Πηγή: [Copyright  AP Photo/Vladimir Tretyakov]

Της Αλεξάνδρας Ιωάννου, μέλους της Ομάδας «Διεθνών Σχέσεων και Εξωτερικής Πολιτικής»


Εισαγωγή

Οι ειρηνικές διαδηλώσεις των πολιτών του Καζακστάν, οι οποίες ξεκίνησαν στις 2 Ιανουαρίου 2022 με αφορμή την αύξηση των τιμών του υγραερίου, μετατράπηκαν σε βίαια επεισόδια από το βράδυ της 4ης Ιανουαρίου, ενώ τελικά ο σκοπός των διαδηλώσεων και των διαμαρτυριών απέκτησε αντικυβερνητικό περιεχόμενο (Duvanova, 2022). Αποκορύφωμα των εξελίξεων αποτέλεσε η πρώτη στρατιωτική ενεργοποίηση του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας, έπειτα από έκκληση βοήθειας του Καζάκου Προέδρου Tokayev, προκειμένου να εξασφαλίσει την τάξη και την επιστροφή στην κανονικότητα (Nikitina, 2022)

Οι ραγδαίες εξελίξεις που έλαβαν χώρα στο Καζακστάν μπορούν να ξαφνιάσουν έναν εξωτερικό παρατηρητή. Ο σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να αναλυθούν τα αίτια της κινητοποίησης των πολιτών και της αντίδρασης του κρατικού μηχανισμού, μέσα από την διερεύνηση του ρόλου που διαδραμάτησε κάθε δρων. Εξαιτίας της επικαιρότητας των γεγονότων και της εμπλοκής προσώπων διαφορετικής, και στις περισσότερες περιπτώσεις άγνωστης προέλευσης, στόχος είναι να δοθεί μια αιτιολογημένη εξήγηση των τετελεσμένων γεγονότων, βάσει της ανάλυσης των δρώντων που συμμετείχαν σε αυτά.

Με το πέρας των ταραχών, στις 11 Ιανουαρίου (Vaal et al., 2022), την επανεμφάνιση του πρώην Προέδρου Nazarbayev και την απόσυρση των στρατευμάτων του ΟΣΣΑ, έχει δημιουργηθεί ένα βασικό σταθερό έδαφος για να υπάρξει αποτίμηση των εξελίξεων του πρώτου 10ημέρου του Ιανουαρίου. Στην ανάλυση, αρχικά, θα εξεταστούν τα αιτήματα και οι δράσεις των διαδηλωτών, έπειτα ο ρόλος του Προέδρου Tokayev και του πρώην Προέδρου του Καζακστάν Nazarbayev, και, τελικά, ο ρόλος του ΟΣΣΑ.

Αιτήματα και Δράσεις Διαδηλωτών

Αφετηρία των διαδηλώσεων αποτέλεσε η πόλη Zhanaozen, η οποία συνιστά πλούσια πετρελαιοπαραγωγική περιοχή, με το κύριο καύσιμο της συνολικής της παραγωγής να είναι το υγραέριο (Duvanova, 2022). Η συγκεκριμένη πόλη είναι, επίσης, ιστορικά σημαντική, καθώς εκεί έλαβαν χώρα οι διαδηλώσεις των εργατών των πετρελαϊκών εταιρειών της περιοχής το 2011, ώστε να διεκδικήσουν υψηλότερη μισθοδοσία, και οι οποίες υπέστησαν βίαιη καταστολή από τις δυνάμεις ασφαλείας (Orisbayev, 2021). Η πολιτικός κοινωνιολόγος Kudaibergenova (2022) ανατρέχει σε εκείνες τις διαδηλώσεις του 2011, ώστε να ξεχωρίσει τα γεγονότα που συνέβησαν στο Καζακστάν ως μια σειρά εγχώριων εξελίξεων, αποφεύγοντας να τα παρομοιάσει με γεγονότα που έχουν λάβει χώρα σε άλλα πρώην σοβιετικά κράτη (λ.χ. με τις διαδηλώσεις στην Ουκρανία το 2014 ή με εκείνες στην Λευκορωσία το 2020). Άλλοι μελετητές δίνουν έμφαση και σε άλλες έντονες και σημαντικές διαδηλώσεις που σημειώθηκαν στο Καζακστάν, στην διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας, όπως εκείνες εξαιτίας της υποτίμησης του νομίσματος το 2014 (Jones, 2022), για την ιδιωτικοποίηση γης το 2016, έπειτα από τις προεδρικές εκλογές, το 2019.

