Η παιδική εργασία στην Αφρική

της Στέλλας Μίτιλη, Ερευνήτριας της Ομάδας Κοινωνικών Ζητημάτων

Το πρόβλημα της παιδικής εργασίας στην Αφρική

Η 11η Δεκεμβρίου έχει οριστεί με πρωτοβουλία του Ο.Η.Ε. και της UNICEF ως η Παγκόσμια Ημέρα του Παιδιού σε ένδειξη της σημασίας που αποδίδει η διεθνής κοινότητα στα παιδιά όλου του κόσμου και της ανησυχίας τους για αυτά (Ελληνική Δημοκρατία Υπουργείο Υγείας, 2011). Ωστόσο, η παιδική εργασία παραμένει μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει, ιδίως στην Αφρική -ήπειρο που βρίσκεται στην πιο οδυνηρή κατάσταση σε σύγκριση με τον υπόλοιπο κόσμο- και η οποία εξακολουθεί να αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα.

Σύμφωνα με την έκθεση «Παγκόσμιες εκτιμήσεις παιδικής εργασίας: Αποτελέσματα και τάσεις, 2012-2016» που διενήργησε η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας το 2017, ένα στα πέντε παιδιά δουλεύουν και, μάλιστα, ίσως σε επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, ποσοστό που σε απόλυτους αριθμούς φτάνει τα 72 εκατομμύρια παιδιά (International Labour Organization, 2017). Η συντριπτική πλειονότητα του παιδικού εργατικού δυναμικού απασχολείται στον τομέα της γεωργίας, καθώς παραδοσιακά αποτελεί το κύριο στήριγμα της αφρικανικής οικονομίας. Λόγω της ανάγκης οικονομικής ενίσχυσης των φτωχών εισοδημάτων του νοικοκυριού ή της ανάγκης φθηνού ή μη αμειβόμενου εργατικού δυναμικού, τα παιδιά αυτά οδηγούνται συνήθως στην εργασία από τις οικογένειές τους. Αν και το φαινόμενο της παιδικής εργασίας εμφανίζεται επίσης στον δευτερογενή και τον τριτογενή τομέα της οικονομίας σε δευτερεύουσες εργασιακές δραστηριότητες, αποτελεί σκληρή πραγματικότητα στην Αφρική η εκμετάλλευση παιδιών στην εξόρυξη ορυκτών πόρων. Εκτός από την έλλειψη εκπαίδευσης και τον αναλφαβητισμό, που αποτελούν τον κύριο παράγοντα για τις δυσκολίες δημιουργίας αξιοπρεπούς εργασίας, είναι ευρέως αποδεκτό ότι η βασική αιτία αυτών των στρεβλώσεων είναι η φτώχεια, ο πυρήνας όλων των προβλημάτων που μαστίζουν την ήπειρο. Αυτές οι συνθήκες έχουν καταστροφικές επιπτώσεις στη φυσική και ψυχική υγεία των παιδιών και θεωρούνται σοβαρή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και τροχοπέδη στη διαδικασία της αειφόρου ανάπτυξης (Opinion Front).

Ιστορικό υπόβαθρο

Τόσο οι κοινωνικοοικονομικές παράμετροι που οδήγησαν στην επιδείνωση του προβλήματος της παιδικής εργασίας, όσο και το προηγούμενο πλαίσιο του ζητήματος αποδεικνύουν την μεγάλη ανάγκη της Αφρικής για καθιέρωση αξιοπρεπούς εργασίας.

