Ρομα: Η ιστορια και η εξελιξη μιας “περιπλοκης” ομαδας. Πρακτικες και ζητηματα της συγχρονης Ευρωπης στην Κοινωνικη τους ενταξη.

από τη Βίκυ Γεωργακοπούλου, Ερευνήτρια της Ομάδας Κοινωνικών Ζητημάτων

Στην παρούσα έρευνα επιχειρείται η προσέγγιση ενός ζητήματος, το οποίο είναι πάντα επίκαιρο, αλλά συνάμα και ιδιόμορφο. Το ζήτημα των Ρομά. Ποια είναι όμως η ιστορία των Ρομά; Ποια η αντιμετώπισή τους σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο; Ποια είναι η πολιτική ένταξής τους από την Ευρωπαϊκή Ένωση;

Ρομά και Τσιγγάνοι: Ζητήματα ορολογίας

Αρχικά, πώς αποκαλούνται οι άνθρωποι της ομάδας αυτής; Ρομά ή  Τσιγγάνοι; Υπάρχουν αρκετές προσεγγίσεις γύρω από το ζήτημα τόσο της ετυμολογίας της λέξης “τσιγγάνος”, όσο και της καταγωγής των τσιγγάνων. Όλες, όμως, συγκλίνουν σε μια σειρά κοινών προσδιοριστικών παραγόντων που περιγράφουν την συγκεκριμένη ομάδα. Χρησιμοποιείται, λοιπόν, η ορολογία από την έρευνα της Διεθνούς Ομάδας για τα Δικαιώματα των μειονοτήτων: Τσιγγάνος: είναι ο όρος που αναφέρεται για να δηλώσει εθνοτικές ομάδες, οι οποίες σχηματίστηκαν από τη διασπορά ομάδων εμπόρων, νομάδων και άλλων από τα βάθη της Ινδίας, από το 10ο αιώνα και μετά, και την ανάμιξή τους με ευρωπαϊκές και άλλες ομάδες κατά τη διάρκεια της διασποράς τους. Ενώ, Ρομ/Ρομά: είναι ο ευρύς όρος που χρησιμοποιείται με διάφορους τρόπους και αναφέρεται σε: (α) Εθνοτικές ομάδες (π.χ. Kalderash, Lovari, κτλ.) που μιλούν «Vlach», «Xoraxane» ή «Rom» παραλλαγές της γλώσσας Ρομανί. (β) Κάθε άτομο που αποκαλείται από τρίτους ως «Τσιγγάνος» στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και στην Τουρκία, καθώς και όσοι δεν κατάγονται από την Ανατολική Ευρώπη. (γ) Τους Ρομά (Τσιγγάνους) με τη γενική έννοια του όρου (Liegeois & Gheorghe, 2002). Στο Πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο των Τσιγγάνων στο Λονδίνο, το 1971, δόθηκε  με εγκυρότητα σε όλους τους Τσιγγάνους παγκοσμίως το όνομα «ROM». Επίσης, σε εκείνη τη συνεδρίαση καθορίστηκε η Σημαία ως Σύμβολο των Ρομά, ο Εθνικός Ύμνος των Ρομά και η Παγκόσμια Ημέρα των Ρομά.  

Οι Τσιγγάνοι, αποτελούν μία ιδιόμορφη ομάδα (κατά ορισμένους ακόμα και μειονότητα) με δικά της ήθη και έθιμα, τα οποία ξενίζουν τον υπόλοιπο κόσμο. Για εκείνους σημασία έχει η οικογένεια και όχι η μόρφωση, καθώς και ο γάμος σε παιδική ηλικία. Ο τσιγγάνικος γάμος είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα τους. Οι Ρομά, ερχόμενοι στην Ευρώπη, συνάντησαν την ελληνική γλώσσα που κυριαρχούσε τότε. Συνέπεια του γεγονότος αυτού είναι ότι πάρα πολλά στοιχεία της ελληνικής ενσωματώθηκαν στις διαλέκτους τους. Αν και διασκορπισμένοι σε ολόκληρο τον κόσμο έχουν κοινή γλώσσα, «ROMANI», η οποία υποδιαιρείται σε αρκετούς διαλέκτους (Ντούσας, 1997).