Αρχική αφορμή των διαδηλώσεων του Ιανουαρίου στάθηκε η εφαρμογή της κυβερνητικής απόφασης να άρει το πλαφόν της τιμής του βουτανίου και του προπανίου. Στόχος ήταν να  εξασφαλιστεί ότι η εγχώρια αγορά δεν θα είχε ελλείψεις σε αυτά τα προϊόντα, καθώς, λόγω του γεγονότος ότι αποτελούσαν φθηνά προϊόντα, οι παραγωγοί προτιμούσαν να εξάγουν για να επωφελούνται καλύτερες τιμές. Καθώς, όμως, αποτελούν πιο φθηνα καύσιμα, τα προϊόντα αυτά προτιμώνται από το 90% του πληθυσμού του Καζακστάν που χρησιμοποιεί κάποιο όχημα. Έτσι, η κυβέρνηση του Καζακστάν οδηγήθηκε στην απελευθέρωση των τιμών, η οποία δεν λειτούργησε σύμφωνα με τις προσδοκίες της. Σημειώθηκαν απότομες πληθωριστικές τάσεις, με τις τιμές να διπλασιάζονται σε μόλις μια νύχτα (Afanasyeva et al., 2022). Συνδυαστικά, βασικό αίτιο των διαδηλώσεων αποτελούν οι χρόνιες οικονομικές ανισότητες, οι οποίες επιδεινώθηκαν εξαιτίας της πανδημίας, με το μεγαλύτερο μέρος του πλούτου να διανέμεται στην άρχουσα ελίτ, και ο υπόλοιπος πληθυσμός να ζει σε συνθήκες φτώχειας, ανεργίας ή χαμηλών μισθών.

Με το υγραέριο να αποτελεί το καύσιμο που χρησιμοποιεί η πλειονότητα των Καζάκων για την μετακίνηση με αυτοκίνητο, και με τις χρόνιες οικονομικές ανισότητες, οι πολίτες  ξεκίνησαν να διαδηλώνουν ειρηνικά. Εν συνεχεία, οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την χώρα, σε περισσότερες από 60 τοποθεσίες, και τα αιτήματα μετατράπηκαν σε πολιτικά, με πρωτεύον αίτημα την διακοπή άσκησης επιρροής στο πολίτευμα από τον πρώην Πρόεδρο Nazarbayev.

Ο Nazarbayev αποτέλεσε τον πρώτο Πρόεδρο του Καζακστάν της μετασοβιετικής εποχής της χώρας και κράτησε τη θέση αυτή έως το 2019, όταν και παρέδωσε το αξίωμά του στον νυν Πρόεδρο Tokayev (Jones, 2022). Η θητεία του διακρίθηκε για το οικονομικό του έργο ως προς την ελευθεροποίηση της αγοράς του Καζακστάν. Βασίστηκε στα φυσικά αποθέματα της χώρας σε ορυκτό πλούτο (πετρέλαιο, αέριο και μέταλλα), προκειμένου να δημιουργηθεί ένα μοντέρνο οικονομικό μοντέλο. Όμως, η αυστηρά μονόπλευρη προσήλωση στις οικονομικές και όχι παράλληλα στις πολιτικές μεταρρυθμίσεις, οδήγησε το 2015 τις τιμές του πετρελαίου σε ραγδαία πτώση και την οικονομία σε ύφεση (Cornell et al., 2021, p. 12).

