Η μόδα ως μέσο έκφρασης πολιτικών και κοινωνικών ζητημάτων

της Εύας Καπόγιαννη, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας

Στην πορεία των χρόνων, η ανθρωπότητα έχει υποβληθεί σε πολλές κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές μεταβολές, οι οποίες έχουν προκαλέσει και αλυσιδωτές αντιδράσεις. Δεν είναι περίεργο το γεγονός πως τις μεγαλύτερες υφέσεις ακολούθησαν περίοδοι ανάπτυξης και δημιουργικότητας, με την τέχνη να ανθίζει σε διάφορους τομείς. Η τέχνη αποτέλεσε αναμφίβολα ένα ψυχολογικό στήριγμα για τους ανθρώπους, σε περιόδους που η πραγματικότητα ήταν αβάσταχτη, ενώ παράλληλα λειτούργησε τόσο ως μέσο έκφρασης διαφόρων ιδεολογιών, όσο και ως ένα “αποτύπωμα” των τάσεων κάθε εποχής. 

Η μόδα αποτελεί, κατά μία ευρύτερη έννοια, τέχνη, καθώς προϋποθέτει έμπνευση, δημιουργία και βασίζεται στο ανθρώπινο συναίσθημα, το οποίο πηγάζει από τα συμβάντα της εκάστοτε κοινωνίας και εποχής. Το τελευταίο αποδεικνύεται και από το γεγονός πως, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η μόδα αναγεννήθηκε, με σχεδιαστές οίκων παγκοσμίου φήμης να έρχονται στο προσκήνιο, όπως για παράδειγμα ο Christian Dior. Ομοίως, η Coco Chanel έγινε γνωστή μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο λόγος για τα παραπάνω; Η καθημερινότητα των ανθρώπων είχε επιφορτιστεί σε τέτοιο βαθμό, που πλέον αποτελούσε επιτακτική ανάγκη η εύρεση μιας ευχάριστης “πινελιάς”. Οι δύσκολες στιγμές που βίωσαν κατά τον Α΄ και Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ταυτόχρονα οι ραγδαίες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις δημιούργησαν την ανάγκη για αποσυμφόρηση, μέσω της δημιουργικότητας. Γίνεται ξεκάθαρο, λοιπόν, πως όλα όσα λαμβάνουν χώρα στην πολιτική σκηνή, αλλά και στον οικονομικό-κοινωνικό τομέα, έχουν διαμορφώσει τις τάσεις κάθε δεκαετίας και εποχής και την έχουν στιγματίσει μέσω τάσεων της τέχνης. 

Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι αποτέλεσαν σημεία αναφοράς στην παγκόσμια ιστορία, καθώς συνέβαλαν στη διαμόρφωση των σύγχρονων γεωπολιτικών δεδομένων, του σημερινού πολιτισμού και των υπαρχόντων διπλωματικών σχημάτων, γεγονός το οποίο -όπως έγινε σαφές- εξέφρασε η βιομηχανία της μόδας. Τι σημαίνει, όμως, το τελευταίο σήμερα στην πολιτική σκηνή; Αν και ο συσχετισμός μεταξύ πολιτικής και μόδας δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρος, υπάρχει πληθώρα περιπτώσεων, στις οποίες πολιτικά πρόσωπα έκαναν δηλώσεις σχετικά με τον χαρακτήρα του κόμματός τους, των πολιτικών και των πρακτικών τους, μέσω της ένδυσής τους. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, από την δική μας, μάλιστα, χώρα, αποτελεί η ένδυση του τέως Πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος αποφάσισε να “εναντιωθεί” στην καθιερωμένη επίσημη ένδυση με την αφαίρεση της γραβάτας. Αυτή η εμφάνισή του στον Λευκό Οίκο στην συνάντησή του με τον Μπαράκ Ομπάμα, προκάλεσε διάφορους σχολιασμούς, με τους μεν να τον επικροτούν ως πρότυπο που “έσπασε” τα συντηρητικά δεσμά, εκφράζοντας, έτσι, την ιδεολογία του κόμματός του, και με τους δε, να τον κατακρίνουν, αφού σε κάποια πολιτικά συστήματα -ιδίως τα πιο παραδοσιακά- η απουσία ολοκληρωμένης επίσημης ένδυσης κατά την διάρκεια των πολιτικών καθηκόντων θεωρείται ακόμη και προσβλητική. Αντιδράσεις προκάλεσε, επίσης, η ένδυση του πρώην Υπουργού Οικονομικών, Γιάνη Βαρουφάκη, κατά την περίοδο 2015-2016, ο οποίος επέλεγε κατά σειρά μια αρκετά πιο ανεπίσημη ένδυση. Όσον αφορά τον παγκόσμιο αντίκτυπο της μόδας, αυτός δεν είναι μόνο αρνητικός και, μάλιστα, επεκτείνεται και στο διεθνές πολιτικό προσκήνιο. Θετική νότα αποπνέουν η επιλογή των ρούχων της Αντιπροέδρου Kamala Harris, για παράδειγμα, της πρώτης κυρίας, Jill Biden και της ποιήτριας Amanda Gorman, οι οποίες επέλεξαν να φορέσουν μπλε-μωβ, γαλάζιο και κίτρινο αντιστοίχως, συμβολίζοντας έτσι την αισιοδοξία, τη σταθερότητα, την ελπίδα και τη βασιλεία, αφού όπως χαρακτηρίστηκε από την VOGUE, η ορκωμοσία Biden-Harris αποτέλεσε μια μέρα ισχυρών συμβολισμών στο Καπιτώλιο. Άλλωστε, η επιλογή συγκεκριμένων χρωμάτων, με στόχο τη δήλωση πολιτικών πεποιθήσεων, αποτελεί χρόνια τακτική στο πολιτικό παιχνίδι, με τα πολιτικά πρόσωπα να επιλέγουν χρώματα και ρούχα, τα οποία να εμπνέουν εμπιστοσύνη στον λαό.