Ιστορικό πλαίσιο της καταγωγής των Ρομά

Οι Ρομά ξεκίνησαν από την Ινδία (8ος αιώνας) και έφτασαν στην Ευρώπη μέσω του σημερινού Ιράν, της Αρμενίας και της Τουρκίας . Σύμφωνα με τον εθνογράφο Κ. Μπίρη, οι Τσιγγάνοι αποτελούνται από δύο λαούς, τους Roma, που έχουν ινδική καταγωγή και αποτελούν οι περισσότεροι τους Τσιγγάνους και από τους Γύφτους, που είναι αυτόχθονες Αιγύπτιοι. Οι επιστήμες της Εθνολογίας, της Ανθρωπολογίας, της Γλωσσολογίας και της Ιστορίας υποστηρίζουν μια κοινή άποψη, ότι μετά τον 8ο αιώνα ξεκίνησε ο διασκορπισμός των Τσιγγάνων από τη Β.Δ. Ινδία στις πέντε Ηπείρους. (Ντούσας, 1997). Τα αίτια της μετανάστευσής τους παραμένουν άγνωστα. Σχεδόν κυρίαρχη, όμως, είναι η υπόθεση των αποτυχημένων εξεγέρσεων, μιας και είναι γνωστό ότι ανήκαν σε κατώτερες κάστες, με τις ονομασίες Τζοτ, Τζάτ, Λούρι, Νούρι ή Ντομ. (Λυδάκη, 1998). Οι Τζοτ μετακινήθηκαν προς την Περσία, οι Λομ κινήθηκαν προς την Αρμενία, ενώ οι Ντομ προς Συρία και Αίγυπτο. Οι Λούρι και Νούρι κατευθύνθηκαν προς τη Δύση και στα μέσα του 11ου αιώνα εμφανίζονται στο Βυζάντιο οι Ατσίγγανοι, η ονομασία αυτή τους δόθηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Τον 14ο και 15ο αιώνα, συνεχίζουν να εισρέουν στην περιοχή των Βαλκανίων. Τον 15ο αιώνα, καταφεύγουν στην Κεντρική Ευρώπη. Η υποδοχή τους αναμένεται αρχικά καλή, στη συνέχεια, όμως, βρίσκονται αντιμέτωποι με διωγμούς, εκτελέσεις, απαγορεύσεις, εξορία και τέλος με αποκορύφωση την εξολόθρευση των Τσιγγάνων, το ολοκαύτωμα τους από το Γ’ Ράιχ. (Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης, 1987). Οι Τσιγγάνοι κρίθηκαν από τους Ναζί ως «φυλετικά κατώτεροι».  Οι πρώτες καταγεγραμμένες παρουσίες Ρομά/Τσιγγάνων σε διάφορες Ευρωπαϊκές χώρες έχουν καταγραφεί αρχικά  το 1407 στην Γερμανία, στη συνέχεια το 1419 στην Γαλλία, το 1420 στην Ολλανδία και το 1422 στην Ιταλία.

Πηγή: FlashAcademy.com (τ.ε. 15.01.21).

Οι Ρομά αποτελούν τη μεγαλύτερη μειονότητα της Ευρώπης και κατά την ιστορική εξέλιξη των κοινοτήτων τους έχουν υιοθετήσει τρόπους ζωής και παραδόσεις που διαφέρουν από αυτά της πλειοψηφίας. Έχοντας αναγνωρίσει οι ίδιοι την κοινή καταγωγή τους, διεκδικούν πλέον μέσω πανευρωπαϊκού δικτύου, την αναγνώριση τους ως λαού χωρίς έδαφος και αντίστοιχη εκπροσώπηση στα Ηνωμένα Έθνη και την ΕΕ. Παρ’ όλο που γίνονται προσπάθειες απογραφής των μειονοτήτων, τα δημογραφικά τους στοιχεία δεν καθίστανται έγκυρα, καθώς οι μειονότητες αυτές χαρακτηρίζονται από μία συνεχή ή έντονη κινητικότητα.

