Τα όρια της δημοσιογραφίας και της ελευθερία της έκφρασης: Η υπόθεση Μπαλάσκας ενώπιον του ΕΔΔΑ

της Κατερίνας Μαλούχου, Ερευνήτριας της Ομάδας Διεθνούς Δικαίου

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕυρΔΔΑ), σε μία σειρά υποθέσεων κατά της Ελλάδας, έχει διαπιστώσει  παραβίαση του άρθρου 10 για την ελευθερία της έκφρασης (ECHR, 1950) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕυρΣΔΑ), κυρίως σε σχέση με την αδυναμία των εθνικών δικαστηρίων να εφαρμόσουν τα πρότυπα της ΕυρΣΔΑ (ECHR, Case of Balaskas v. Greece, 2020, para 63). Είναι ενδιαφέρον πως, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του ΕυρΔΔΑ, οι παραβιάσεις του εν λόγω άρθρου στις ελληνικές υποθέσεις είναι συνολικά 15, από το 1974 έως το 2019 (ECHR, 2019). Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και η πρόσφατη υπόθεση Μπαλάσκας ενώπιον του ΕυρΔΔΑ, που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας ανάλυσης (ECHR, 2020).

Λίγα λόγια για το Δικαστήριο…

Το ΕυρΔΔΑ ιδρύθηκε το 1959 και εδρεύει στο Στρασβούργο. Ενώπιόν του εγείρονται τόσο ατομικές, όσο και διακρατικές προσφυγές για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων βάσει της ΕυρΣΔΑ, που υπεγράφη στις 4 Νοεμβρίου του 1950 στη Ρώμη και τέθηκε σε ισχύ το 1953. Η Ελλάδα αποτελεί μοναδική περίπτωση, καθώς την επικύρωσε και δεύτερη φορά μετά την επάνοδό της στο Συμβούλιο της Ευρώπης (28 Νοεμβρίου του 1974) ύστερα από την μακρόχρονη απουσία της λόγω της δικτατορίας των Συνταγματαρχών (ECHR, 2020). 

Η ερμηνεία της ΕυρΣΔΑ από το Δικαστήριο, που σε πολλές περιπτώσεις είναι διασταλτική, την καθιστά διαχρονική με σκοπό την αντιμετώπιση νέων προκλήσεων, καθώς και την εδραίωση του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας στην Ευρώπη (ECHR, 2020). Το ΕυρΔΔΑ έχει εκδικάσει συνολικά 1.022 υποθέσεις που αφορούν την Ελλάδα, εκ των οποίων στις 917 εντοπίστηκε παραβίαση κάποιου άρθρου της Σύμβασης (ECHR, 2020).

Η κατοχύρωση της ελευθερίας της έκφρασης στην ΕυρΣΔΑ 

Δεδομένου ότι η επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας είναι ουσιαστικό στοιχείο της προσωπικότητας ενός ατόμου, η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης είναι υψίστης σημασίας ζήτημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα (Ehlers D., 2011, page 97-para1).  Στον 21ο αιώνα, η ελευθερία της έκφρασης εξακολουθεί να θεωρείται θεμελιώδης για την Δημοκρατία και αποτελεί στην πραγματικότητα μία από τις προϋποθέσεις της (Merillis J.G.,1993,page 122). Κατοχυρώνεται, μάλιστα, και οικουμενικά, στο άρθρο 19 του Διεθνούς Συμφώνου του ΟΗΕ για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ICCPR, 1966) και -σε περιφερειακό επίπεδο- στο άρθρο 10 της ΕυρΣΔΑ (ECHR,1950). Συγκεκριμένα, στο άρθρο 10 ΕυρΣΔΑ αναφέρεται ρητά στην παρ. 1 ότι: “Κάθε πρόσωπο έχει το δικαίωμα ελευθερίας της έκφρασης”.

Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία της γνώμης, καθώς και της λήψης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών χωρίς την παρέμβαση οποιασδήποτε δημόσιας αρχής και ανεξαρτήτως συνόρων. Μάλιστα, με μία πιο προσεκτική ματιά στην διατύπωση του άρθρου 10 αποκαλύπτεται ότι καθορίζει πολλές ελευθερίες επικοινωνίας: όπως την ελευθερία της γνώμης, της ενημέρωσης, του Τύπου, των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, της τηλεόρασης και των ταινιών (Ehlers D., 2011, page 97-para 2). Η διάταξη δεν απαγορεύει στα συμβαλλόμενα κράτη να επιβάλλουν διαδικασίες αδειοδότησης σε επιχειρήσεις μετάδοσης εκπομπών, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο», ενώ στην παράγραφο 2 αναφέρεται πως: «Η άσκηση των παραπάνω ελευθεριών, καθώς συνεπάγεται με καθήκοντα και ευθύνες, ενδέχεται να υπόκεινται σε τέτοιες διατυπώσεις, προϋποθέσεις, περιορισμούς ή κυρώσεις, όπως ορίζονται από τον νόμο και είναι απαραίτητες σε μία δημοκρατική κοινωνία, προς όφελος της εθνικής ασφάλειας, της εδαφικής ακεραιότητας και της δημόσιας ασφάλειας για την πρόληψη της αναταραχής ή του εγκλήματος, την προστασία της υγείας ή της ηθικής, την προστασία της φήμης ή των δικαιωμάτων των άλλων για την απαγόρευση γνωστοποίησης πληροφοριών που ελήφθησαν εμπιστευτικά ή για την διατήρηση της εξουσίας και της αμεροληψίας του Δικαστικού σώματος» (ECHR, 1950). Τέλος, σύμφωνα με την αγγλική (‘‘freedom of expression’’) και την γαλλική (‘‘liberté d’expression’’) εκδοχή, η ελευθερία της έκφρασης δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή ‘‘απόψεων’’, αλλά καλύπτει, επίσης, και καταγεγραμμένες δηλώσεις που περιλαμβάνουν όλα τα σχετικά γεγονότα ακόμα και για μία δικαστική υπόθεση (Ehlers D., 2011, page 97-para 6).

Σε εθνικό επίπεδο, κατοχυρώνεται, επίσης, στο άρθρο 14 του Συντάγματος για την ελευθερία του Τύπου (Βουλή των Ελλήνων, 2020). Παρ’όλα αυτά, μέσα από την υπό εξέταση υπόθεση Μπαλάσκας κατά Ελλάδας γεννάται το εξής ερώτημα: πόσο ελεύθερος είναι πραγματικά ένας άνθρωπος να εκφράσει την άποψή του;

To χρονικό της υπόθεσης 

Στις 17 Νοεμβρίου του 2013, ο Διευθυντής ενός γυμνασίου της Μυτιλήνης δημοσίευσε ένα άρθρο στο προσωπικό του ιστολόγιο (blog) με τίτλο «Το απόλυτο ψέμα είναι ένα, αυτό της εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1973». Εκείνη την περιοδο, ο Ευστράτιος Μπαλάσκας, που ζει στην Μυτιλήνη και είναι δημοσιογράφος, ήταν αρχισυντάκτης στην εφημερίδα «Εμπρός» και δημοσίευσε ένα άρθρο ως απάντηση-αντίδραση στην ανάρτηση του Διευθυντή, αποκαλώντας τον «νεοναζί» και «υποστηρικτή» συγκεκριμένης παράταξης. Μετά από έγκληση του Διευθυντή του Γυμνασίου, στις 27 Νοεμβρίου 2013, ξεκίνησε η ακροαματική διαδικασία ενώπιον του Τριμελούς Πρωτοδικείου Μυτιλήνης. Ο δημοσιογράφος, βασιζόμενος στο άρθρο 367§1 ΠΚ (Lawspot, 2020), υποστήριξε ότι αυτό που είχε γράψει ήταν αληθινό και βασισμένο σε έννομο συμφέρον (“legitimate interest”) (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 9). Παρ’όλα αυτά, το Πρωτοδικείο έκρινε ότι οι φράσεις «γνωστός νεοναζί διευθυντής» και «θεωρητικός της οντότητας […]» αποτελούσαν κρίσεις και χαρακτηρισμούς, όχι γεγονότα. Προσθέτοντας, επίσης, ότι ήταν προφανές από τον τρόπο με τον οποίο τέθηκαν πως υπήρχε πρόθεση να προσβληθεί η τιμή και η φήμη του Διευθυντή. Σχετικά με το επιχείρημα του δημοσιογράφου ότι είχε έννομο συμφέρον να ενημερώνει τους αναγνώστες της εφημερίδας, αυτό δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό, καθώς η ανάγκη ενημέρωσης του κοινού θα μπορούσε να ικανοποιηθεί με τη χρήση άλλων, πιο αξιοπρεπών εκφράσεων, σύμφωνα με το Δικαστήριο. Μάλιστα, το Πρωτοδικείο άλλαξε την κατηγορία από συκοφαντική δυσφήμιση σε προσβολή (εξύβριση), διαπιστώνοντας ότι ο δημοσιογράφος είναι ένοχος για προσβολή μέσω του Τύπου και τον καταδίκασε σε εξάμηνη ποινή φυλάκισης με αναστολή (απόφαση αριθ. 1264/2013).(ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par.10).

