Κατέχει πολύ σημαντική θέση στην σημερινή πραγματικότητα και κυρίως τους τελευταίους μήνες. Συνεπώς, η Πολιτική Ορθότητα διατηρεί άμεση σχέση με την εποχή του κορονοϊού, μία εποχή εμφανέστατης (αυτο-)λογοκρισίας.

Η αυτολογοκρισία: ορισμός και ο ρόλος της στον 21ο αιώνα

Η αυτολογοκρισία (< αυτός + λογοκρισία) συνεπάγεται την κριτική προς τον  εαυτό μας.  Το φαινόμενο αυτό αποτελεί απόρροια της πολιτικής ορθότητας,  εντείνεται τα τελευταία χρόνια ανά τον κόσμο και οφείλεται κυρίως στον φόβο του ατόμου να εκφραστεί ελεύθερα με κίνδυνο να προκαλέσει αντιδράσεις. Η αυτολογοκρισία εκτείνεται όχι μόνο στην πολιτική, αλλά και την θρησκεία, την εργασία και τις τέχνες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η απόφαση να κατέβει η όπερα ‘’Ιδομενέας’’ της Kirsten Harms το 2006 στο Βερολίνο, η οποία παιζόταν για τρία συναπτά έτη. Η απόφαση πάρθηκε από την ίδια την διευθύντρια της Deutsche Oper του Βερολίνου, ύστερα από συστάσεις της αστυνομίας και ένα τηλεφώνημα φιλικού της προσώπου για το λόγο ότι προσβλήθηκαν φανατικοί ισλαμιστές οι οποίοι σχεδίαζαν επεισόδια, εξαιτίας της συνύπαρξης επί σκηνής ομοιωμάτων των: Μωάμεθ, Βούδα, Ιησού και Ποσειδώνα. Όσο η έννοια της πολιτικής ορθότητας μεταλλάσσεται, τόσο η (αυτο-)λογοκρισία ανθίζει στις παγκόσμιες κοινωνίες και πολιτικές σκηνές (2006).

Η αυτολογοκρισία έχει υποστηριχθεί από την Καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ, που δήλωσε ότι το να εκφέρεις μία γνώμη δεν έρχεται με μηδενικό κόστος, αλλά η ελευθερία της έκφρασης έχει τα όρια της (Prager U, 2019).

Μέχρι και η Ευρωπαϊκή Ένωση χρησιμοποιεί ουδέτερη γλώσσα, ή καλύτερα αυτολογοκρισία. Πιο συγκεκριμένα χαρακτηριστική ήταν η ερώτηση του ευρωβουλευτή Mario Borghezio στην Ευρωβουλή με θέμα: ‘’Αυτολογοκρισία της Ευρώπης απέναντι στην ισλαμική τρομοκρατία;’’.

Σε ένα εμπιστευτικό έγγραφο ’’… το Συμβούλιο παρουσίασε ένα είδος «κατευθυντήριων γραμμών» για τη χρήση της γλώσσας, που πρέπει να εφαρμόζονται στις ανακοινώσεις για την τρομοκρατία, ιδίως την ισλαμική.

Οι διατάξεις αυτές φαίνεται να απορρέουν περισσότερο από το μέλημα να λογοκρίνονται όλες οι δυσάρεστες αναφορές στην πραγματική απειλή του ισλαμικού φονταμενταλισμού και της συνακόλουθης τρομοκρατίας… Ακόμα, εκφράζεται η άποψη πως η στρατηγική της ΕΕ «πρέπει να χαρακτηρίζεται από μια συναισθηματικά ουδέτερη χρήση της γλώσσας κατά την ανάλυση των σχετικών θεμάτων προκειμένου να αποφευχθεί η σύνδεση μεταξύ Ισλάμ και τρομοκρατίας»

… Αναφέρεται μάλιστα ότι «ως εκ τούτου θα ήταν καλύτερο να μη χρησιμοποιείται η έκφραση “στρατολόγηση” σε συνδυασμό με τη “ριζοσπαστικοποίηση”» (2008).