Οι Ρομά στην Ελλάδα και οι παροχές της πολιτείας προς αυτούς  – Κοινωνική ένταξη

Οι πρώτοι Τσιγγάνοι εμφανίστηκαν στον Ελλαδικό χώρο το 1323 στην Κρήτη, εν συνεχεία σε περιοχές της Πελοποννήσου (Μεθώνη και Ναύπλιο) το 1350 και τέλη 14ου με αρχές 19ου αιώνα ένας σημαντικός αριθμός Τσιγγάνων εμφανίζεται στην Κέρκυρα και δημιουργούν ένα ανεξάρτητο φέουδο, το Feudo Acinganorum (Μάρκου, 2008, Ντούσας, 1997). Μέχρι τη δεκαετία του 1950 δεν ήταν πολιτογραφημένοι (αν και το 1954 υπήρχε ψήφισμα του Ο.Η.Ε. για την πολιτογράφηση των Τσιγγάνων). Το 1955, με την έκδοση του σχετικού νομοθετικού διατάγματος (Ν.Δ.3370/55) αναγνωρίστηκαν ως γηγενείς πολίτες και εν δυνάμει δικαιούχοι βασικών και θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων. Ο χαρακτηρισμός που τους δίνονταν ήταν του αλλοδαπού αθίγγανης καταγωγής, θεωρούνταν ανιθαγενείς και είχαν στην κατοχή τους ειδικό δελτίο ταυτότητας αλλοδαπών, το οποίο και ανανέωναν κάθε δύο χρόνια (Τσιτσελίκης, 1996). Απέκτησαν για πρώτη φορά ελληνική υπηκοότητα μέσω πολιτογράφησης το 1978, έπειτα από σχετική εγκύκλιο του Υπουργείου Εσωτερικών, σύμφωνα με την οποία ανέθεσε στις Νομαρχίες τη διαδικασία πολιτογράφησης τους.

Ο πληθυσμός των Ρομά στην Ελλάδα, σύμφωνα με εκτίμηση του δικτύου ROM, ανέρχεται στα 250.000 άτομα. Ο αριθμός αυτός όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί ακριβής, λόγω των αστικοδημοτικών εκκρεμοτήτων των Ρομά. Το  Συμβούλιο της Ευρώπης εκτιμά τον αριθμό των Ρομά στην Ελλάδα σε 80.000-150.000 άτομα, ενώ σύμφωνα με εκτιμήσεις της Γενικής Γραμματείας Εκπαίδευσης Ενηλίκων, ο αριθμός τους φτάνει τις 300.000 (Council of Europe, 2002). Στην χώρα μας οι Ρομά είναι μία από τις πιο περιθωριοποιημένες μειονότητες. Αυτό συμβαίνει για διάφορους λόγους. Από τη μία πλευρά, μεγάλο ποσοστό ευθύνης έχουν οι ίδιοι οι Ρομά, καθώς ένα μεγάλο μέρος τους δρα παραβατικά κατ’ εξακολούθηση. Από την άλλη πλευρά, ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης έχει σαφώς η πολιτεία, καθώς δεν έχουν γίνει ουσιαστικές προσπάθειες ένταξης των ανθρώπων αυτών στην ελληνική κοινωνία. Η πλειονότητα των Ελλήνων Ρομά είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι που μιλούν τη γλώσσα «βλάχουρα Ρομά». Οι περισσότεροι Ρομά που ζουν στη Δυτική Θράκη, αντίθετα, είναι Μουσουλμάνοι, μέλη της μόνης αναγνωρισμένης μειονότητας στην Ελλάδα από τη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923 και μιλούν «να-βλάχουρα Ρομά». 