Ο Nazarbayev, όμως, δεν εγκατέλειψε την πολιτική σκηνή, παρά το γεγονός ότι ο νέος Πρόεδρος Tokayev, μετά την τοποθέτησή του στο αξίωμα από τον Nazarbayev, εξελέγη με επιτυχία το 2019, έπειτα από τις εκλογές. Ο Nazarbayev αξιώθηκε με την Προεδρία του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας. Τα πολιτικά αιτήματα των διαδηλωτών που στοχοποιούν τον πρώην Πρόεδρο Nazarbayev σηματοδοτούν την υπευθυνότητα που εξακολουθεί να φέρει ο Nazarbayev, πίσω από τις ενέργειες του Tokayev (Jones, 2022).

Επιπρόσθετα, καθώς οι δράσεις των διαδηλωτών αποτέλεσαν ένα μείγμα ειρηνικών και βίαιων πράξεων, κρίνεται εύλογος ο διαχωρισμός των συμμετεχόντων στα γεγονότα. Ο καθηγητής κοινωνιολογίας A. Junisbai (2022) διακρίνει τρεις κατηγορίες: τους ειρηνικούς διαδηλωτές, τους ευκαιριακούς εγκληματίες και τους οργανωμένους προβοκάτορες. Οι ειρηνικοί διαδηλωτές είναι οι συμμετέχοντες οι οποίοι εξέφρασαν νόμιμα πολιτικά και κοινωνικά αιτήματα στην πόλη Zhanaozen, στο Almaty, και στις υπόλοιπες περιοχές. Οι ευκαιριακοί εγκληματίες είναι τα άτομα τα οποία, εκμεταλλευόμενα την αναστάτωση των πόλεων, προέβησαν σε λεηλάτηση καταστημάτων λιανικού εμπορίου, μηχανημάτων ATM και βενζινάδικων. Η τρίτη ομάδα αναφέρεται στους προβοκάτορες, οι οποίοι υποκίνησαν την εισβολή σε κρατικά κτίρια όπως στην Προεδρική Κατοικία στο Almaty, τηλεοπτικούς σταθμούς, αστυνομικά τμήματα και διένειμαν οπλικό εξοπλισμό.

Ο ρόλος του Προέδρου Tokayev και του πρώην Προέδρου του Καζακστάν Nazarbayev 

Οι διαδηλώσεις φανερώνουν την ύπαρξη μιας εσωτερικής ρήξης της άρχουσας ελίτ, τη στιγμή που ο προκάτοχος της προεδρίας του καθεστώτος επί περίπου 30 χρόνια Nazarbayev βρίσκεται στα 81 του έτη και σε σοβαρή κατάσταση υγείας. Το Καζακστάν, όντας ένα αυταρχικό κράτος, αντιμετωπίζει την πολιτική πρόκληση για το ποιος θα αναλάβει την διαδοχή. Τα γεγονότα δημιουργούν μια προοπτική ότι οι ταραχές της χώρας αποτελούν το πεδίο αναδίπλωσης του ανταγωνισμού για διεκδίκηση της εξουσίας μεταξύ της ελιτιστικής τάξης (McGlinchey, 2022). Η ύπαρξη της τρίτης ομάδας των προβοκατόρων στις διαδηλώσεις, για τον πρώην Πρωθυπουργό του Καζακστάν Akezhan Kazhegeldin, δηλώνει ότι μια μερίδα ολιγαρχών, συμπεριλαμβανομένου του Nazarbayev, της οικογένειάς του και του προσωπικού του κύκλου συνεργατών  οργάνωσαν μια σκευωρία με στόχο να αποδείξουν την ανικανότητα του Tokayev να εξασφαλίσει την πολιτική προστασία και ασφάλεια (Kazhegeldin, 2022).

Ο Tokayev, από την άλλη, υπακούοντας στα πολιτικά αιτήματα των διαδηλωτών, εκτόπισε τον Nazarbayev από την θέση του Προέδρου του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας καθώς και οπαδούς του που ήταν μέλη κρατικών θεσμών, εδραιώνοντας την εξουσία του. Ωστόσο, ούτε οι πολιτικές εκτοπίσεις ούτε οι υποσχέσεις για μείωση στις πετρελαϊκές τιμές, ήταν αρκετές για να πείσει τους διαδηλωτές ότι δεν ανήκει στην μερίδα του αυταρχικού και διεφθαρμένου πολιτικού συστήματος και να σταματήσουν τις αναταραχές. To πολιτικό σύστημα του Καζακστάν είναι βαθιά διεφθαρμένο, ενώ διακρίνεται από στοιχεία νεποτισμού και οικογενειοκρατίας (Laruelle, 2012).