Η απάντηση της Ένωσης ήταν:

“.. Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη ριζοσπαστικοποίηση και τη στρατολόγηση στην τρομοκρατία υπογραμμίζει σαφώς ότι η τρομοκρατία είναι ένα αποτρόπαιο έγκλημα που θίγει τις βασικές αξίες στις οποίες βασίζεται η ΕΕ και ότι η τρομοκρατία, ή η υποστήριξη και η ενθάρρυνση της τρομοκρατίας, δεν μπορούν να δικαιολογηθούν κατά κανένα τρόπο. Η ΕΕ καταπολεμά την τρομοκρατία με το ίδιο σθένος σε όλες τις εκδηλώσεις της και απορρίπτει τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν πράξεις τρομοκρατίας. Η ΕΕ έχει εγκρίνει μια στρατηγική κατά της τρομοκρατίας, βασισμένη στη δέσμευση να καταπολεμήσει παγκόσμια την τρομοκρατία ενώ παράλληλα θα σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, και να κάνει την Ευρώπη ασφαλέστερη, επιτρέποντας στους πολίτες της να ζήσουν σε έναν χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης.

Το κοινό λεξιλόγιο είναι μέρος της στρατηγικής της ΕΕ για τη ριζοσπαστικοποίηση και τη στρατολόγηση που ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το Δεκέμβριο του 2005. Το λεξιλόγιο δεν παρέχει ορισμούς όπως θα έκανε ένα λεξικό, και δεν αποτελεί υπέρτατη αυθεντία όσον αφορά την ορθή χρήση ορισμένων όρων. Περιέχει πληροφορίες για το υπόβαθρο και συμβουλές για τις πιθανές συνδηλώσεις που διαθέτουν κάποιοι ευρέως χρησιμοποιούμενοι όροι ανάλογα με το ακροατήριο στο οποίο απευθύνονται, περιστασιακά δε προτείνει εναλλακτικές λύσεις. Το λεξιλόγιο προορίζεται να βοηθήσει τους εκπροσώπους τύπου της Προεδρίας της ΕΕ, τα κράτη μέλη της ΕΕ και τα γραφεία Τύπου της Γραμματείας του Συμβουλίου της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, και ως εκ τούτου αποτελεί εσωτερικό εργαλείο εργασίας. Δεν είναι σε καμία περίπτωση καθοδηγητικό, ούτε αναπτύσσει νέες θέσεις ή πολιτικές της ΕΕ.

Στόχος του λεξιλογίου είναι να εξασφαλίζεται ότι οι εκπρόσωποι τύπου της ΕΕ ασκούν τον επικοινωνιακό τους ρόλο με συγκροτημένο τρόπο όσον αφορά την τρομοκρατία και χρησιμοποιούν αποτελεσματική ορολογία προκειμένου να αντικρούονται τα μηνύματα των τρομοκρατών, αποτρέποντας την παρερμηνεία και την κακή χρήση ορισμένων όρων.

Το Συμβούλιο είναι πεπεισμένο ότι μόνο η αντικειμενική συζήτηση που χρησιμοποιεί ουδέτερη γλώσσα μπορεί να βοηθήσει να αποτρέψει τη σύνδεση της τρομοκρατίας με την ειρηνική τήρηση της μουσουλμανικής πίστης..’’  (2008).

Η πολιτική ορθότητα στον 21ο αιώνα και η άμεση σχέση της με την (αυτό)λογοκρισία

Στην παρούσα έρευνα, αναλύεται η άρρηκτη σύνδεση των δύο εννοιών και ο αντίκτυπος τους στην καθημερινότητα μας σε διεθνές επίπεδο. Ένα βασικό χαρακτηριστικό της πολιτικής ορθότητας είναι ότι απευθύνεται σε προθέσεις και όχι σε πράξεις. Οι συνεχείς πολιτικές, κοινωνικές και ιατρικού περιεχομένου εξελίξεις επηρεάζουν εις βάθος την κοινωνία και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται από τους πολιτικούς ηγέτες και τους εκπροσώπους τους. Όσο πιο δύσκολες είναι οι συνθήκες διαβίωσης, τόσο πιο πολύ δυσκολεύονται οι πολιτικές ηγεσίες να διαχειριστούν τα γεγονότα, και αυτό συνεπάγεται την επίθεση, είτε αυτή είναι λεκτική, είτε έμμεση είτε και άμεση. Μέρα με τη μέρα, η ελευθερία της έκφρασης διαβάλλεται στο βωμό πολιτικών σκοπιμοτήτων. Η εμφάνιση και η διαχείριση της πανδημίας αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για τον ρόλο τον οποίο έχουν η πολιτική ορθότητα και η (αυτο-)λογοκρισία. Η κριτική η οποία ασκείται στις κυβερνήσεις ανά τον κόσμο, αλλά και απόψεις οι οποίες αμφισβητούν ή όχι τον ιό SARS COVID-19 είναι όχι απλά διάχυτη, αλλά δριμύτατη. Η χρήση της πολιτικής ορθότητας από την άλλη πλευρά, έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο όπου εκφυλίζεται από τις αντιπολιτεύσεις παγκοσμίως. Στις Η.Π.Α. και την Ελλάδα, φαίνεται να τροφοδοτεί τον απαίδευτο πολίτη ο οποίος αποστρέφεται μπροστά στην κοινωνική ενσωμάτωση και την αποδοχή όλων των ανθρώπων στην σύγχρονη κοινωνία. Για την αριστερά παγκοσμίως, η πολιτική ορθότητα ταυτίζεται με ζητήματα μετανάστευσης, ομοφυλοφιλίας και καπιταλισμού, πεδία μόνιμης διαμάχης με την δεξιά πολιτική σκηνή.