Αυτό που δεν έχει αναλυθεί επαρκώς, ωστόσο, είναι ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι ξεκίνησαν να προσέχουν περισσότερο τι φορούν, αλλά και τι αυτό σηματοδοτεί. Μια αναδρομή στην ιστορία της μόδας μπορεί να αποδείξει τη συσχέτιση των γεγονότων στο πολιτικό προσκήνιο με τις τάσεις της μόδας. Ένα από τα πιο βασικά παραδείγματα είναι η μόδα κατά τη δεκαετία του ‘40. Χαρακτηριστικά της εποχής εκείνης είναι τα πιο κοντά τελειώματα, οι απλούστερες γραμμές λόγω των ονομαστών υλικών που χρησιμοποιούνταν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα πιο μακριά μαλλιά, οι βάτες και η έμφαση στα πόδια. Λέγεται, επίσης, πως, η γυναικεία μόδα τη δεκαετία του 1940 καθορίστηκε από τον Χίτλερ, ενώ, παράλληλα, η γερμανική εισβολή στην Πολωνία τον Σεπτέμβριο του 1939 επηρέασε τη διαμόρφωση των τάσεων της μόδας. Αναλυτικότερα, μετά την επίθεση στο Πέρλ Χάρμπορ, τα γυναικεία ρούχα επηρεάστηκαν από τις στρατιωτικές στολές, ενώ τα διακοσμητικά στοιχεία και ο ποδόγυρος άρχισαν να εγκαταλείπουν το προσκήνιο, δημιουργώντας έτσι το γνωστό κλασικό στυλ. Την περίοδο του Πολέμου, μάλιστα, το ύφασμα ήταν περιορισμένο, αφού το νάιλον και το μαλλί χρησιμοποιούνταν από τον στρατό και το ιαπωνικό μετάξι ήταν απαγορευμένο στις ΗΠΑ λόγω ακριβώς της επίθεσης στο Πέρλ Χάρμπορ. Από την άλλη πλευρά, το ραιγιόν (rayon) ένα ημι-συνθετικό ύφασμα φτιαγμένο από ξυλοπολτό και άλλα φυτικά υλικά, αποτέλεσε το επικρατέστερο υλικό για τη δημιουργία ρούχων κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι πόλεμοι που έλαβαν χώρα ως αποτέλεσμα των πράξεων στο πολιτικό πεδίο επηρέασαν τη μόδα της εποχής, καθιστώντας την έτσι ένα μέσο έκφρασης των πολιτικών και κοινωνικών συμβάντων. Όλα τα παραπάνω εύλογα δημιουργούν ένα ερώτημα, καθώς η πανδημία ίσως αποτελέσει ιστορικά και άλλη μια παρεμφερή περίπτωση, κατά την οποία η βιομηχανία της μόδας μεταβάλλεται όπως, άλλωστε, και οι ανάγκες της, με τη μόδα να λειτουργεί, έτσι, ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπινων αναγκών και ενός γεγονότος που επηρεάζει όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητας και του παγκοσμίου συστήματος, δηλαδή της πανδημίας.