Η κοινωνική αυτή ομάδα διαφέρει σε μεγάλο βαθμό στο εσωτερικό της. Τα χαρακτηριστικά δύο της άκρα είναι, αρχικά, οι Τσιγγάνοι που ζουν στην Αγία Βαρβάρα στην Αττική από το 1923, και αποτελούν μία ομάδα ανθρώπων οι οποίοι εναρμονίστηκαν πλήρως με το κοινωνικό σύνολο και ζουν υπό φυσιολογικές συνθήκες σε αστικές κατοικίες. Στον αντίποδα, βρίσκεται ένα κομμάτι Τσιγγάνων στα Άνω Λιόσια, που ζει κάτω από άθλιες συνθήκες σε έναν καταυλισμό που παραπέμπει σε σκουπιδότοπο. Υπάρχει ένα κομμάτι των Ρομά, το οποίο είναι ενταγμένο στην ελληνική κοινωνία. Ζει, δηλαδή όπως κάθε νόμιμης πολίτης της χώρας, αλλά υποφέρει από τον ρατσισμό. Το χρώμα, η ομιλία και η καταγωγή τους αποτελούν κίνδυνο για έναν αριθμό ανθρώπων. Αυτό συμβαίνει, διότι το μεγαλύτερο ποσοστό των Ρομά στην χώρα ζει σε καταυλισμούς, χωρίς καμία ιατρική περίθαλψη, καθώς πολλές φορές είναι πηγή  εγκληματικότητας. Η ελληνική Πολιτεία και οι αρμόδιοι φορείς τους έχουν παραμελήσει εδώ και πάρα πολλά χρόνια και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουμε μία ανεξέλεγκτη κατάσταση παραβατικότητας και άβατου στις περιοχές των καταυλισμών, όπου όχι μόνο οι απλοί πολίτες αδυνατούν να προσεγγίσουν, αλλά και η ίδια η αστυνομική αρχή του κράτους. Οι Ρομά ως εκ τούτου ζουν μαζί μας εδώ και 600 περίπου χρόνια, αλλά ακόμα και σήμερα οι πρωταρχικές και θεμελιώδεις ανάγκες τους δεν καλύπτονται αφού παραμένουν επισήμως αόρατοι παρά τις υποδείξεις των διεθνών οργάνων –όπως η Διακήρυξη που υιοθέτησε το Συμβούλιο Υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Οκτώβριο 2000 περί της αναγκαιότητας ανάπτυξης πολιτικών που θα επιτρέψουν στους Τσιγγάνους να ζήσουν σε συνθήκες ισότητας δικαιωμάτων και ευκαιριών και να μπουν στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Οι Ρομά στην Ελλάδα είναι στην συντριπτική τους πλειοψηφία αναλφάβητοι και δεν εκπροσωπούνται ούτε σε τοπικό ούτε σε εθνικό επίπεδο. Είναι έρμαια των επιδομάτων της Κοινωνικής Πρόνοιας του κράτους, χωρίς κανένα κίνητρο εξέλιξης και επαγγελματικής αποκατάστασης.

Το κομβικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν, όμως, οι Ρομά στην Ελλάδα, είναι το οικιστικό. Είναι γεγονός ότι η διαμονή σε μόνιμη γνωστή κατοικία συνδέεται με τη δυνατότητα ενός πολίτη να απολαμβάνει ορισμένα δικαιώματα αλλά και με τη δυνατότητα του δημοσίου ή ιδιωτών να συναλλάσσεται νομίμως με το πρόσωπο αυτό. Η νομαδική ζωή των Ρομά και η διαβίωσή τους σε παράνομους καταυλισμούς στα όρια δήμων (χωρίς αναγκαστικά να υπάρχει οικογενειακή τους μερίδα εκεί) λειτουργεί ως τροχοπέδη για την κοινωνική ένταξή τους. Σύμφωνα με την πρώτη και μοναδική μελέτη της ΔΕΠΟΣ το 1999, καταγράφηκαν οι χώροι διαμονής των Τσιγγάνων στην χώρα και επιβεβαιώθηκαν επισήμως οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης τους. Οι Τσιγγάνοι ζουν σε αυτοσχέδιες παράγκες, χωρίς νερό, φως και φυσικά καθίστανται ανήμποροι σε οποιαδήποτε ασθένεια. Οι Τσιγγάνικοι καταυλισμοί αποτελούν όλα αυτά τα χρόνια όχι μόνο εστίες παραβατικότητας, αλλά και μολύνσεων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι νόμιμοι δημότες των εκάστοτε περιοχών που βρίσκονται οι καταυλισμοί, να διακατέχονται από μία θέληση διωγμού των συγκεκριμένων μειονοτήτων. Το κράτος κατά καιρούς προώθησε ορισμένα ευρωπαϊκά προγράμματα κατάρτισης των ελλήνων Τσιγγάνων, αλλά αφορούσαν έναν πολύ μικρό αριθμό ανθρώπων. 

