Πηγή: European Central Bank, https://www.ecb.europa.eu/euro/html/index.el.html 

Από την Δήμητρα Κιούση, μέλος της Ομάδας Συνεντεύξεων   

Παραχωρήθηκε συνέντευξη ως προς την ανωτέρω θεματική στις 21 Ιανουαρίου 2022 με συνεντευξιαζόμενο τον Παναγιώτη Κ. Ιωακειμίδη, Ομότιμο Καθηγητή Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και Πολιτικής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης & Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.             

Βάσει της πολύχρονης ακαδημαϊκής και πολιτικής εμπειρίας σας, πώς αξιολογείτε τη δήλωση του Προέδρου της Γαλλίας, Βαλερύ Ζισκάρ Ντ’Εσταίν,  «η Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα δεν θα ήταν Ευρώπη», μιας και είχατε διατελέσει πρεσβευτής του ΥΠΕΞ; Γιατί είχε υποστηρίξει ενθέρμως την ένταξη της Ελλάδας στην τότε Ε.Ο.Κ, σημερινή Ε.Ε. και κατ’ επέκταση στην ΟΝΕ (2000) υπό την προεδρία Σημίτη;

Είχα την τιμή να γνωρίσω προσωπικά και να συνεργαστώ με τον Βαλερύ Ζισκάρ Ντ’Εσταίν, Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης, της οποίας ήμουν μέλος. Κατά την τελετή της υπογραφής της Πράξης Προσχώρησης, στην Αθήνα εν έτει 1979, ο ανωτέρω Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας, γνώστης της ελληνικής κλασικής ιστορίας και του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, τηρούσε πάγια θέση ότι η Ελλάδα δε θα μπορούσε να μην προσχωρήσει στους κόλπους της τότε Ε.Ο.Κ., λόγω του ένδοξου παρελθόντος της ως γενέτειρας του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, και κατ’ επέκταση του ύψιστου ιδεώδους της Δημοκρατίας. Οπότε, ο ευρωπυρήνας θα ήταν πνευματικά «φτωχός» στο εσωτερικό των αξιών και των κανονιστικών του νορμών εν γένει. Ωστόσο, η ένταξη της Ελλάδας στην Ο.Ν.Ε., το 1981, προκάλεσε μια σειρά από προβλήματα στο εσωτερικό της, καθώς τα εκάστοτε κυβερνώντα κόμματα θεώρησαν αυταπόδεικτη την θέση της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό στερέωμα, δίχως να προβούν σε αναπροσαρμογές στο τότε ισχύον οικονομικό και δημοσιονομικό πλαίσιο. Απτό παράδειγμα χρόνιας και ανίατης μέχρι πρότινος παθογένειας αποτελεί η οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 2008-2009, η οποία μετεξελίχθηκε σε κρίση δημοσίου χρέους, που εξακολουθεί να μαστίζει το ελληνικό κράτος με τα κατά συρροή μνημόνια. Φυσικά, η φράση «Η Ελλάδα είναι Ευρώπη και η Ευρώπη είναι Ελλάδα» είναι αληθής, καθώς η Ελλάδα συμβάλλει στην ανάδειξη του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, αποφέροντας τοιουτοτρόπως τα μέγιστα για εκείνην οφέλη. Επομένως, η γενικευμένη κατάσταση και συνεργασία των δύο αυτών συμμάχων λογίζεται ως παίγνιο θετικού αθροίσματος (win-win game).

Συνεπώς, η Ελλάδα, ως νεοενταχθέν κράτος-μέλος της Ε.Ε, πληρούσε όλα τα κριτήρια σύγκλισης της Συνθήκης του Μάαστριχτ με την προσχώρησή της στην ΟΝΕ και την υιοθέτηση του ευρώ ως εθνικού της νομίσματος από το 2002 κι έκτοτε. 

