από την Μυρτώ Ναστούλη, μέλος της Ομάδας Αρθρογραφίας

26 Δεκεμβρίου 1991, η Σοβιετική Ένωση διαλύεται με την οικονομία της να βρίσκεται σε κρίση και να αδυνατεί να ανταγωνιστεί τη συνεχώς ανερχόμενη δύναμη των Η.Π.Α. Μέσα σε ένα βράδυ, η τεράστια κάποτε υπερδύναμη κατακερματίστηκε και από αυτή «γεννήθηκαν» δεκαπέντε αυτόνομα κράτη, σε Ευρώπη και Ασία. Έχοντας διανύσει τα τελευταία σχεδόν εβδομήντα χρόνια (1922-1991) ως μέλη της Ε.Σ.Σ.Δ, έχοντας ζήσει τις εποχές του Λένιν και του Στάλιν, της πρώτης στην ιστορία διαστημικής αποστολής και της κομμουνιστικής επαναστατικής υπερδύναμης, τα κράτη αυτά βρέθηκαν απροετοίμαστα απέναντι σε έναν άγνωστο εχθρό, τον ισχυρό καπιταλισμό που συνόδευε τη δεκαετία του ’90 και που οδήγησε τον πρώην σοβιετικό λαό στη φτώχεια, την εγκληματικότητα και την παρακμή.

Όσον αφορά τη μετασοβιετική Ουκρανία, η ανεργία και η φτώχεια δημιούργησαν ενδοοικογενειακές εντάσεις, βία, εθισμό στο αλκοόλ και στα ναρκωτικά και κατ΄επέκταση αδυναμία λειτουργίας των οικογενειών με τρόπο που να διασφαλίζει την υγεία και ασφάλεια των μελών τους.

Μέσα από αυτές τις συνθήκες προέκυψαν «τα παιδιά του δρόμου», κυρίως έφηβοι με αλκοολικούς, βίαιους ή και πολλές φορές χωρίς γονείς, που επέλεξαν να αφήσουν τα σπίτια τους ή τα ιδρύματα που τους φιλοξενούσαν, με σκοπό να αναζητήσουν μια καλύτερη ζωή. Σύμφωνα με στοιχεία της UNICEF, μέχρι το 2012, μπορούμε να μιλάμε για τουλάχιστον 100.000 άστεγα παιδιά και εφήβους.

Η επιβίωση, όμως, στους δρόμους της Ουκρανίας απαιτεί την εύρεση καταφυγίου, καθώς εκτός των απειλών που τους χαρακτηρίζουν εξαιτίας της εγκληματικότητας και των ταξικών ανισοτήτων, τους χειμερινούς μήνες αγγίζουν τους -20°C. Οργανωμένοι σε ομάδες, τόσο για την καλύτερη προστασία τους, αλλά και λόγω της έμφυτης ανάγκης για ανθρώπινη επαφή, οι έφηβοι εγκαθίστανται κυρίως σε εγκαταλελειμμένες αποθήκες, υπόγεια πολυκατοικιών και κάτω από δημόσιες γέφυρες. Από τα δύο τελευταία διέρχονται σωλήνες με ζεστό νερό που τροφοδοτούν τα κτίρια της πόλης και εκπέμπουν αρκετή θερμότητα για να αντιμετωπίσουν τις ακραίες καιρικές συνθήκες. Ασφυκτικά στριμωγμένα στα υπόγεια αυτά, γεμάτα απορρίμματα και έντονες οσμές, τα παιδιά του δρόμου έχουν σχηματίσει τις δικές τους οικογένειες, ως ένα υποκατάστατο της ζωής που λαχταρούν, μα δεν απέκτησαν ποτέ. Φροντίζουν το ένα το άλλο, μοιράζονται το φαγητό και το νερό, αλλά και πολλά άλλα, όπως το αλκοόλ και τα ναρκωτικά, τα οποία παρόλο που επαναφέρουν μνήμες από τα βίαια σπιτικά τους, λειτουργούν ως διέξοδος από αυτό που ξεκίνησε ως μια δύσκολη μεταβατική περίοδος και κατέληξε να αποτελεί την καθημερινή πραγματικότητά τους.