Ευρώπη και Ρομά 

Το 2011, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πραγματοποίησε ένα πολύ ουσιαστικό βήμα προς την γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των Ρομά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Για πρώτη φορά θα αναπτυσσόταν ένα συνολικό και τεκμηριωμένο πλαίσιο με σαφή σύνδεση με τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» το οποίο θα εστίαζε στην πρόσβαση στην εκπαίδευση, την απασχόληση, την υγειονομική περίθαλψη και τη στέγαση. Το Πλαίσιο της ΕΕ θα ίσχυε για όλα τα κράτη μέλη, είχε δεκαετή ισχύ και  θα έπρεπε να είναι προσαρμοσμένο στη συγκεκριμένη κατάσταση της κάθε χώρας. Σύμφωνα με το Πλαίσιο της ΕΕ, όλα τα κράτη μέλη έχουν αναπτύξει τις δικές τους στρατηγικές ένταξης των Ρομά  (COM(2011) 173 τελικό, ΕΕ L 76 της 22.3.2011) (Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου EUCO 23/11 της 23ης και 24ης Ιουνίου 2011, με βάση τα συμπεράσματα του Συμβουλίου Απασχόλησης, Κοινωνικής Πολιτικής, Υγείας και Καταναλωτών (EPSCO) σχετικά με ένα Πλαίσιο της ΕΕ για εθνικές στρατηγικές ένταξης των Ρομά μέχρι το 2020, έγγραφο 10665/11 της 19.5.2011.1), προσαρμοσμένες στις ανάγκες του πληθυσμού των Ρομά στη χώρα τους. Επειδή πολλοί Ρομά είναι αντιμέτωποι με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, η Επιτροπή συνέδεσε την ένταξη των Ρομά με το ευρύτερο πρόγραμμα δράσης της για την ανάπτυξη, τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» με σκοπό την  βελτίωση της πρόσβασης των Ρομά στους εξής τομείς: στην εκπαίδευση, ώστε κάθε παιδί να ολοκληρώνει τουλάχιστον το δημοτικό σχολείο, στην απασχόληση, στην υγειονομική περίθαλψη, στην στέγαση, σε βασικές υπηρεσίες (ιδίως δημόσια παροχή ύδατος, δίκτυα φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας). Στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο διατύπωσε ειδικές συστάσεις ανά χώρα σχετικά με την ένταξη των Ρομά στα κράτη μέλη με μεγάλο πληθυσμό Ρομά. Επιπλέον, η Επιτροπή πρότεινε και το Συμβούλιο ενέκρινε την πρώτη στα χρονικά νομική πράξη για τους Ρομά, μια σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με τη λήψη αποτελεσματικών μέτρων κοινωνικής ένταξης των Ρομά στα κράτη μέλη. Η Επιτροπή έχει καθιερώσει μόνιμο διάλογο με τα κράτη μέλη μέσω του δικτύου των 28 εθνικών σημείων επαφής για τους Ρομά. Το δίκτυο αυτό αποτελεί σημαντικό βήμα για την ενίσχυση του συντονισμού και την εφαρμογή των στρατηγικών και των δράσεων επί τόπου. Επιτρέπει επίσης στα κράτη μέλη να ανταλλάσσουν την εμπειρία και τις ειδικές γνώσεις τους με την Επιτροπή και ευνοεί τη διακρατική συνεργασία και την ανταλλαγή ορθών πρακτικών.

Πηγή: London School of Economics (τ.ε. 12.01.21).