“… Πρώτα απ’ όλα, αποστερώντας τον εαυτό μας από διαφορετικές αντιλήψεις, διακινδυνεύουμε να απομονωθούμε από κάποιον που, ασκώντας μας κριτική, θα μπορούσε να μας μάθει κάτι που χρειάζεται να γνωρίζουμε, ίσως όσον αφορά τη ζωή γενικά, αλλά ίσως και όσον αφορά την πολιτική. Δεύτερον, το να μιλάμε με ανθρώπους που έχουν διαφορετικές απόψεις μας βοηθάει να εξασκούμε την τέχνη της λογικής και πολιτισμένης επιχειρηματολογίας, απευθυνόμενοι στους άλλους ανθρώπους με τρόπο που θα μπορούσε να τους πείσει. Τρίτον, και πιο ουσιώδες, απομονώνοντας τον εαυτό μας, αποστρεφόμενοι ανθρώπους για τις απόψεις τους και θεωρώντας όσους έχουν διαφορετικές αντιλήψεις ως ανάξιους αξιοπρεπούς αντιμετώπισης, παίζουμε το παιχνίδι του πολιτικού συστήματος, το οποίο θέλει να μας οδηγήσει εκεί ακριβώς…’’ (J.Tucker, M. Zwolinski, T.J. Brown, 2020).

Σε αντίθεση με μία συνήθη, μονομερή ερμηνεία του όρου, η πολιτική ορθότητα δεν περιορίζεται σε ζητήματα που άπτονται φυλετικών ή σεξουαλικών ευαισθησιών. Συνίσταται, γενικά, στον αποκλεισμό κοινών εκφράσεων ή πρακτικών που θα μπορούσαν καθ’ οιονδήποτε τρόπο να προσβάλλουν οποιοδήποτε μέλος μιας πλουραλιστικής κοινωνίας.

Βέβαια, το τι προσβάλλει κάποιον είναι κατά βάση προσωπική υπόθεση – αν κανείς εξαιρέσει ένα σύνολο αυτονόητα απορριπτέων συμπεριφορών που, κατά κοινή παραδοχή, συνιστούν προσβολή της προσωπικότητας. Η πολιτική ορθότητα ως κοινωνική ευαισθησία, εκκινώντας από το δημοκρατικό και θεμιτό αίτημα να εξαλείψει τον κοινωνικό αποκλεισμό, έχει φτάσει στο σημείο να μοιάζει με μια προσπάθεια -δημοκρατικά μη ανεκτής- φίμωσης του αντιτιθέμενου δημόσιου λόγου, της τέχνης ή και της επιστήμης ορισμένες φορές. Σε ακραίες περιπτώσεις, φτάνει να στιγματίζει ανεξίτηλα τις υπολήψεις εκείνων που την παραβιάζουν.

Η πολιτική ορθότητα βρίσκεται παντού. Σε απόψεις όπως: “κάθε επιτυχημένη γυναίκα αδυνατεί να δημιουργήσει οικογένεια”, όπου κάθε ιθύνων ο οποίος κάνει μία παρατήρηση σε υπάλληλο διαφορετικής εθνικής καταγωγής, είναι ρατσιστής (Cavendish C., 2020).

Η πολιτική ορθότητα στην πολιτική σκηνή συσχετίζεται με την εκλογή του τέως προέδρου των Η.Π.Α. Donald Trump. Σύμφωνα με όσα κατέγραψε το ινστιτούτο Marist για λογαριασμό του κρατικου ραδιοτηλεοπτικού δικτύου NPR/RBS, το 52% των ερωτηθέντων, δεν επιθυμεί η χώρα του να γίνει περισσότερο πολιτικά ορθή και δηλώνουν ‘’ενόχληση’’ καθώς δεν μπορούν πλέον να εκφράζονται ελεύθερα επί σειράς θεμάτων. Το ποσοστό αυξάνεται σε 76% στους Ρεπουμπλικανούς και 53% για τους ανεξάρτητους, ενώ οι περισσότεροι Δημοκρατικοί (55%) ζητούν να επιδεικνύεται μεγαλύτερη “ευαισθησία’’ κατά την έκφραση ιδεών. Σύμφωνα με τον διευθυντή του ινστιτούτου Marist, Λι Μίρινγκοφ, αυτή η δημοσκόπηση αποτελεί προειδοποίηση για τους Δημοκρατικούς.