Τρία χρόνια μετά, στις 11 Ιουλίου 2016, κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας ενώπιον του Τριμελούς Εφετείου Βορείου Αιγαίου, ο δημοσιογράφος ισχυρίστηκε πως απλώς άσκησε το δικαίωμά του στην ελευθερία της έκφρασης. Παράλληλα, τόνισε πως το δημοσίευμά του εξυπηρετούσε έννομο συμφέρον, δηλαδή αφενός την ανάγκη ενημέρωσης του κοινού για τις παρατηρήσεις του Διευθυντή για την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, αφετέρου την ανάγκη αποκατάστασης της αλήθειας, καθώς η ανάρτηση του Διευθυντή εμπεριείχε ψευδείς ισχυρισμούς (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, paras 11-12). Το Εφετείο επιβεβαίωσε την πρωτοβάθμια απόφαση, χρησιμοποιώντας την ίδια συλλογιστική, καταδικάζοντάς τον σε ποινή φυλάκισης τριών μηνών με αναστολή, μετατρέψιμη σε χρηματική ύψους πέντε ευρώ καθημερινά (απόφαση αριθ. 112/2016) (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 13).

Η υπόθεση, τελικά, οδηγήθηκε και ενώπιον του Αρείου Πάγου με το Ανώτατο Δικαστήριο να υποστηρίζει την πρωτόδικη απόφαση και να απορρίπτει την αναίρεση του δημοσιογράφου σχετικά και με την δευτεροβάθμια απόφαση για ζητήματα εφαρμογής του νόμου (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, paras 13-15).

Διαδικασία ενώπιον του ΕυρΔΔΑ 

Βασιζόμενος στο άρθρο 10 ΕυρΣΔΑ, ο δημοσιογράφος, έχοντας εξαντλήσει τα εσωτερικά ένδικα μέσα, προσέφυγε στο ΕυρΔΔΑ. Το αντικείμενο της προσφυγής ήταν κατά πόσον η ποινή του αποτελούσε παραβίαση του δικαιώματός του στην ελευθερία της έκφρασης. Σε ένα πρώτο στάδιο, καθήκον του ΕυρΔΔΑ είναι να εξετάσει μετά από προσφυγή αν και κατά πόσον οι αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων είναι σύμφωνες με την ΕυρΣΔΑ. Κατ’αυτόν τον τρόπο, το Δικαστήριο πρέπει να βεβαιωθεί ότι οι εθνικές αρχές εφάρμοσαν πρότυπα σύμφωνα με τις αρχές του άρθρου 10 και, επιπλέον, ότι βασίστηκαν σε μια αποδεκτή εκτίμηση των σχετικών γεγονότων [ECHR, Balaskas v Greece, 2020, para 36(iii)].

Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο αναφέρει ότι ο Τύπος έχει καθήκον να μεταδίδει πληροφορίες και ιδέες για όλα τα θέματα δημοσίου ενδιαφέροντος (ECHR, Balaskas v Greece, 2020 par. 43). Σε αυτό το σημείο, προκύπτει το ερώτημα: «Τι αφορά το δημόσιο συμφέρον;» και το ΕυρΔΔΑ απαντά πως το τελευταίο αφορά σε ζητήματα που επηρεάζουν το κοινό σε τέτοιο βαθμό που να μπορεί νόμιμα να το ενδιαφέρει, που προσελκύουν την προσοχή του ή που το αφορούν σε σημαντικό βαθμό, ιδίως επειδή επηρεάζουν την ευημερία των πολιτών ή τη ζωή της κοινότητας. Αυτό ισχύει, επίσης, για ζητήματα που μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές αντιπαραθέσεις, που αφορούν ένα σημαντικό κοινωνικό ζήτημα ή που περιλαμβάνουν ένα πρόβλημα για το οποίο το κοινό θα ενδιαφερόταν να ενημερωθεί (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 44).