Έτσι, στις 5 Ιανουαρίου, ο Tokayev κήρυξε την χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ενώ προχώρησε στην επιβολή περιορισμών στις υπηρεσίες κινητής τηλεφωνίας και διαδικτύου, απαγόρευση κυκλοφορίας και απαγόρευση μαζικών συναθροίσεων. Σκοπός των απαγορεύσεων ήταν να αποτραπούν οι προσπάθειες των διαδηλωτών και να συγκαλυφθεί η χρήση βίας (ακόμη και θανατηφόρου βίας) κατά των διαδηλωτών από τις κρατικές αρχές, στην προσπάθειά τους να καταστείλουν τις ειρηνικές διαδηλώσεις. Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (2022), υπολογίζεται ότι γύρω στους 10.000 ανθρώπους έχουν τεθεί υπό κράτηση ενώ έχουν καταγραφεί 225 θάνατοι με τους 19 από αυτούς να αποτελούν αξιωματικούς. Οι διαταγές του Προέδρου Tokayev είναι αντικείμενο μομφής από την διεθνή κοινότητα, καθώς, σύμφωνα με το Παρατηρητήριο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (2022), αποτελούν παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ο ρόλος του ΟΣΣΑ

Αν και η σύγκρουση μεταξύ αστυνομικών αρχών και πολιτών είναι αναμφίβολη, σε πολλές περιπτώσεις τα δημόσια κτίρια βρέθηκαν απροστάτευτα. Αυτό συμπεραίνεται από την ανεμπόδιστη εισβολή των διαδηλωτών, χωρίς να αντιμετωπίσουν κάποια αντίσταση από τις αστυνομικές αρχές. Αν οι δυνάμεις ασφαλείας, δηλαδή οι εσωτερικοί κρατικοί μηχανισμοί για την προστασία και ασφάλεια της κυριαρχίας του κράτους, δεν βρίσκονταν πλήρως υπό τον έλεγχο του Tokayev, πώς θα εξασφάλιζε την επιστροφή στην τάξη; 

Έτσι, ο Tokayev απευθύνθηκε στις δυνάμεις του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας για να αναζητήσει βοήθεια. Ο Οργανισμός της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας αποτελεί μια στρατιωτική και πολιτική περιφερειακή συμμαχία της Κεντρικής Ασίας, με προεξέχων μέλος, την Ρωσία. Δημιουργήθηκε το 1992, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Εκτός από την Ρωσία, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη είναι η Αρμενία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, το Τατζικιστάν και η Λευκορωσία. Στο αίτημα βοήθειας του Καζακστάν, ο Οργανισμός απάντησε με την αποστολή των Ειρηνευτικών Δυνάμεων που παρέμειναν στο έδαφος του Καζακστάν για περίπου δύο εβδομάδες, σημειώνοντας την πρώτη πραγματική επιχείρηση ειρηνευτικής επέμβασης σε κράτος-μέλος του. Για την ενεργοποίηση της νόμιμης επεμβατικής δράσης του Οργανισμού χρειάζεται να υπάρξει επίσημη έκκληση βοήθειας από το κράτος-μέλος που την έχει ανάγκη, όπως συνέβη στην περίπτωση του Καζακστάν. Το κράτος έχει δικαίωμα να απευθυνθεί στον οργανισμό σε περίπτωση ύπαρξης κινδύνου εξωτερικής απειλής αλλά και σε περίπτωση εγχώριων διαταραχών όταν αυτές απειλούν την εθνική κυριαρχία του κράτους (Nikitina, 2022).