Την ίδια ώρα, ένα μεγάλο μέρος των ερωτηθέντων (70%) κρίνει ότι το επίπεδο της ευγένειας στους κύκλους της εξουσίας στην Ουάσιγκτον μειώθηκε μετά την εκλογή του Donald Trump τον Νοέμβριο του 2016. Ωστόσο, αν και οι Δημοκρατικοί θεωρούν τον Αμερικανό πρόεδρο υπεύθυνο για αυτό το τοξικό κλίμα (67%), οι Ρεπουμπλικάνοι κατηγορούν τα ΜΜΕ (58%) (Montanaro, D.,2018).

Η πολιτική ορθότητα στην Αμερική συχνά φτάνει στα άκρα προκειμένου να υπηρετήσει τους σκοπούς της. Το ερώτημα «πού γεννηθήκατε;» πρέπει να αποφεύγεται επειδή μπορεί να εκληφθεί ως έμμεση αμφισβήτηση αμερικανικής καταγωγής. Το «πόσον καιρό εργάζεστε εδώ;» θα μπορούσε να θεωρηθεί ως υπαινιγμός για την ηλικία κάποιου. Το «πολίτης των ΗΠΑ» είναι προτιμότερο από το «Αμερικανός», αφού το δεύτερο υπονοεί ότι οι ΗΠΑ είναι η μόνη χώρα της αμερικανικής ηπείρου.

Για πολλούς Αμερικανούς, η κατάχρηση πολιτικής ορθότητας ακουμπά ακόμα και πάνω σε παραδόσεις. Για παράδειγμα, το «Καλές Γιορτές» θεωρείται περισσότερο πολιτικά ορθό από το «Καλά Χριστούγεννα», αφού το δεύτερο προάγει διαχωρισμό των ανθρώπων με βάση τα θρησκευτικά τους «πιστεύω». Ένα σχολείο στο Connecticut επιχείρησε πριν μερικά χρόνια να απαγορεύσει τις αποκριάτικες στολές για το Halloween, θεωρώντας ότι κάποια παιδιά με διαφορετικές πολιτισμικές καταβολές θα μπορούσαν να αισθανθούν ξένα ως προς το έθιμο (Weigel M., 2016).

Η στάση της σημερινής κοινωνίας απέναντι στην πολιτική ορθότητα και την αυτολογοκρισία.

Η στάση της σημερινής κοινωνίας φαίνεται να έχει δώσει μία διαφορετική διάσταση στην πολιτική ορθότητα, με αποτέλεσμα να φτάνει τις περισσότερες φορές σε ακραίες συμπεριφορές, όπως για παράδειγμα με τη σύσταση ενός κινήματος, το οποίο προσπαθεί να απαγορεύσει την διδασκαλία κλασσικών διηγημάτων, μέσω των οποίων τα παιδιά εισάγονται στις έννοιες του ρατσισμού και του σεξισμού (βλ. έργα του Ομήρου, του Φιτζέραλντ και του Σαίξπηρ) (Gurdon, M., 2020).

Οι έννοιες της (αυτο-)λογοκρισίας και της πολιτικής ορθότητας, όμως, είναι πλέον συνυφασμένες με τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας. Η επίθεση στο Charlie Hebdo το 2015 δεν θα μπορούσε να παραληφθεί από την παρούσα έρευνα, καθώς αποτελεί μία εμφανή λογοκρισία πρός ανθρώπους οι οποίοι απλά σατίρισαν πρόσωπα και καταστάσεις, όπως κάθε αντίστοιχο έντυπο στον κόσμο. Και αυτό, γιατί οι δημοσιογράφοι της συγκεκριμένης εφημερίδας γνώριζαν πως ζούσαν σε μία ευρωπαϊκή χώρα, η οποία πρεσβεύει την ελευθερία του λόγου και την ανεξιθρησκεία. Παρά τη θυσία τους, όμως, στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, ένα από τα μεγαλύτερα τηλεοπτικά δίκτυα, το CNN, αρνήθηκε να δείξει τα επίμαχα σκίτσα για τα οποία ουσιαστικά έγινε η επίθεση. Σύμφωνα με εσωτερικό έγγραφο του CNN: “Το CNN δεν θα προβάλλει τις λεπτομερείς εικόνες από τα σκίτσα του περιοδικού Charlie Hebdo τα οποία μπορεί να φανούν προσβλητικά για τους μουσουλμάνους” (Gold, H, 2015)