Επιπλέον, οι συνεδριάσεις της ευρωπαϊκής πλατφόρμας για την ένταξη των Ρομά έχουν εξελιχθεί σε φόρουμ συζήτησης και ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ της Επιτροπής, των κρατών μελών, διεθνών οργανισμών, των χωρών της διεύρυνσης και της κοινωνίας των πολιτών. 

Στις 7 Οκτωβρίου 2020, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε ενισχυμένο και αναμορφωμένο 10ετές στρατηγικό πλαίσιο για τους Ρομά (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), το οποίο καθορίζει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση η οποία βασίζεται σε τρεις νέους πυλώνες και τους ήδη υπάρχοντες (ισότητα, ένταξη, συμμετοχή, εκπαίδευση, απασχόληση, υγεία και στέγαση). Για κάθε επιτροπή έχει θέσει νέους στόχους και συστάσεις πρός τα κράτη μέλη σχετικά με τον τρόπο επίτευξης τους. Οι στόχοι και οι συστάσεις θα αποτελέσουν σημαντικό παράγοντα για την παρακολούθηση της προόδου και για να διασφαλιστεί ότι η ΕΕ θα σημειώσει μεγαλύτερη πρόοδο όσον αφορά την παροχή ουσιαστικής στήριξης που εξακολουθούν να χρειάζονται οι Ρομά που ζουν στην ΕΕ.Ο σκοπός είναι η πλήρης ισότητα και η Επιτροπή έχει προτείνει ελάχιστους στόχους για το 2030, με βάση την πρόοδο που σημειώθηκε στο προηγούμενο πλαίσιο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:μείωση του ποσοστού των Ρομά που έχουν υποστεί διακρίσεις τουλάχιστον κατά το ήμισυ, διπλασιασμός του ποσοστού των Ρομά που προβαίνουν σε καταγγελία όταν αντιμετωπίζουν διακρίσεις, μείωση του χάσματος φτώχειας μεταξύ των Ρομά και του γενικού πληθυσμού τουλάχιστον κατά το ήμισυ, μείωση του χάσματος όσον αφορά την συμμετοχή στην προσχολική εκπαίδευση τουλάχιστον κατά το ήμισυ, μείωση του ποσοστού των παιδιών Ρομά που φοιτούν σε διαχωρισμένα σχολεία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης τουλάχιστον κατά το ήμισυ στα κράτη μέλη με σημαντικό πληθυσμό των Ρομά κ.α. 

Προωθείται η ισότητα των περιθωριοποιημένων Ρομά στην ευρωζώνη με στόχο την επιτυχή συμμετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή. Το στρατηγικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δίνει έμφαση στην αποτελεσματικότητα των υιοθετημένων πρακτικών προς τις μειονότητες των Ρομά, με την εφαρμογή στοχευμένων μέτρων. Αρχικά θα υπάρξει αξιολόγηση τους στρατηγικού πλαισίου για τους Ρομά, καθώς η  Επιτροπή θα διενεργήσει ενδιάμεση και εκ των υστέρων αξιολόγηση του στρατηγικού πλαισίου της ΕΕ για τους Ρομά. Η Επιτροπή καλεί επίσης τα κράτη μέλη, να υποβάλλουν τις εθνικές στρατηγικές τους έως τον Σεπτέμβριο του 2021 και να υποβάλλουν έκθεση σχετικά με την εφαρμογή τους ανά δύο έτη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020). Το νέο στρατηγικό σχέδιο της Ένωσης βρίσκεται σε συνάρτηση με το σχέδιο δράσης της ΕΕ κατά του ρατσισμού, τη στρατηγική για τα δικαιώματα των θυμάτων  και την στρατηγική για την ισότητα των φύλων.