Όσον αφορά την υπόθεση Μπαλάσκας, λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, αλλά και το γεγονός ότι ο χαρακτηρισμός του Διευθυντή για την εξέγερση του Πολυτεχνείου ως «το απόλυτο ψέμα» ήταν σε θέση να προκαλέσει σημαντικές αντιπαραθέσεις, το Δικαστήριο αποδέχθηκε ότι το άρθρο του δημοσιογράφου που ανέφερε τις απόψεις του Διευθυντή, όπως εκφράστηκαν στο blog του, αφορούσε ζήτημα δημοσίου συμφέροντος και ότι ο προσφεύγων, ως δημοσιογράφος, είχε το δικαίωμα να γνωστοποιεί πληροφορίες σχετικά με το θέμα (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 45). Έτσι, το ΕυρΔΔΑ σημειώνει πως τα εθνικά δικαστήρια δεν εξέτασαν το άρθρο του Μπαλάσκα στο σύνολό του, αλλά επικεντρώθηκαν στους χαρακτηρισμούς που χρησιμοποίησε ο προσφεύγων χωρίς να αξιολογήσουν αν το άρθρο του συνέβαλε ή όχι σε μια συζήτηση δημοσίου ενδιαφέροντος (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 46).

Στην συνέχεια της υπόθεσης, παρουσιάζεται ο ισχυρισμός από την πλευρά του Διευθυντή και των εθνικών δικαστηρίων περί παραβίασης του άρθρου 8 ΕυρΣΔΑ για το δικαίωμα στο σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής (Lawspot, 2020) (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, paras 48-49). Στο σημείο αυτό, το ΕυρΔΔΑ σημείωσε πως ο Διευθυντής πρόθυμα εκτέθηκε στον δημόσιο έλεγχο, δηλώνοντας τις πολιτικές του απόψεις και, ως εκ τούτου, έπρεπε να δείξει υψηλότερο βαθμό ανοχής απέναντι σε πιθανή κριτική των δηλώσεών του από άτομα που δεν συμμερίζονται τις απόψεις του (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 50).

Έπειτα, το ΕυρΔΔΑ δέχεται ότι η γλώσσα που χρησιμοποίησε ο δημοσιογράφος θα μπορούσε να θεωρηθεί προκλητική και ότι το άρθρο ήταν καυστικό και περιείχε μάλλον σοβαρή κριτική. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς της Κυβέρνησης και τα συμπεράσματα των εθνικών δικαστηρίων, δεν παρατηρεί προφανώς προσβλητική γλώσσα στις παρατηρήσεις. Το ΕυρΔΔΑ θεωρεί πως ούτε οι δηλώσεις ούτε το ίδιο το άρθρο στο σύνολό του μπορούν να θεωρηθούν ως αδικαιολόγητη προσωπική επίθεση ή προσβολή στον Διευθυντή (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 59).

Το ΕυρΔΔΑ θεωρεί ότι οι περιστάσεις της παρούσας υπόθεσης -ένα κλασικό παράδειγμα κριτικής ενός ατόμου που είναι γνωστό στην τοπική κοινότητα στο πλαίσιο μιας συζήτησης για ένα ζήτημα δημοσίου συμφέροντος- δεν παρουσίασαν καμία δικαιολογία για την επιβολή ποινής φυλάκισης. Μια τέτοια κύρωση από τη φύση της αναπόφευκτα θα έχει καταστροφικό αποτέλεσμα στη δημόσια συζήτηση κατά την άποψη του Δικαστηρίου.

Το Δικαστήριο κατέληξε πως τα εθνικά δικαστήρια περιορίστηκαν απλώς στη διαπίστωση πως οι επίμαχες δηλώσεις ήταν αξιολογικές κρίσεις και είχαν αμαυρώσει τη φήμη του διευθυντή. Ωστόσο, δεν προέβησαν σε αξιολόγηση σύμφωνα με τα κριτήρια που καθορίζονται στη νομολογία του Δικαστηρίου. Συγκεκριμένα, δεν έλαβαν υπόψη κατά την εκτίμησή τους: το καθήκον του προσφεύγοντος ως δημοσιογράφου να παρέχει πληροφορίες για ένα θέμα δημοσίου συμφέροντος και τη συμβολή του άρθρου του σε μια τέτοια συζήτηση. Ούτε την ύπαρξη ή την απουσία καλής πίστης εκ μέρους του και κατά πόσον οι αξιολογικές κρίσεις του υποστηρίχθηκαν από σαφή πραγματικά στοιχεία. Παραλείποντας οποιαδήποτε ανάλυση αυτών των στοιχείων, τα εθνικά δικαστήρια απέτυχαν να λάβουν υπόψη την ουσιώδη λειτουργία που εκπληρώνει ο Τύπος σε μια δημοκρατική κοινωνία (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 60-62). Το ΕυρΔΔΑ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η παρέμβαση στο δικαίωμα του ενάγοντος στην ελευθερία έκφρασης δεν ήταν «απαραίτητη σε μια δημοκρατική κοινωνία». Κατά συνέπεια, υπήρξε παραβίαση του άρθρου 10 της Σύμβασης (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 64-65).