Η ελευθερία του λόγου όμως, αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα του ανθρώπου. Σύμφωνα με το Άρθρο 11 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το δικαίωμα αυτό αναγνωρίζεται σε όλα τα άτομα και κατοχυρώνει την ελευθερία γνώμης και λήψης ή μετάδοσης ιδεών ή πληροφοριών. Στα ανωτέρω δεν θα πρέπει να εμπλέκονται δημόσιες αρχές, ενώ δεν περιορίζεται γεωγραφικά. Παράλληλα, κατοχυρώνεται και η ελευθερία των Μ.Μ.Ε. και η πολυφωνία. Το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης προβλέπεται, επιπλέον, στην Οικουμενική Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (άρθρο 19), το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (άρθρο 19) και την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (άρθρο 10), με τα αρμόδια ελεγκτικά όργανα των τελευταίων δύο να έχουν μία σχετική πλούσια νομολογία επί του θέματος.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, και ύστερα από αγώνες αιώνων για ατομική ελευθερία, το να εκφέρει κάποιος την άποψη του αποτελεί ρίσκο. Ιδίως όταν η άποψη αυτή δυσαρεστεί διάφορες κοινωνικές ομάδες με διαφορετικές πολιτικές, κοινωνικές, θρησκευτικές αντιλήψεις. Ο φόβος έχει κατακλύσει όσους επιθυμούν να εκφέρουν την άποψη τους κι ας είναι θεμελιώδες ατομικό τους δικαίωμα. Στο πέρασμα του χρόνου, εν τέλει, μαθαίνουμε και αποδεχόμαστε τον βίο σε μία μεγάλη πλουραλιστική κοινωνία, αποδεχόμενοι όλες τις μορφές της, ή απλώς μεγαλώνουμε κι άλλο μέσα μας την προκατάληψη, κρύβοντας κάτω από το χαλί της πολιτικής ορθότητας τις μεταξύ μας διαφορές;

Βιβλιογραφία

Βιβλία

Levitsky, S. & Ziblatt, D. (2018). Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο.

Wilson K. J. (1995) . The Myth of Political Correctness. Durham & London: Duke University Press. 

Tucker, J., Zwolinski, M. & Brown,T.J. (2020). Πώς να κρατήσετε τους φίλους σας παρά τις πολιτικές διαφορές. Αθήνα: Εκδόσεις Φιλελεύθερος.

Άρθρα

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (2007). ‘’Αυτολογοκρισία της Ευρώπης απέναντι στην ισλαμική τρομοκρατία’’. Available here

AFP, BBC Associated Press (2006). ‘’Ο Ιδομενέας ανάβει φωτιές στους Γερμανούς’’. Η Καθημερινή. Available here

Cavendish C. (2020). ‘’Mandated respect for others opinions hurts free speech’’. Financial Times, Available here

Ely, R, Meyerson D. , Davidson, M., (2006) ‘’Rethinking Political Correctness’’. Harvard Business Review, Available here

Gold, H. (2015). ‘’Internal CNN memo: ‘We are not at this time showing the Charlie Hebdo cartoons’’. Politico. Available here

Gorlach A. (2019). ’Opinion: Language between self- censorship and political correctness’’.Deutsche Welle, Available here

Gurdon, M. (2020).‘’Even Homer Gets Mobbed’’. WSJ. Available here

Montanaro, D. (2018). ’Warning To Democrats: Most Americans Against U.S. Getting More Politically Correct’’. NPR, Available here

Roper, C., ‘’Political Correctness’’. Britannica, Available here

Weigel, M. (2016). ‘’Political correctness: how the right invented a phantom enemy’’. The Guardian. Available here

Διεθνή κείμενα

Council of Europe (2013). European Convention on Human Rights, as amended by Protocols Nos. 11 and 14, supplemented by Protocols Nos. 1, 4, 6, 7, 12, 13 and 16. Available here

Council of the European Union (2007). Charter of Fundamental Rights of the European Union (2007/C303/01). Available here

United Nations Human Rights Office of the High Commissioner (1966). International Covenant on Civil and Political Rights. Available here

United Nations (1948). Universal Declaration of Human Rights. Available here

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (2008). Απάντηση Ε-5646/2007, Available here

Videos

Prager,  U. (2019). ’A Free Society Needs Free Speech’’. YouTube. Available here


One comment

Απάντηση