Πώς εξηγείται το γεγονός ότι μια μερίδα της κοινωνίας των Ελλήνων πολιτών και διαφόρων κομματικών σχηματισμών εναντιώθηκε σ’ αυτό το πολλά υποσχόμενο για την οικονομική ευημερία της Ελλάδας εγχείρημα;

Εκτιμώντας ότι το πρώτο ιστορικό βήμα για την Ελλάδα είναι η ένταξή της στην Ε.Ο.Κ. το 1981, τότε το επόμενο ιστορικό βήμα λογίζεται η ένταξή της στην Ευρωζώνη, το 2000. Έτσι, το 2002 υιοθετήθηκε επισήμως και κυκλοφόρησε το ευρώ ως εθνικό της νόμισμα, εξ ού και η επέτειος των είκοσι ετών κυκλοφορίας του από το 2002 έως και σήμερα. Προφανώς, η Ελλάδα πληρούσε τότε τα κριτήρια σύγκλισης του Μάαστριχτ, δεδομένου ότι το ελληνικό χρέος δεν ξεπερνούσε το ποσοστό της τάξεως του 60% του Α.Ε.Π., ακολουθώντας συνεχώς πτωτική πορεία, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα της Συνθήκης. Ανέκαθεν, αναδυόταν ένα κίνημα, εντελώς αντίθετο στην ένταξη της Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ., με πάγια ιδεολογία του την εν συνόλω εναντίωση στην Δύση εξαιτίας ποικίλων πολιτιστικών, γεωγραφικών, ιστορικών και θρησκευτικών παραγόντων. Μάλιστα, σύμφωνα με πρόσφατα δεδομένα του Ευρωβαρομέτρου, το ισχυρό κίνημα του Ευρωσκεπτισμού κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος στους κόλπους της Ευρώπης. Εντούτοις, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων πολιτών γνωρίζει τους κινδύνους που εγκυμονεί η ενδεχόμενη έξοδος από το ευρώ και δεν επιθυμεί σε καμία περίπτωση την επιστροφή της δραχμής, καθώς κάτι τέτοιο θα απέβαινε ολοσχερώς καταστροφικό για την ελληνική οικονομία. Η είσοδος της Ελλάδας στην Ο.Ν.Ε. σήμανε όχι μόνο την νομισματική της σταθερότητα με την υιοθέτηση του ευρώ ως εθνικού της νομίσματος, αλλά και την διασφάλιση της εσωτερικού της status quo. Συνοπτικά, η Ελλάδα απέκτησε πρωτόγνωρη ισχύ μέσω της προσχώρησής της στην Ευρωζώνη, που αναμφίβολα θα βρισκόταν στο περιθώριο.

Ποια θεωρούνται, κατά τη γνώμη σας, ως μέγιστα πλεονεκτήματα και αντιστοίχως μέγιστα μειονεκτήματα του ευρώ ως δεύτερου παγκοσμίως ισχυρού νομίσματος κατά τα είκοσι χρόνια κυκλοφορίας του;

Μπορώ να επαναλάβω τα πλεονεκτήματα του ευρώ που απέκτησε η Ελλάδα με την είσοδό της στην Ευρωζώνη. Πρώτο και κύριο θεωρείται η νομισματική και δημοσιονομική σταθερότητα που διασφαλίζεται στην ελληνική οικονομία χωρίς κινδύνους υποτίμησης του εθνικού νομίσματος, εάν αναλογιστεί κανείς τις παρελθούσες δημοσιονομικές αστάθειες και χρεοκοπίες. Απαραίτητη προϋπόθεση, φυσικά, αποτελεί η προσαρμογή της Ελλάδας στο ισχύον ενωσιακό δικαιικό πλαίσιο με τις απαιτούμενες κατά πεδίο ενδιαφέροντος μεταρρυθμίσεις. Δευτερευόντως, η Ελλάδα τοποθετείται στο κέντρο του πυρήνα των 19 κρατών-μελών της Ευρωζώνης, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη του ενωσιακού κεκτημένου. Επίσης, το ευρώ θωρακίζει την εσωτερική ασφάλεια του ελληνικού κράτους, αποτρέποντας τυχόν απειλές από τον αψύ γείτονά μας. Θαρρώ πως δεν υφίστανται μειονεκτήματα του ευρώ, παρότι ορισμένοι πιστεύουν ότι, με την επίσημη κυκλοφορία του, απωλέσθηκε η νομισματική μας ταυτότητα με επακόλουθο την παραχώρηση της ελληνικής νομισματικής πολιτικής στα καθ’ ύλην αρμόδια ενωσιακά όργανα (ΕΚΤ). 

