Αθλητισμος και πολιτισμος: βημα ιδεων ή πολιτικων μηνυματων;

του Νέστορα Μάριου Αποστολόπουλου, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας

Φέτος, το 2021, παρότι επρόκειτο για ακόμη μια χρονιά υπό την σκιά της πανδημίας, τα πράγματα εξελίχθηκαν πολύ διαφορετικά το φετινό καλοκαίρι σε σχέση με το προηγούμενο. Με σχεδόν ένα χρόνο καθυστέρηση, ολοκληρώθηκαν αισίως οι κορυφαίες αθλητικές διοργανώσεις του Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος Ποδοσφαίρου, αλλά και των Ολυμπιακών Αγώνων. Μια εξέλιξη καθόλου αμελητέα, τόσο για την πορεία του αθλητισμού, ο οποίος ατενίζει με αισιοδοξία το μέλλον, όσο και για την ίδια μας τη ζωή. Σε τέτοιου είδους διοργανώσεις, βέβαια, σπάνια εξελίσσονται όλα ομαλά στον απόλυτο βαθμό, ενώ ουκ ολίγες φορές έχουν χρησιμοποιηθεί ως μέσα για την μετάδοση πολιτικών μηνυμάτων. Έτσι και φέτος, δεν έλειψαν πολιτικές τοποθετήσεις από τις πολύαναμενόμενες αθλητικές και πολιτιστικές διοργανώσεις, ενώ στάθηκαν αφορμή, για να θυμηθούμε και παλαιότερα αντίστοιχα περιστατικά.

Ήδη στην αρχή του καλοκαιριού γίναμε μάρτυρες διαφόρων τέτοιων περιστατικών στη διάρκεια του EURO. Η χώρα μας, μάλιστα, βρέθηκε άμεσα εμπλεκόμενη σε ένα από αυτά στις αρχές της διοργάνωσης. Ήδη πριν την έναρξη της αγωνιστικής δράσης, η Ελλάδα είχε εκφράσει την αντίδρασή της με τα αρχικά FFP (‘Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου της Μακεδονίας) , τα οποία έφεραν οι εμφανίσεις των παικτών της γειτονικής χώρας, καθώς και για το ακρωνύμιο MKD το οποίο αντιπροσώπευε την Βόρια Μακεδονία. Ο ίδιος ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών προέβη σε σχετικές υπομνήσεις στον γείτονα ομόλογό του. Εν τέλει, στους επόμενους αγώνες, η Βόρεια Μακεδονία εμφανιζόταν με τα αρχικά NMK στην τηλεόραση. Αντίστοιχες αντιδράσεις ήγειρε και το γεγονός ότι στο η κρατική τηλεόρασης στο εναρκτήριο ματς αναφερόταν στην χώρα ως «Μακεδονία» και στην ομάδα ως «Εθνική Μακεδονίας».

Η γειτονική μας χώρα, βέβαια, ενεπλάκη σε ακόμη ένα περιστατικό στο πλαίσιο της εν λόγω διοργάνωσης. Στον εναρκτήριο αγώνα με την Αυστρία, στο οποίο οι αυστριακοί επικράτησαν της Βόρειας Μακεδονίας με σκορ 3-1, ο σερβικής καταγωγής αστέρας της εθνικής Αυστρίας Μάρκο Αρναούτοβιτς επιτέθηκε φραστικά στον Αλιόσκι, εξαπολύοντας υβριστική επίθεση στον ίδιο, επικαλούμενος την αλβανική του καταγωγή. Ένα επεισόδιο το οποίο σε πολλούς θύμισε την «εισβολή» από drown στο ματς μεταξύ της Σερβίας με την Αλβανία, το οποίο έφερε μια σημαία της «Μεγάλης Αλβανίας» και ήγειρε ερωτήματα σχετικά με τις σχέσεις των βαλκανικών κρατών στην μετά Γιουγκοσλαβίαν εποχή. Ανάλογα συμβάντα έλαβαν χωρα και μεταγενέστερα σε μικρότερης εμβέλειας διοργανώσεις, όπως για παράδειγμα τα πρόσφατα περιστατικά στην Βοσνία Ερζεγοβίνη, όπου ομάδα οπαδών εισέβαλε στο γήπεδο με συνθήματα υπέρ της σφαγής στην Σρεμπρένιτσα.