Πιο συγκεκριμένα, το σύνθετο πλαίσιο, εντός του οποίου φωτίστηκε η υπανάπτυξη της Αφρικής αιτιολογεί καλύτερα την εμφάνιση του προβλήματος. Παρά την έλλειψη πληροφοριών για καθαρά οικονομικά δεδομένα, που θα μπορούσαν να δώσουν μια σαφή απάντηση στην αιτία της εμφάνισης της παιδικής εργασίας, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί το γεγονός ότι, πριν από τον αποικισμό, αποφασιστικοί παράγοντες για την αφρικανική οικονομία αποτέλεσαν η περίπλοκη γεωγραφία της περιοχής, το εμπόριο σκλάβων και η ευρωπαϊκή αποικιακή εκμετάλλευση πόρων και ανθρώπινου κεφαλαίου. Τα δεδομένα άλλαξαν, όταν, μετά την αποικιοκρατία στη δεκαετία του ’50 και του ’60, δημιουργήθηκαν τα ανεξάρτητα κράτη. Οι νεοσύστατες πολιτείες αντιμετώπισαν τις προκλήσεις του κενού ισχύος, δημιουργώντας σταθερά θεσμικά όργανα, ενώ παράλληλα οι υπερδυνάμεις του παγκόσμιου συστήματος προσπαθούσαν να επεκτείνουν τις επιρροές τους στην περιοχή. Πέραν της κατάστασης αυτής, τα αυταρχικά καθεστώτα εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την ήπειρο (Awung S.E., 2011).

Δυστυχώς, περιφερειακή συνεργασία και αναπτυξιακές πολιτικές, που θα μπορούσαν να μεταβάλλουν την φτωχική κατάσταση των κρατών, δεν είχε καθοριστεί στις ατζέντες που υιοθέτησαν, παρά τις αναπτυξιακές πολιτικές του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Ανάμεσα στα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα, των οποίων οι ως άνω λόγοι αποτέλεσαν πρόσφορο έδαφος, η παιδική εργασία δεν αποτέλεσε εξαίρεση.

Αξίζει, πάντως, να αναφερθούν και οι πολιτιστικές ρίζες του φαινομένου. Οι κοινωνίες εντός της αφρικανικής ηπείρου θεωρούσαν τη συμμετοχή των παιδιών στην εργασία ως μορφή κοινωνικοποίησης, κατά την οποία μπορούσαν να αποκτήσουν σημαντικές δεξιότητες, απαραίτητες για την επιβίωσή τους, αντίληψη που εξακολουθούσε να ισχύει και στην αποικιοκρατία, μέχρι την θέσπιση ορισμένων ανεπιτυχών εκπαιδευτικών πολιτικών. Με αυτόν τον τρόπο, η παιδική εργασία μοιάζει να είναι διαχρονική και εξακολούθησε να θεωρείται αποδεκτή και στη νέα μετα-αποικιακή τάξη.

Σταδιακά, αυτή η συνεχιζόμενη κατάσταση μεταβαλλόταν με την εμφάνιση σύγχρονων απόψεων στο θέμα, βασιζόμενων κυρίως σε οικονομικές μετρήσεις. Η έλλειψη, όμως, οικονομικής προόδου οδήγησε τον πρωτογενή τομέα και ιδιαίτερα τη γεωργία να αποτελούν το βασικό έρεισμα της αφρικανικής οικονομίας. Αυτό οδήγησε στην υπερβολική εξάρτηση από την εξαγωγή αγαθών στις ανεπτυγμένες χώρες, μια κατάσταση που παραμένει αμετάβλητη μέχρι σήμερα, με την εξωτερική οικονομική βοήθεια να αποτελεί μια ανυπέρβλητη αναγκαιότητα, παρά την ανάκαμψη που σημειώθηκε τον 21ο αιώνα (Abbasi M.A., Sayedi S.J., Saeidi M., Khodaee G.H., Khakshour A. (IJP), 2012).

Νομικό πλαίσιο

Το νομικό πλαίσιο για την καθιέρωση αξιοπρεπούς εργασίας καλύπτεται από την Ατζέντα 2030 και τις σχετικές δράσεις ή περιφερειακές συμβάσεις και συνθήκες που συμπληρώνουν τη γενική έννοια της αειφόρου ανάπτυξης. Παρακάτω θα αναφερθούν ορισμένα από τα πιο σημαντικά νομοθετικά κείμενα της διεθνούς κοινότητας σχετικά με τις προσπάθειες για την αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας. 

Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (CRC, 1989) είναι ίσως η ταχύτερα και ευρέως επικυρωμένη συνθήκη σχετικά με ζήτημα των δικαιωμάτων των παιδιών. Μεταξύ των σοβαρών δεσμεύσεων που περιλαμβάνει, όπως ορισμένες βασικές κατευθυντήριες αρχές, καθώς και δικαιώματα ανάπτυξης, προστασίας και συμμετοχής, η έμφαση που έδωσε στην οικονομική εκμετάλλευση των παιδιών και τον καθορισμό μεθόδων εφαρμογής αντιμέτρων υπήρξε ένα σημαντικό επίτευγμα όσον αφορά στην αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας (UNICEF), ιδίως στο άρθρο 32, αλλά και με το Πρωτόκολλό της σχετικά με την εμπορία παιδιών, την παιδική πορνεία και την παιδική πορνογραφία (Optional Protocol to the CRC on the sale of children, child prostitution and child pornography, 2002).

Ωστόσο, ένα πλαίσιο σχετικά με τα δικαιώματα του παιδιού γενικά δεν είναι επαρκές για την εξειδίκευση του πολύπλοκου ζητήματος της παιδικής εργασίας. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, η ΔΟΕ στην 87η Σύνοδό της στη Γενεύη, το 1999, ενέκρινε τη Σύμβαση σχετικά με την «Απαγόρευση και Άμεση Δράση για την Εξάλειψη των Χειρότερων Μορφών Παιδικής Εργασίας». Η εξειδίκευση που περιελάμβανε η Σύμβαση για τις Χειρότερες Μορφές Παιδικής Εργασίας (C182-WFCLC, 1999) ήταν κάποιοι σημαντικοί ορισμοί που στόχευαν στις ρίζες του προβλήματος. Μεταξύ άλλων, ως χειρότερες μορφές παιδικής εργασίας θεωρήθηκαν η δουλεία (εμπορία, καταναγκαστική εργασία, παιδιά σε ένοπλες συγκρούσεις), η σεξουαλική εκμετάλλευση (πορνεία, πορνογραφία), η συμμετοχή σε παράνομες δραστηριότητες (παραγωγή ή πώληση ναρκωτικών) και η εργασία που μπορεί να βλάψει την υγεία τους (επικίνδυνη εργασία) (ILO). Κάθε μέρος που επικύρωσε τη Σύμβαση δεσμευόταν για άμεση δράση για την αντιμετώπιση αυτών των μορφών και φυσικά, για την εφαρμογή της αναγκαίας εθνικής νομοθεσίας για τη συμμόρφωση με αυτά τα πρότυπα. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον τομέα της εκπαίδευσης, ο οποίος κατέστη και πυρήνας της αντιμετώπισης του ζητήματος, αλλά και μια επιβεβαίωση της διεθνούς συνεργασίας, προκειμένου να εφαρμοστούν πλήρως τα απαραίτητα βήματα.

Εργατική Πρωτομαγιά-παιδική εργασία | Vaya33thes

Εικόνα 1: «Εργατική Πρωτομαγιά-παιδική εργασία», Vaya33thes, 2020, available here

Δράσεις της διεθνούς κοινότητας για το ζήτημα

Πέρα από ένα βασικό νομικό πλαίσιο για την καθιέρωση αξιοπρεπούς δουλειάς, οι διεθνείς και περιφερειακές δράσεις είναι επίσης απαραίτητες, προκειμένου να επιτευχθούν αποτελεσματικές λύσεις. Έτσι, τα Ηνωμένα Έθνη, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας και η Αφρικανική Ένωση ανέπτυξαν προς αυτή την κατεύθυνση, μερικές φορές αλληλένδετα, δράσεις και πρωτοβουλίες για μεθόδους καταπολέμησης της παιδικής εργασίας.