Μέλη του πολωνικού Κοινοβουλίου με χρώματα του ουράνιου τόξου. Διαθέσιμη εδώ.

Οι προαναφερθείσες περιπτώσεις, ωστόσο, δεν αποτελούν τυχαία παραδείγματα. Ένα αρκετά φλέγον ζήτημα, το οποίο έχει αρχίσει να απασχολεί περισσότερο την ΕΕ, είναι η επίσημη αποδοχή της κοινότητας LGBTQ και η θεσμική υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους. Καθώς η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βρίσκεται στο επίκεντρο των πολιτικών της ΕΕ, τα δικαιώματα της κοινότητας LGBTQ φαίνεται να αναγνωρίζονται επίσημα όλο και περισσότερο, γεγονός που σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποδεικνύεται από την κήρυξη της ΕΕ ως “ελεύθερη ζώνη για ΛΟΑΤΚΙ”  και σε εθνικό επίπεδο, μέσω της σύστασης επιτροπής Εθνικής Στρατηγικής για την Ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+. Τα παραπάνω, ωστόσο, είναι αποτέλεσμα μιας σειράς διαμαρτυριών. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί ο τρόπος διαχείρισης και η εξέλιξη του ζητήματος LGBTQ στην Πολωνία, η τοπική αυτοδιοίκηση της οποίας, πριν δύο χρόνια αυτοανακηρύχθηκε ως “απαλλαγμένη από την ιδεολογία των ΛΟΑΤΚΙ”, ενώ, επίσης, ο πρόεδρος Andrzej Duda έχει δηλώσει πως “οι LGBTQ δεν είναι άτομα, αλλά ιδεολογία” και πως είναι “πιο αποκρουστική και από τον κομμουνισμό”. Στο κύμα αυτών των εξελίξεων, αξίζει να αναφερθεί πως τα μέλη του Κοινοβουλίου στην Πολωνία ντύθηκαν το καθένα με ένα διαφορετικό χρώμα του ουράνιου τόξου, εκφράζοντας το κίνημα pride και ως ένδειξη διαμαρτυρίας στην υπέρ των διακρίσεων σκληρή πολιτική του Duda και στην ανελαστική προς τα ανθρώπινα δικαιώματα κατάσταση που επικρατεί. Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, πως για άλλη μια φορά η μόδα λειτουργεί ως ένα συμβολικό μέσο, το οποίο η κοινωνία επιστρατεύει προκειμένου να εκφραστεί.

Αν και η μόδα απασχολεί το λιγότερο την ευρεία κοινή γνώμη -ιδίως όσον αφορά την σχέση της με την πολιτική- αποδεικνύεται πως ακόμη και το στυλιστικό κομμάτι αποτελεί μια εξίσου σημαντική και συμβολική διάσταση της έκφρασης ιδεολογιών, καθώς, επίσης, “μαρτυρά” όλα όσα συμβαίνουν κάθε εποχή. Τα τελευταία, έχουν διαμορφώσει διαχρονικά την ταυτότητα ενός κράτους.

Κλείνοντας, η μόδα μπορεί όχι μόνο να εκφράσει τις -διαφορετικά- σιωπηλές ανάγκες της κοινωνίας, αλλά και να αποπροσανατολίσει την κοινή γνώμη και τον Τύπο, όπως συμβαίνει συχνά στο πολιτικό προσκήνιο. Η τέχνη αποτελεί ανθρώπινο δημιούργημα, ένα κατασκεύασμα, το οποίο αποσκοπεί στο να βοηθάει το άτομο να εκφράζεται. Η μόδα ως μια μορφή τέχνης, συνεπώς, λειτουργεί διαχρονικά ως ένας μηχανισμός αποσυμπίεσης της εκάστοτε κοινωνίας και ως μέσο έκφρασης των πολιτικών και κοινωνικών γιγνομένων.


Απάντηση