Πάντοτε στο πλαίσιο του EURO, ένταση προκάλεσαν και οι φανέλες των εμφανίσεων των παικτών της εθνικής ομάδας της Ουκρανίας. Στο μπροστινό μέρος διαγράφονταν με άσπρη λεπτή γραμμή τα σύνορα της χώρας, συμπεριλαμβανομένης και της περιοχής της Κριμαίας (την οποία έχει προσαρτήσει η Ρωσία κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου), ενώ στο πίσω μέρος υπήρχαν οι -προσφιλείς εντός των ουκρανικών στρατευμάτων- χαιρετισμοί «δόξα στην Ουκρανία» και «δόξα στους ήρωες». Άμεση ήταν η επέμβαση της ρωσικής πλευράς, η οποία έκανε λόγο για «απαράδεκτο φασιστικό συμβολισμό», αλλά και πως «η απεικόνιση ενός ρωσικού εδάφους στον χάρτη είναι εντελώς παράνομη».

Βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά που στο άθλημα σημειώθηκαν αντίστοιχα περιστατικά, με την ομάδα της Μπαρτσελόνα, μόλις το περασμένο καλοκαίρι, να δίνει άδεια σε όλους τους καταλανούς παίκτες, προκειμένου να παραβρεθούν στις διαδηλώσεις για την ανεξαρτησία της περιοχής της Καταλονίας από την ισπανική διοίκηση. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο ισπανικός σύλλογος τάσσεται με τον τρόπο του υπέρ του αποσχιστικού κινήματος, ενώ χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του θρυλικού παίκτη των «μπλαουγκράνα», Γιόχαν Κρόιφ που, παρά την απαγόρευση του καθεστώτος Φράνκο να βαφτίζονται παιδιά με το όνομα Jordi (όντας ο προστάτης της Καταλονίας), με την στήριξη του συλλόγου και ισχυρών προσωπικοτήτων της περιοχής επέλεξε να δώσει αυτό το όνομα στον γιό του, ως ένδειξη διαμαρτυρίας. 

Παράλληλα, στο κορυφαίο πρωτάθλημα μπάσκετ παγκοσμίως, το NBA, έγινε μια πολύ μεγάλη προσπάθεια από την ομοσπονδία να σταλεί ένα ξεκάθαρο μήνυμα υπέρ της εκλογικής συμμετοχής, η οποία σημείωνε πολύ χαμηλά επίπεδα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ιδίως κατά την διάρκεια των περσινών playoffs, πολλοί ήταν οι παίκτες που φορούσαν μάσκες και μπλούζες, φέροντας το μήνυμα «ψήφισε» (vote). Παράλληλα, λειτουργούσε και η πλατφόρμα «More Than A Vote», μέσω της οποίας αναλυόταν το θέμα της ψήφου και εκφραζόταν η στήριξη της ομοσπονδίας στη μαύρη κοινότητα και το κοινωνικό κίνημα του black lives matter.

Τα πολιτικά μηνύματα, βέβαια, δεν σταματούν εκεί. Φέτος, παρά τις αντιξοότητες διεξήχθησαν και οι 32οι θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες στο Τόκυο. Η κορυφαία αθλητική διοργάνωση παγκοσμίως, η κορωνίδα του αθλητικού πνεύματος, έχει μακρά παράδοση και στα πολιτικά μηνύματα. Και άλλοτε φέρουν συμβολικό, κοινωνικοπολιτικό πρόσημο, όπως συνέβη στους ολυμπιακούς του ’68 με τους δύο Ολυμπιονίκες στην κούρσα των 200 μέτρων να αναπαριστούν το σύμβολο των «μαύρων πανθήρων», ενώ άλλοτε έχουν καθαρά πολιτικό, όπως το μποϊκοτάζ των δυτικών χωρών στους Ολυμπιακούς της Μόσχας το 1980, διαμαρτυρόμενοι για την εισβολή στο Αφγανιστάν. Όποιο και να είναι το «χρώμα» πάντως, πάντα βρίσκουν τον τρόπο και εκφράζονται διάφορα πολιτικά μηνύματα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό.