Από τις απαρχές της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης (2008-2009) και κρίσης δημοσίου χρέους στους κόλπους της Ευρωζώνης ως αναπόδραστο domino effect στα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη, τι εκτιμάτε ότι έπρεπε να είχε γίνει, ούτως ώστε η οικονομική δυσπραγία που εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι και στις μέρες μας, να είχε εν μέρει αποτραπεί, είτε από θεσμική άποψη είτε από οικονομική;

Οφείλω να επισημάνω την σημαντικότητα της νομισματικής ένωσης, εάν και πρόκειται για ατελές βήμα προς την πορεία της δημοσιονομικής ενοποίησης, καθώς υφίσταται μόνο το νομισματικό σκέλος. Επεξηγηματικά, στις αρχές της οικονομικής κρίσης, απουσίαζε η τραπεζική ένωση με τους σχετικούς μηχανισμούς και το αντίστοιχο αναπτυξιακό πρόγραμμα με την χάραξη μιας συνεκτικής κοινωνικής πολιτικής. Από μόνο του το ευρώ δεν κρίνεται επαρκές χωρίς κατάλληλα διαμορφωμένους ρυθμιστικούς μηχανισμούς. Τούτο κατεδείχθη, εν μέσω της τρέχουσας πανδημίας, όπου η Ένωση προΐστατο της ενιαίας αγοράς, με την έννοια ότι συστάθηκε το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Συνδυαστικά με το πρόγραμμα Next GenerationEU, υφίσταται πλέον πρόγραμμα μεταβίβασης πόρων στα ασθενέστερα κράτη-μέλη της Ένωσης, ούτως ώστε να αντιμετωπίσουν τις πάσης φύσεως δυσχέρειες που προκλήθηκαν από την πανδημία. Συνεπώς, πρέπει να μονιμοποιηθεί το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι δύο μεγαλύτερες προκλήσεις του 21ου αιώνα, ήτοι η κλιματική αλλαγή (μέσω της Green Deal) και η ψηφιακή μετάβαση.      

Εν μέσω της τρέχουσας υγειονομικής κρίσης εξαιτίας της πανδημίας της νόσου COVID-19, υφίστανται, κατά τη γνώμη σας, επαρκείς χρηματοδοτικοί μηχανισμοί εντός Ευρωζώνης προς χορήγηση κονδυλίων στα ολικώς πληττόμενα από την πανδημία κράτη;

Θεωρώ πως το μεγαλύτερο μέρος του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας μεταφέρεται ως επιδότηση στις ισχνές χώρες της Ένωσης. Λ.χ. η Ελλάδα θα λάβει 32 δισ., που θεωρείται κολοσσιαίο χρηματικό ποσό, εκ των οποίων τα 19 δισ. αποτελούν επιδοτήσεις και τα 13 δάνεια χαμηλού επιτοκίου. Συνεκτιμώντας και το δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027, η Ελλάδα λαμβάνει συνολικά 70 δισ.ευρώ ως πρόσθετη συνδρομή από την Ε.Ε. Οπότε, τίθεται ζήτημα διαχείρισης πόρων προς αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και του ψηφιακού μετασχηματισμού και όχι ως ζήτημα έλλειψης πόρων.