Πιο συγκεκριμένα, η αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας, σε μια προσπάθεια ολόκληρου του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών, είναι βαθιά συνδεδεμένη με την εφαρμογή της Ατζέντας 2030. Κατά συνέπεια, ο στόχος της «Αξιοπρεπούς εργασίας και οικονομικής ανάπτυξης» (8.7) εγκαινίασε μια σειρά πρωτοβουλιών αναφορικά με την εφαρμογή του και την αξιολόγησή του και, μεταξύ άλλων, ενεργοποίησε τη «Συμμαχία 8.7». Η ΔΟΕ ξεκίνησε αυτή την «Παγκόσμια Συμμαχία για την Εξάλειψη της Καταναγκαστικής Εργασίας, της Σύγχρονης Δουλείας, της Εμπορίας Ανθρώπων και της Παιδικής Εργασίας» (Συμμαχία 8.7, ILO, 2016), για να υποστηρίξει τις προσπάθειες του Στόχου 8.7 για τη δημιουργία αξιοπρεπούς εργασίας με την αντιμετώπιση του ζητήματος παιδικής εργασίας. Αυτή η πρωτοβουλία χαρακτηριζόταν από τη δέσμευση όλων των ενδιαφερόμενων μερών που ήταν υπεύθυνα για την εφαρμογή των στρατηγικών στις πτυχές της κοινής χρήσης πληροφοριών, τη βελτίωση ικανοτήτων και δυνατοτήτων, την παραγωγή καινοτόμων σχεδίων και, γενικά, τον συντονισμό των προσπαθειών με βιώσιμο τρόπο και σε καθορισμένο χρόνο.

Όσον αφορά στη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ-ILO), αν και αναγνωρίζεται ως εξειδικευμένη υπηρεσία του ΟΗΕ και συνήθως λειτουργεί ως υποστηρικτικός οργανισμός σε συναφή θέματα του ΟΗΕ, η συμβολή της στη δημιουργία αξιοπρεπούς εργασίας αξίζει να εξεταστεί χωριστά. Η σταδιακή εξάλειψη της παιδικής εργασίας θεωρήθηκε ως στρατηγικός στόχος για τη ΔΟΕ ήδη από το 1992. Πριν από τον ακριβή καθορισμό των χειρότερων μορφών της παιδικής εργασίας από την προαναφερόμενη συνθήκη, το «Διεθνές Πρόγραμμα για την Εξάλειψη της Παιδικής Εργασίας» (IPEC) ξεκίνησε για να λειτουργεί ως τμήμα της ΔΟΕ σε χώρες, προσφέροντας τεχνική βοήθεια σε κυβερνητικές προσπάθειες για την αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας. Με τα χρόνια, το IPEC εξελίχθηκε σε ένα ενοποιημένο ίδρυμα, στο οποίο οι εργαζόμενοι, οι ΜΚΟ και οι διεθνείς οργανισμοί, ο ιδιωτικός τομέας και οι κυβερνήσεις, καθώς και πλήθος εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών συνεργάζονται για την ανάπτυξη δεξιοτήτωμ και δυνατοτήτων που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας και των υποζητημάτων που δημιουργούνται (Nesi G., Nogler L., Pertile M., 2008).