Φέτος, δύο αθλητές του τζούντο, ο Αλγερινός Φετί Νουρίν και ο Σουδανός Μοχαμέντ Αμπνταλρασούλ αρνήθηκαν να διαγωνιστούν απέναντι στον Ισραηλινό αθλητή Τοχάρ Μπουτμπούλ, διαμαρτυρόμενοι για την κατάσταση στην Παλαιστίνη. Μάλιστα, δεν είναι η πρώτη φορά που ο Νουρίν αρνείται να αντιμετωπίσει τον Μπουτμπούλ, καθώς το ίδιο είχε πράξει και στο παγκόσμιο πρωτάθλημα του 2019, επικαλούμενος πάλι την κατάσταση στην περιοχή. Αντίθετα, ο Σαίντ Μολάι, πρώην μέλος της εθνικής ομάδας του Ιράν στο ίδιο άθλημα, που επέλεξε να αυτομολήσει και να συμμετάσχει στους φετινούς αγώνες με την Μογγολία, ευχαρίστησε το Ισραήλ και του αφιέρωσε την νίκη του. Στο Ισραήλ, ο εν λόγω αθλητής βρήκε μεγάλη υποστήριξη μετά την ιδιαίτερη απόφασή του, ενώ πολλές φορές έχει εξαπολύσει και πυρά κατά της χώρας του για ένα πλήθος επιλογών, κυρίως για την πίεση που δέχτηκε να χάσει στο παγκόσμιο πρωτάθλημα του 2019 και να μην προκριθεί στον τελικό. 

Στο άθλημα της κολύμβησης από την άλλη, ο 26χρονο κολυμβητής από την Μυανμάρ Γουίν Χτετ Οο αποφάσισε να θυσιάσει το όνειρό του και να μην συμμετάσχει στην φετινή διοργάνωση, φέροντας το εθνόσημο της χώρας του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αρνήθηκε να εκπροσωπήσει το «δολοφονικό καθεστώς της χώρας του», εκφράζοντας την αντίθεσή του στην δικτατορία που κυβερνά την χώρα του. Επίσης, έντονο ενδιαφέρον έχει προκαλέσει η ιστορία της Κριστίνα Τσιμανούσκαγια. Η Λευκορωσίδα αθλήτρια, ενώ είχε επιλεγεί και βρισκόταν με την αποστολή της χώρας της, ξαφνικά ανακλήθηκε από την εθνική ολυμπιακή επιτροπή, ενώ η ίδια καταγγέλλει και την ομάδα των προπονητών της ότι προσπάθησαν να την επιβιβάσουν με τη βία στο αεροπλάνο. Εκείνη αρνήθηκε και ζήτησε βοήθεια από τις ιαπωνικές αρχές, ενώ πολιτικό άσυλο προσφέρουν στην 24χρονη δρομέα η Πολωνία και η Τσεχία. 

Βέβαια, δεν είναι μόνο ο χώρος του αθλητισμού που γίνεται φορέας τέτοιων μηνυμάτων. Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο του πολιτισμού. Η τέχνη, ανεξαρτήτως της μορφής με την οποία εκφράζεται, καλείται να μεταδώσει ορισμένα μηνύματα -ενίοτε και πολιτικά. Και άλλοτε εκφράζουν την βούληση και τον σκοπό του καλλιτέχνη, άλλοτε είναι υποκινούμενα και επιβαλλόμενα από συγκεκριμένες ομάδες. Σε όλες τις περιπτώσεις πάντως, τα μηνύματα στον χώρο του πολιτισμού είναι πάντα παρόντα.