Μεταβαίνουμε σε μιαν αριστοτεχνικά ψηφιακή εποχή, επανδρωμένη με πολιτικές ψηφιοποίησης πολλαπλών τομέων της Ε.Ε. στο πλαίσιο της Ψηφιακής Δεκαετίας 2030 (Digital Compass 2030), προλειαίνοντας το έδαφος για ψηφιοποίηση του ευρώ (digital euro). Εκτιμάτε ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό στο εγγύς μέλλον και εάν ναι, πώς επιτυγχάνεται;

Η Ε.Κ.Τ. βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο επεξεργασίας της ψηφιοποίησης του ευρώ, διευκολύνοντας σε μεγάλο βαθμό τις ηλεκτρονικές συναλλαγές σε ενωσιακό και παγκόσμιο επίπεδο στο εγγύς μέλλον.

Παραλληλίζοντας το ψηφιακό ευρώ με το κρυπτονόμισμα (bitcoin) που κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος στην ευρωπαϊκή οικονομία, δεδομένου ότι η Ευρώπη πρωτοστατεί παγκοσμίως σε συναλλαγές με bitcoins,εκτιμάτε ότι θα επέλθει κατά κάποιο τρόπο καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων με την χρήση διαδικτυακών πλατφορμών;

Αυτό είναι μεγάλο ζήτημα. Οι διαδικτυακές πλατφόρμες καταπατούν κατά κόρον τα εργασιακά δικαιώματα, γι’ αυτό κι η Ε.Ε. έχει προβεί σε αντίστοιχη ρηξικέλευθη νομοθεσία με τις απαιτούμενες αναπροσαρμογές στο περιεχόμενό της. Γενικότερα, οι εξελισσόμενες τεχνολογικές προκλήσεις (bitcoins, ψηφιακές πλατφόρμες) στην ευρωπαϊκή σκακιέρα οφείλουν να αντιμετωπίζονται ορθώς από την Ε.Ε. με τα κανονιστικά της εργαλεία, προκειμένου να προασπιστούν τα κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων. Ανοίγει εδώ ένα τεράστιο κεφάλαιο για τους μεγάλους κολοσσούς (Google, Apple, Facebook). Επί του παρόντος, υφίστανται δύο Ευρωπαϊκοί Κανονισμοί προς υιοθέτηση, αποσκοπώντας στην ρύθμιση και εξάλειψη της καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών. Συγκροτείται, λοιπόν, ένα καινοτόμο πλαίσιο αναφορικά με την υιοθέτηση ενός κανονιστικού καθεστώτος για τις ανερχόμενες τεχνολογίες πληροφόρησης προς αποφυγή φοροδιαφυγής και αναμετάδοσης fake news και ρητορικής μίσους.

Αναφερόμενη στην αποχώρηση του ΗΒ από την Ε.Ε. (Brexit), παρότι δεν αποτελούσε μέλος της Ευρωζώνης, και στην εν εξελίξει κατάρρευση της τουρκικής οικονομίας με την υποτίμηση της τουρκικής λίρας, ποιος ο απόηχος των δύο αυτών γεγονότων στην χάραξη εξωτερικής και δη οικονομικής πολιτικής των κρατών-μελών της Ευρωζώνης;