Η Αφρικανική Ένωση (AU), τέλος, αποτελείται από 54 πολιτείες της Αφρικής (και το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα των Σαχράουι στη Δυτική Σαχάρα) και δημιουργήθηκε με βασικό στόχο την επίτευξη της περιφερειακής ολοκλήρωσης της Αφρικής. Καλούμενη να αντιμετωπίσει τις προαναφερόμενες δυσκολίες για την αναδιάρθρωση της Αφρικής, προχώρησε στο πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, την Ατζέντα 2063 (Agenda 2063), η οποία στοχεύει σε μια τεράστια οικονομική και κοινωνική φιλοδοξία. Όσον αφορά τη δημιουργία αξιοπρεπούς εργασίας και ειδικότερα την παιδική εργασία, η ΑΕ έχει αναπτύξει παρόμοια έργα, όπως την «Agenda 2040 για τα παιδιά» (Agenda 2040). Το 2016, η Αφρικανική Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων για τα Δικαιώματα και την Ευημερία του Παιδιού (ACERWC), υπεύθυνη για την παρακολούθηση και την εφαρμογή του Αφρικανικού Χάρτη για Δικαιώματα και Ευημερία του Παιδιού, υιοθέτησε την παραπάνω Ατζέντα, καθορίζοντας στόχους και προτεραιότητες για τη διασφάλιση της προστασίας των δικαιωμάτων του παιδιού. Για να επιτευχθεί αυτό, περιλαμβάνει 10 φιλοδοξίες, με σημαντικότερη μεταξύ αυτών, την 7η, και επιβεβαιώνει τη δέσμευσή της, στοχεύοντας στην εξάλειψη των πρακτικών της καταστροφικής παιδικής εργασίας και της εμπορίας παιδιών για καταναγκαστική εργασία.

Πρόοδος και κατάσταση σήμερα – Δράσεις

Ενώ οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης στην αφρικανική ήπειρο εμφανίζονται θετικοί, παρά την αργή ανάπτυξη, οι τάσεις αξιοπρεπούς εργασίας φαίνεται να επηρεάζονται ιδιαίτερα από τα δύσκολα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά της (UNDP in Africa). Η παιδική εργασία είναι μια διαχρονική πραγματικότητα, η οποία τροφοδοτείται συνεχώς από νέους παράγοντες παρά τη μείωσή της ως πρακτικής στον υπόλοιπο κόσμο. Φυσικά, η συνολική πρόοδος και τα ενθαρρυντικά γεγονότα που έχουν σημειωθεί τα προηγούμενα χρόνια δεν μπορούν να παραβλεφθούν. Ωστόσο, μια αναλογία της εμφάνισης του φαινομένου της παιδικής εργασίας με τον υπόλοιπο κόσμο, δείχνει  ότι στην Αφρική είναι διπλάσιο. Οι περιφερειακές και εθνικές πολιτικές, που εφαρμόζονται, υποβαθμίζονται σε μεγάλο βαθμό από τα εύθραυστα κράτη και την κρίση, ειδικά στην υποσαχάρια Αφρική. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις και τα αγροκτήματα συνεχίζουν να εκμεταλλεύονται τις μη αμειβόμενες παιδικές δυνάμεις, με τα στατιστικά να είναι αρκετά ανησυχητικά, καθώς το 59% της εργασίας αποτελείται από παιδιά ηλικίας 5-11 ετών, το 26% από παιδιά 12-14 ετών και το υπόλοιπο είναι ηλικίας 15 έως 17 ετών. Η υγεία, η ψυχολογία και η ασφάλεια αυτών των παιδιών βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση και η άμεση δράση κρίνεται αναγκαία (ILO).

Επίλογος

Τα παιδιά που στερούνται της εκπαίδευσής τους, δουλεύοντας υπό ασφυκτικές συνθήκες, συνήθως καταλήγουν ανειδίκευτοι και μη εκπαιδευμένοι νέοι, που δυσκολεύονται να βρουν αξιοπρεπή δουλειά χωρίς συνθήκες υποαπασχόλησης. Οι ίδιοι οι φτωχοί εργαζόμενοι, δυσκολεύονται να επενδύσουν στην εκπαίδευση των παιδιών τους, καθώς συνήθως βρίσκονται υπό ακραία φτώχεια, και τα παιδιά καταλήγουν να εργάζονται για να στηρίξουν τις οικογένειές τους. Αυτός ο κύκλος θα συνεχίσει να υπονομεύει την αξιοπρεπή εργασία στην Αφρική, εκτός εάν ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα αμεσα.