Τέλος, δεν μπορεί να παραγνωρισθεί ότι στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο, στην “Ευρώπη των 47”, στο Συμβούλιο της Ευρώπης, η προστασία των δικαιωμάτων των Ρομά κατέχει σπουδαία θέση. Χαρακτηριστικά επισημαίνεται πως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας (European Commission against Racism and Intolerance – ECRI) θέτει σχεδόν παγίως το ζήτημα της προστασίας των Ρομά στα ερωτήματα προς εξέταση των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης και έχει υιοθετήσει αρκετές Συστάσεις και Γενικές Πολιτικές υπέρ της προστασίας και διασφάλισης των δικαιωμάτων τους. Ακόμα και επ’ευκαιρία της πανδημίας, η προστασία των Ρομά βρέθηκε και πάλι στο επίκεντρο. Επιπλέον, ακόμα και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κατά καιρούς ασχοληθεί με υποθέσεις Ρομά που προσέφυγαν ενώπιόν του για τη διάγνωση παραβιάσεων των δικαιωμάτων που τους εγγυάται η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Καθίσταται, λοιπόν, σαφές ότι και σε επίπεδο Συμβουλίου της Ευρώπης υπάρχει ένα θεσμικό -αυστηρώς νομικό ή/και πιο ελαστικό πολιτικό- πλαίσιο για την προστασία και πραγμάτωση των δικαιωμάτων των Ρομά.

Το ζήτημα των Ρομά στην Γαλλία

Το 2010, επί προεδρίας του Νικολά Σαρκοζί ήρθε στο προσκήνιο το ζήτημα των παράνομων καταυλισμών των Ρομά στην χώρα. Η αφορμή ήταν ένα θερμό επεισόδιο μεταξύ των Ρομά και της Αστυνομίας στην περιοχή της Γκρενόμπλ. Μία ομάδα Ρομά (περίπου 400 άτομα) επιτέθηκαν σε αστυνομικό σταθμό της περιοχής. Ο Σαρκοζί. για πολλοστή φορά κατά τη διάρκεια των θητειών του, θέλησε να προωθήσει ένα μήνυμα κατά της παράνομης μετανάστευσης και της  εγκληματικότητας στην χώρα. Επικεντρώθηκε στις αφίξεις Ρομά των τελευταίων 15 ετών από χώρες της Ευρώπης  κυρίως από την Ρουμανία και την Βουλγαρία και διέταξε την απέλαση τους (Deutsche Welle, 2010).

Πηγή: Deutsche Welle (τ.ε. 15.01.21)

Το γεγονός αυτό δεν ήταν νέο για τους Γάλλους. Από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έως και σήμερα, υπήρξαν πολλές γαλλικές κυβερνήσεις οι οποίες επιχείρησαν να γεννήσουν και να διατηρήσουν την φοβία απέναντι στους τσιγγάνους. Ήδη από το  1912 η κυβέρνηση της Γαλλίας πέρασε μια σειρά νόμους για την καταπολέμηση της επαιτείας. Αποκάλυψε τις αληθινές προθέσεις της όταν δημιούργησε μια ταυτότητα με στόχο τους Ρομά. Η νομοθεσία χρησιμοποιούσε τον όρο «νομάδες» και δεν τους κατονόμαζε, αλλά οι σαφείς οδηγίες που δόθηκαν στους τοπικούς αξιωματούχους ήταν βασισμένες στις φυλετικές διακρίσεις. Οι ταυτότητες επέτρεπαν στις Αρχές να παρακολουθούν τις μετακινήσεις των Τσιγγάνων κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σπανίως είχαν ως αποτέλεσμα τη διάλυση καταυλισμών. Αυτό άλλαξε στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Με τη μεγάλη εισροή πολιτικών και θρησκευτικών προσφύγων στη Γαλλία από την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη η χώρα δημιούργησε νέο είδος ταυτότητας. Επιδιώχθηκε μία συστηματική και μαζική απέλαση των πλανώμενων πολιτών χωρίς μόνιμη κατοικία την περίοδο λίγο πριν την γερμανική εισβολή. Το καθεστώς Βισύ, ήταν συνεχιστής των πρακτικών αυτών. Ύστερα ήρθε το ναζιστικό καθεστώς για το οποίο οι Ρομά συγκαταλέγονταν στην ίδια κατηγορία με τους Εβραίους (Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος). 