Αναφορικά με το Brexit, προσωπικά πιστεύω ότι πρόκειται για μια εσφαλμένη απόφαση εκ πλευράς Ηνωμένου Βασιλείου. Τούτο αποδεικνύεται σαφώς από την εικόνα της βρετανικής οικονομίας, η οποία έχει διαβρωθεί σε μεγάλο βαθμό και κατά συνέπεια προκαλούνται ρήγματα στις συναλλαγές μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου και των κρατών-μελών της Ε.Ε. Ουδόλως διευκολύνονται οι τουριστικές μετακινήσεις και οι εν γένει ροές υπηρεσιών μεταξύ των ανωτέρω, εξαιτίας της επαναφοράς πολλαπλών τεχνικών ελέγχων (δασμοί), καθώς το Ηνωμένο Βασίλειο δεν συμμετέχει ούτε στην Ενιαία Εσωτερική Αγορά ούτε στην Τελωνειακή. Για παράδειγμα, πολλές φορές παραλαμβάνω βιβλία από την Αγγλία και παρατηρείται μεγάλη καθυστέρηση στον χρόνο εκτελωνισμού τους λόγω των δασμών. Επομένως, είναι οξύμωρο πως άκρατα φαινόμενα λαϊκισμού και εθνικισμού οδήγησαν μια ανεπτυγμένη οικονομία, όπως την βρετανική σε εσφαλμένες αποφάσεις. Ως προς την κατάσταση της τουρκικής οικονομίας με την υποτίμηση της τουρκικής λίρας, αντιμετωπίζονται δυσχέρειες λόγω της δογματικής αιρετικής πολιτικής του Ερντογάν. Ανέκαθεν, ο Ερντογάν με τα στρατηγήματά του, διατεινόταν ότι ήταν παντογνώστης σε ό,τι αφορούσε τα οικονομικά, καθώς μέχρι και σήμερα κινείται αντίθετα από την ορθόδοξη οικονομική αντίληψη, δηλαδή ότι ο υψηλός πληθωρισμός αντιμετωπίζεται με υψηλά επιτόκια. Η Τουρκία έχει περιέλθει σε μια δεινή οικονομική κατάσταση, πλήττοντας τους Τούρκους πολίτες με σημαντικό αντίκτυπο παράλληλα και για την Ελλάδα. Συγκεκριμένα, όταν μια αυταρχική χώρα, όπως η Τουρκία, αντιμετωπίζει μια οικονομική θηριωδία, την διαχέει αυτομάτως και στα όμορα κράτη, καθώς διακατέχεται από έντονη επιθετικότητα. Συνεπώς, διατρέχουμε μεγαλύτερους κινδύνους εκ πλευράς της και καλό θα ήταν να ευχόμαστε να εξυγιανθεί η τουρκική οικονομία στο σύνολό της. Είναι γεγονός ότι η Τουρκία επιχειρεί να βελτιώσει τις σχέσεις της με χώρες, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, αποσπώντας έτσι πολλαπλά οικονομικά οφέλη. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επενδύουν στην τουρκική επικράτεια, κατά κάποιο τρόπο «αγοράζοντάς» την, προσπαθώντας να επέλθει σταθεροποίηση της τουρκικής λίρας.

Παρατηρώντας επί σειρά ετών τα αποτελέσματα των εκλογικών διαδικασιών ανά την Ευρώπη, εξάγεται η θέση ότι ολοένα και αυξάνεται η ανάδυση ακραίων εθνικιστικών – ακροδεξιών κομματικών σχηματισμών, ενισχύοντας το κίνημα του Ευρωσκεπτικισμού. Ποια η άποψή σας επ’ αυτού του επίκαιρου -μεταξύ άλλων- καίριου ζητήματος για το ενωσιακό κεκτημένο;

Αδιαμφισβήτητα, ο αναδυόμενος εθνικισμός αποτελεί απειλή για την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Βλέποντας τα πρόσφατα εκλογικά αποτελέσματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 2019, συμπεραίνει κανείς ότι πλέον ο εθνικισμός δεν βρίσκεται στο απόγειό του, δεδομένου ότι εθνο-λαϊκιστικές δυνάμεις απέτυχαν παταγωδώς. Οι συντηρητικοί είναι οι κυρίαρχες δυνάμεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με τις εθνο-λαϊκιστικές να αποτελούν μειοψηφία. Σε αρκετά κράτη, όπως στη Γερμανία και την Ιταλία, η επιρροή των τελευταίων έχει συρρικνωθεί μακράν. Ακόμα και η Μαρί Λεπέν έπαψε να διάκειται βιτριολικά κατά της εξόδου της Γαλλίας από το ευρώ (Frexit). Δεν γνωρίζουμε, βεβαίως, τι θα γίνει στις επικείμενες εκλογές του Απριλίου. Είναι σίγουρο, όμως, ότι οι φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις ανά την Ευρώπη κερδίζουν ολοένα και περισσότερο έδαφος, αφήνοντας πίσω τους κατάλοιπα του λαϊκισμού που επώαζαν την περίοδο της οικονομικής κρίσης. Φυσικά, συνιστάται αμέριστη προσοχή σε ενδεχόμενη εξάπλωση του εθνολαϊκισμού, καθώς δεν έχει εκμηδενιστεί.