ΣυμπερασματικάΣύμφωνα με την ανωτέρω ανάλυση, το ΕυρΔΔΑ διαδραμάτισε και συνεχίζει να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων βάσει της ΕυρΣΔΑ. Μάλιστα, σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης, το ΕυρΔΔΑ έκρινε ότι αποτελεί ένα από τα βασικά θεμέλια της δημοκρατικής κοινωνίας και μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόοδό της και την ανάπτυξη κάθε ανθρώπου (ECHR, Balaskas v Greece, 2020, par. 8). Πιο συγκεκριμένα, η  συχνή παραβίαση του άρθρου 10 ΕυρΣΔΑ τόσο στην Ελλάδα, όσο και γενικά, συνολικά αποτελεί ανησυχητικό φαινόμενο για την Ευρώπη του σήμερα. Ανησυχητικό, γιατί μέσα από τέτοιες υποθέσεις -όπως και του Μπαλάσκα- γεννάται το ερώτημα: «Υπάρχει επαρκής προστασία του δικαιώματος ως προς την ελευθερία της έκφρασης από την πλευρά της κυβέρνησης και των εθνικών δικαστηρίων;». Και αν η απάντηση στην παραπάνω ερώτηση είναι αρνητική, δεν μπορεί να είναι αποδεκτή, διότι ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος και ελεύθερος πορεύεται μέσα στον κοινωνικό στίβο της ζωής του. Είναι ελεύθερος από την φύση του, ώστε να κινείται, να σκέφτεται, να εκφράζεται και να δημιουργεί ελεύθερα. Άλλωστε, αν ο άνθρωπος δεν είχε την δυνατότητα να κάνει όλα τα παραπάνω δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει, να ανακαλύψει, να μοιραστεί ιδέες, απόψεις, οραματισμούς και όνειρα για την ζωή του. Το πιο σημαντικό, όμως δεν θα μπορούσε να εμπνεύσει και χωρίς έμπνευση λείπει η βελτίωση και η καινοτομία. Συμπερασματικά, η ελευθερία της έκφρασης είναι ένα από τα βασικότερα όπλα που έχει ο άνθρωπος στα χέρια του και δεν είναι τυχαία η συνάρτηση του εν λόγω δικαιώματος με την Δημοκρατία. Το συγκεκριμένο πολίτευμα επιτρέπει την ελεύθερη κίνηση και κυκλοφορία των ιδεών και απόψεων και καθένας έχει την ελευθερία να αποδεχτεί ή να απορρίψει οποιαδήποτε ιδέα, άποψη ή γνώμη (Δημητρόπουλος Α., 2004).

Βιβλιογραφία

[1] Δημητρόπουλος Α. (2004). Εφαρμογές Συνταγματικού Δικαίου ΙΙ-Συνταγματικά Δικαιώματα, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Σάκκουλα.

[2] Council of Europe (CoE) (2020). Ελευθερία Έκφρασης-Άρθρο 10. Available here, last visit: 29/12/2020.

[3] Ehlers D., Becker U. (2011). European Fundamental Rights and Freedoms,Walter de Gruyter.

[4] Merillis J.G. (1993). The development of international law by the European Court of Human Rights, Manchester, UK; New York, N.Y: Manchester University Press.

Νομοθετήματα

[1] Σύνταγμα της Ελλάδος, Άρθρο 14: (Ελευθερία του Τύπου), 2019, available here.

[2] Ποινικός Κώδικας, Άρθρο 367, 2019, available here.

[3] Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών(ΟΗΕ), Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα,1966, available here, last visit: 29/12/2020. 

[4] European Court of Human Rights (ECHR), European Convention on Human Rights, 2020, available here, last visit: 29/12/2020.

Υλικό Τεκμηρίωσης

[1] European Court of Human Rights (ECHR), General presentation, The Court in brief, available here, last visit: 29/12/2020.

[2] European Court of Human Rights (ECHR), CASE OF BALASKAS v. GREECE, available here, last visit: 29/12/2020.

[3] European Court of Human Rights(ECHR), 2019, Violations by Article and by State, available here, last visit: 29/12/2020.

[4] European Court of Human Rights (ECHR), 2020, The ΕCHR and facts & figures Greece, available here, last visit: 29/12/2020.

[5] European Court of Human Rights (ECHR), 2020, Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights, Council of Europe/European Court of Human Rights.


Απάντηση