Η πολιτική του Νικολά Σαρκοζί επιβεβαίωσε την άποψη της Ρουμανίας. Ότι οι Ρομά είναι πολύ δύσκολο να ενταχθούν στην ευρωπαϊκή κοινωνία, εξαιτίας των ηθών και των εθίμων τους. Το γεγονός αυτό περιέχει μία δόση αλήθειας. Ο νομαδικός και περιπλανώμενος τρόπος ζωής των τσιγγάνων δεν συνάδει με τον μέσο ευρωπαϊκό τρόπο ζωής. Αυτό συμβαίνει διότι η μειονότητα αυτή προέρχεται από την περιοχή της Ινδίας, η οποία διαφέρει σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό με την περιοχή της Ευρώπης και της δύσης γενικότερα. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως οι Ρομά δεν μπορούν να συμπεριληφθούν στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Τα κράτη της Ευρώπης οφείλουν να υποστηρίξουν τα ιδεώδη με τα οποία δημιουργήθηκε η ένωση και να καταβάλλουν σοβαρές και εντατικές προσπάθειες αφομοίωσης των Ρομά. Όπως παλεύουμε για κάθε άνθρωπο στην ήπειρο να έχει το δικαίωμα να ζει αξιοπρεπώς, έτσι πρέπει να να παλέψουμε όλοι και για τους Ρομά. Να έχουν το δικαίωμα πρόσβασης στην εκπαίδευση ως ισότιμοι πολίτες σε μικτές τάξεις, να χαίρουν ιατρικής περίθαλψης και φυσικά να διαμένουν σε μία μόνιμη κατοικία η οποία θα τους παρέχει υγιή και αξιοπρεπή διαμονή. Πρέπει οι άνθρωποι αυτοί να ενσωματωθούν επιτέλους στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, εξαλείφοντας κάθε φόβο και κρατώντας τον ιδιαίτερο και ξεχωριστό τους χαρακτήρα, πάντα όμως εντός των νόμιμων πλαισίων της κάθε χώρας.

Βιβλιογραφία

Deutsche Welle (2010).‘’Οι απελάσεις Ρομά στη Γαλλία: αντιπερισπασμός Σαρκοζί ή ξενοφοβική συμπεριφορά;’’. Available here.

Liegeois, P. & Gheorghe, N. (2002). Ρομά, Τσιγγάνοι μια Ευρωπαϊκή μειονότητα.. Αθήνα: Ελληνική Ομάδα για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, ΕΤΕΠΕ.

Γ.Γ.Λ.Ε. (1985). Κείµενα για τη Λ.Ε. Αθήνα: ΥΠΕΠΘ-ΓΓΛΕ

ΔΕΠΟΣ, (1999). ‘’Μελέτη Σχεδίου Προγράμματος για την Αντιμετώπιση των Άμεσων Οικιστικών Προβλημάτων των Ελλήνων Τσιγγάνων’’. Αθήνα.

Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος. ‘’Η Γενοκτονία των Ευρωπαίων Ρομά (Τσιγγάνων) 1939 – 1945’’. Available here.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, (2020). ‘’Οι Ρομά στην Ε.Ε.’’. Available here.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, (2011). ‘’Πλαίσιο της ΕΕ για εθνικές στρατηγικές ένταξης των Ροµά µέχρι το 2020’’. Available here.

Λυδάκη, Α. (1998). ‘’Μπαλαμέ και Ρομά, οι Τσιγγάνοι των Άνω Λιοσίων’’. Αθήνα: Καστανιώτη

Μάρκου, Γ. (2008). «Η προσπάθεια ανάπτυξης μιας εθνικής πολιτικής για την οικονομική και κοινωνική ένταξη των Τσιγγάνων». Αθήνα: Κριτική

Ντούσας, Δ., (1997). ‘’Rom και φυλετικές διακρίσεις, στην ιστορία, την κοινωνία, την κουλτούρα, την εκπαίδευση και τα ανθρώπινα δικαιώματα’’. Αθήνα: Gutenberg.

Τσιτσελίκης K., (1996). ‘’Το διεθνές και ευρωπαϊκό καθεστώς των γλωσσικών δικαιωμάτων των μειονοτήτων και η ελληνική έννομη τάξη’’. Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας.


Απάντηση