Συνοψίζοντας, προβλέπετε ότι το ευρώ ως εθνικό νόμισμα των κρατών-μελών της  Ευρωζώνης θα καταφέρει να βγει «αλώβητο» από τις τρέχουσες οικονομικές κρίσεις, υπερκεράζοντας inter alia την ενεργειακή αδηφαγία των χωρών;

Σε γενικές γραμμές, θα έλεγα ότι το ευρώ έχει διασφαλίσει την βιωσιμότητά του με ορισμένες επιφυλάξεις, βεβαίως. Σύμφωνα με μια ορθολογική εκτίμηση, θεωρείται εδραιωμένο ως νόμισμα, παρότι αρκετοί είχαν προβλέψει την κατάρρευσή του το χρονικό διάστημα 2010-2012. Κατά τα λεγόμενα του τότε Προέδρου της Ε.Κ.Τ., Μάριο Ντράγκι,  «Whatever it takes», ο οποίος  διέσωσε το ευρώ, το ευρώ παραμένει εδραιωμένο έως και σήμερα. Φυσικά, κρίνεται απαραίτητη η ολοκλήρωση του οικονομικού και νομισματικού σκέλους του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Επισημαίνω ότι, για όσο χρονικό διάστημα το ευρώ στηρίζεται μόνο στο νομισματικό σκέλος, πάντα θα ενυπάρχει ένας κίνδυνος κλονισμού. Απαιτείται να ολοκληρωθούν η τραπεζική ένωση, η ένωση των κεφαλαιαγορών, η δημοσιονομική ένωση  καθώς και να επιτευχθούν αναπροσαρμογές στο δημοσιονομικό σύμφωνο και εκ μέρους της Ελλάδας. Έχοντας ως δεδομένη τη σταθερότητα του ευρώ, η Ελλάδα θα πρέπει να προβεί σε αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, ούτως ώστε μην βρεθεί προ τετελεσμένων με μια νέα οικονομική κρίση. Με τη συμπλήρωση των είκοσι ετών κυκλοφορίας του ευρώ, χρειάζεται να υιοθετηθούν νέες διαδικασίες και πρότυπα με ανάλογους μηχανισμούς, για να αντεπεξέλθει η ενωσιακή και ειδικότερα η ελληνική κοινότητα σε τυχόν οικονομικές δυσπραγίες.

Ποιες οι προτάσεις μακροημέρευσης μιας Ενωμένης Ευρώπης ως συνομοσπονδίας και όχι μιας Ευρώπης πολλαπλών ταχυτήτων, ώστε να ευοδωθεί το όραμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης;

Θα έλεγα ότι το όραμα πρέπει να κινείται στην κατεύθυνση της ομοσπονδίας και όχι της συνομοσπονδίας. Δύσκολο εγχείρημα, βέβαια, αλλά μια δημοκρατικώς νομιμοποιημένη συνομοσπονδία είναι το όραμα, τελικώς, για την Ευρώπη με μια κατάλληλα διαμορφωμένη στρατηγική αυτονομία, ευρωπαϊκή κυριαρχία και με τη διάθεση των απαιτούμενων μέσων για να αναχαιτίζει κάθε είδους προκλήσεις, π.χ. από την κλιματική αλλαγή μέχρι την ψηφιακή μετάβαση.

***

Τελικώς, ευχαριστώ θερμά τον κύριο Καθηγητή για την επίκαιρη συνέντευξη που μου παραχώρησε, τιμώντας με ιδιαίτερα με την διαφωτιστική παρουσία του και τις εξαιρετικά κατατοπιστικές του απαντήσεις.