Από αυτόν τον κανόνα δεν μπορούμε να εξαιρέσουμε τον χώρο της μουσικής και δή τον διαγωνισμού τραγουδιού της Eurovision. Ο θεσμός ξεκίνησε ως μια προσπάθεια αναθέρμανσης των σχέσεων των κρατών της μεταπολεμικής Ευρώπης. Όμως πάντοτε, από τις πρώιμες εκφάνσεις του, διακατεχόταν από έντονα πολιτικά και κοινωνικά στερεότυπα και μηνύματα. Στον φετινό διαγωνισμό δεν έλειψαν τέτοιου είδους πρακτικές, με την συμμετοχή της Λευκορωσίας να αποκλείεται από την επιτροπή, καθώς κρίθηκε πως το συγκρότημα που την εκπροσωπούσε -καθώς είχε συνδεθεί στο παρελθόν με στίχους που χλεύαζαν τις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις- δεν συνάδει με την φύση του διαγωνισμού. Αντίστοιχα, ακυρώθηκε η συμμετοχή του Λιβάνου, καθώς η εθνική τηλεόραση αρνήθηκε να προβάλει το τραγούδι του Ισραήλ, κάτι το οποίο οι διοργανωτές αρνήθηκαν. Ακόμη, αίσθηση προκάλεσε η φετινή συμμετοχή του Ισραήλ με το τραγούδι Set me free. Ιδίως εν μέσω μιας περιόδου κατά την οποία οι εντάσεις Ισραήλ-Παλαιστίνης έχουν οξυνθεί, ειδικά μετά τις επιθέσεις Ισραηλινών σε τζαμιά στη διάρκεια του Ραμαζανιού και τις εξώσεις που η κατοχική Κυβέρνηση έχει εκδώσει για τα σπίτια των Παλαιστινίων. Προς τούτο, θεωρήθηκε τουλάχιστον προσβλητική και διαστρεβλωτική η μουσική επιλογή, κυρίως γιατι κατ’ αυτόν τον τρόπο προσπαθεί να μεταθέσει όλη την ευθύνη στους Παλαιστινίους της Λωρίδας της Γάζας. 

Δεν είναι, λοιπόν, σπάνιο φαινόμενο, μέσα από τις κορυφαίες αθλητικές και πολιτιστικές διοργανώσεις να μεταδίδονται διάφορα μηνύματα, τα οποία εκ πρώτης όψεως δεν συνάδουν με την φύση και των σκοπό αυτών των διοργανώσεων (π.χ. δε θα έπρεπε να ασχολείται κανείς με τις ενεργές ένοπλες συρράξεις, όταν επισήμως ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών έχει κηρύξει την ολυμπιακή εκεχειρία), αλλά συχνά αμαυρώνουν την ευρύτερη εικόνα τους ή θέτουν εν αμφιβόλω τις αρχές που απηχούν (π.χ. ολυμπισμός, ευγενής άμιλλα). Πρόκειται για μια ευρέως διαδεδομένη τακτική, ενώ πάντα οι ισχυροί παίκτες βρίσκουν τρόπο να μεταδώσουν τα μηνύματά τους, ειδικά μέσα από τέτοιας εμβέλειας «ευκαιρίες». 

Βέβαια, δεν είναι πάντα αρνητική μία τέτοια ρακτική, καθώς πολλά σημαντικά κοινωνικοπολιτικά μηνύματα έχουν διαδοθεί και εδραιωθεί στην συνείδηση του κόσμου μέσα από τον χώρο του αθλητισμού και του πολιτισμού. Η γραμμή, όμως, που χωρίζει αυτά τα μηνύματα από την προπαγάνδα και τις προσπάθειες χειραγώγησης και πρόκλησης είναι -δυστυχώς- πολύ λεπτή, συχνά δέ εύθραυστη.


Απάντηση