Παρά τις δυσκολίες λόγω της παιδικής εργασίας στην αφρικανική ήπειρο, οι προσπάθειες των κρατών για συνεργασία σε περιφερειακό επίπεδο για την αντιμετώπιση των προκλήσεων ενός παγκοσμιοποιημένου κόσμου αδιαμφισβήτητα συνέβαλαν σημαντικά στη συνολική πρόοδο της αφρικανικής οικονομίας• όμως, για να μπορέσει να καθιερωθεί πλήρως η αξιοπρεπής εργασία ως στόχος, είναι αναγκαίο να σημειωθεί μια δραστική βελτίωση στο συγκεκριμένο ζήτημα. Η εθνική και περιφερειακή δράση για αξιοπρεπείς ευκαιρίες απασχόλησης αποτελεί μείζονα πρόκληση για την Αφρική, καθώς η ολοκλήρωση προχωρά βήμα βήμα. Η έννοια της αξιοπρεπούς εργασίας εμπίπτει στον κεντρικό πυρήνα της αειφόρου ανάπτυξης μαζί με την κοινωνική προστασία και απασχόληση. Το κλειδί για την επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης είναι η δίκαιη κατανομή του χρόνου και των πόρων για την υλοποίηση του στόχου. Η αντιμετώπιση της παιδικής εργασίας με ειδική κατανομή των επιχειρησιακών δράσεων, τόσο από δημόσιους όσο και από ιδιωτικούς φορείς, είναι απαραίτητη για σταθερά αποτελέσματα. Η λήψη αυτών και πολλών ακόμη δραστικών μέτρων κρίνεται απαραίτητη, καθώς η ανάγκη καταπολέμησης αυτού του προβλήματος παραμένει μεγάλη και επείγουσα.

Βιβλιογραφία

Βιβλία/Διαδικτυακοί τόποι

[1] African Union, Available here.

[2] Agenda 2040, African Union. Available here.

[3] Agenda 2063, African Union. Available here.

[4] Alliance 8.7: For a world without forced labour, modern slavery, human trafficking and child labour (2016), International Labour Organization. Available here.

[5] Child Labour in Africa, International Labour Organization. Available here.

[6] Convention No. 182 (IPEC), International Labour Organization. Available here.

[7] Global estimates of child labour: Results and trends, 2012-2016, 2017, International Labour Office, Geneva. Available here.

[8] G. Nesi, L. Nogler, M. Pertile (2008), Child Labour in a Globalized World, Burlington: Ashgate Publishing Company

[9] Goal 8: Decent Work and Economic Growth, UNDP in Africa. Available here.

[10] How the Convention on the Rights of the Child works, UNICEF. Available here.

[11] International Labour Organization. “Decent work”, Available here.

[12] S.E. Awung (2011), A critical analysis of underdevelopment in Africa, Essay.

[13] UN Sustainable Development Goals. “Promote inclusive and sustainable economic growth, employment and decent work for all”, Available here.

[14] Ελληνική Δημοκρατία Υπουργείο Υγείας (2011), Παγκόσμια Ημέρα για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Available here.

Άρθρα

[1] Causes and effects of child labour, Opinion Front. Available here.

[2] M.A. Abbasi, S.J. Sayedi, M. Saeidi, G.H. Khodaee, A. Khakshour (IJP) (2012), Child Labor Facts in the Worldwide: A Review Article. Available here.

Διεθνή κείμενα

[1] C182 – Worst Forms of Child Labour Convention, International Labour Organization. Available here.

[2] Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography. 18 January 2002, United Nations. Available here.

[3] UN General Assembly, Convention for the Rights of the Child. 20 November 1989, United Nations, Treaty Collection. Available here.


Απάντηση