Με το ουκρανικό κράτος να δείχνει πλήρη αδιαφορία απέναντι στο κοινωνικό αυτό έγκλημα που έχει «θαφτεί», εν μέρει οικειοθελώς, κάτω από μια εξευτελιστική, αλλά υποχρεωτικά αποδεκτή από τον λαό ζωή, οι άστεγοι έφηβοι γνωρίζουν πως με τις συνθήκες που επικρατούν, οφείλουν για την ασφάλειά τους να μείνουν αόρατοι.

Στο συνεχές άγχος της επιβίωσης προστίθεται και το γεγονός ότι αναγκάζονται συχνά να αλλάζουν τόπο εγκατάστασης. Οι σωλήνες των παλαιών κτιρίων σοβιετικού τύπου που τους κρατάνε ζεστούς, φθείρονται όλο και περισσότερο με τα χρόνια με αποτέλεσμα οι χώροι τους να πλημμυρίζουν συχνά και τα ελάχιστα υπάρχοντά τους να καταστρέφονται. Ακόμη, οι ένοικοι των πολυκατοικιών, όταν αντιλαμβάνονται την ύπαρξή τους, είτε τους διώχνουν οι ίδιοι, είτε εμπλέκουν τις αστυνομικές αρχές, τις οποίες τα παιδιά αποφεύγουν καθώς τα περισσότερα δεν έχουν τα απαραίτητα νόμιμα έγγραφα ταυτοποίησης. Η έλλειψη εγγράφων τούς στερεί την πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και στις περισσότερες περιπτώσεις τα νεογέννητα από τις μητέρες τους.

Για την επιβίωσή τους, τα παιδιά του δρόμου τρέφονται με αποφάγια ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις με φθηνά συσκευασμένα γεύματα που αγοράζουν με τα χρήματα φιλεύσπλαχνων περαστικών, έξω από σταθμούς του μετρό όπου συχνάζουν. Τα πιο άτυχα, κυρίως κορίτσια, οδηγούνται στην πορνεία, η οποία σε συνδυασμό με τη χρήση ναρκωτικών ουσιών αυξάνει τις πιθανότητες να προσβληθούν από σύφιλη, ηπατίτιδα και AIDS.

Εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά, λοιπόν, αφημένα στην αβεβαιότητα της φτώχειας και στο έλεος ενός κράτους που δείχνει να μη τα αναγνωρίζει, στερούνται το δικαίωμα στη δημόσια δωρεάν υγεία, στην εκπαίδευση, στην ασφάλεια της οικογένειας και πάνω από όλα σε μια αξιοπρεπή ζωή. Ελάχιστα είναι εκείνα που κατορθώνουν να ξεφύγουν από το χρόνιο αυτό κρυφτό και να φτιάξουν ξανά τη ζωή τους. Τα περισσότερα παραμένουν σε αυτό τον φαύλο κύκλο για το υπόλοιπο της ζωής τους, του οποίου τη διάρκεια δε τους εγγυάται κανείς.

Η δημιουργία ομάδων και η συμβίωση εξυπηρετεί την επιβίωση τους αλλά δεν είναι δυνατόν να αντικαταστήσει σε αυτές τις τρυφερές ηλικίες την αναγκαιότητα ένταξης σε μια οικογένεια. Παρόλα αυτά, οι ιδιαίτερες αυτές μορφές οικογένειας, όχι ως δεύτερη, αλλά ως η μοναδική επιλογή, λειτουργούν για τα παιδιά του δρόμου ως μια σωσίβια λέμβος, μια αχτίδα ελπίδας που θα τα κρατήσει ζωντανά μέχρι την επόμενη ημέρα- ρεαλιστικά, μέχρι να αναγνωριστούν από το ουκρανικό κράτος -ιδανικά.

Η σκληρή καθημερινότητα των «υπόγειων» εφήβων παρουσιάζεται ύστερα από επιτόπια έρευνα, μέσω του ντοκιμαντέρ “Ukraine’s teens living underground to stay alive” στο κανάλι του ειδησεογραφικού προγράμματος “Unreported World”.