Ο Πρόεδρος Tokayev προσπάθησε να νομιμοποιήσει την χρήση βίας και την έκκληση βοήθειας προς τον ΟΣΣΑ υποστηρίζοντας ότι οι αναταραχές στο Καζακστάν αποτέλεσαν εγχείρημα πραξικοπήματος. Χαρακτήρισε τους πολίτες που διαδήλωναν ειρηνικά ως «τρομοκράτες» και έκανε λόγο για την ύπαρξη εξωτερικών στοιχείων που υποκίνησαν τις διαδηλώσεις. Η καθηγήτρια B. Junisbai (2022)  σχολίασε ότι ο όρος «τρομοκρατία» αποτελεί μια «βολική κουβέρτα» προκειμένου να αιτιολογηθεί η χρήση βίας και η έκκληση εξωτερικής βοήθειας.

Τελικώς, οι Ειρηνευτικές Δυνάμεις του Οργανισμού επανέφεραν την χώρα στην κανονικότητα, όμως, ο τρόπος διαχείρισης της κατάστασης από τον Tokayev επικρίνεται έντονα. Η επίκληση βοήθειας σε έναν οργανισμό, ο οποίος βρίσκεται υπό ρωσική ηγεσία, για τον ερευνητή Umarov (2022), αποτελεί πράξη προδοσίας της εθνικής κυριαρχίας της χώρας από τον Tokayev. Ακόμη, ο Πρόεδρος Tokayev αποδοκιμάζεται, επειδή η προσέγγιση με την Ρωσία συνεπάγεται πιθανή αύξηση της ρωσικής επιρροής στις εσωτερικές υποθέσεις στο Καζακστάν και απομάκρυνση από την Δύση. Αντίθετα, ο πρώην Πρόεδρος Nazarbayev διατηρούσε μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, κρατώντας μια ισορροπία στις εξωτερικές σχέσεις του Καζακστάν με την Ρωσία, την Κίνα και την Δύση.

Επίλογος

Συμπερασματικά, στο Καζακστάν έλαβαν χώρα ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις, οι οποίες προκύπτουν ως φυσική απόρροια της ιστορικής εξέλιξης του πρώην Σοβιετικού και νυν ανεξάρτητου κράτους της Κεντρικής Ασίας, του Καζακστάν αλλά και από μια σειρά πολιτικών διαδηλώσεων που ξεκίνησαν ήδη από το 2011. Σημειώθηκαν ειρηνικές διαδηλώσεις με αιτήματα οικονομικού και πολιτικού χαρακτήρα, οι οποίες κατέληξαν σε βιαιοπραγίας εξαιτίας της ανάμειξης οργανωμένης ομάδας προβοκατόρων και της βίαιης προσπάθειας καταστολής των ταραχών από τις δυνάμεις ασφαλείας. Έντονη είναι η αίσθηση ύπαρξης ανταγωνιστικών τάσεων ανάμεσα στα μέλη που απαρτίζουν την ελίτ του Καζακστάν, τη στιγμή που ο πολιτικός που έπλασε και επηρέαζε μέχρι πρότινος το πολιτικό καθεστώς βρίσκεται σε κρίσιμη κατάσταση υγείας. Το Καζακστάν βρίσκεται σε μια χρονική περίοδο που αντιμετωπίζει την πολιτική πρόκληση του ποιος θα αναλάβει τη διαδοχή του αυταρχικού καθεστώτος.

Μετά το τέλος των αναταραχών του Ιανουαρίου, έπειτα από την επέμβαση του Οργανισμού της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας, νικητής της πρώτης αναμέτρησης αναδείχθηκε ο νυν Πρόεδρος Tokayev. Αν και η καθημερινότητα επέστρεψε στις πόλεις που ξέσπασαν τα βίαια επεισόδια, δεν έχουν ως τώρα εισακουστεί τα πολιτικά αιτήματα των διαδηλωτών και δεν έχει υπάρξει πρωτοβουλία πολιτικών μεταρρυθμίσεων. Οι εξελίξεις αποτελούν ευκαιρία για σχεδιασμό καινοτόμων πολιτικών μεταρρυθμίσεων που θα συμβάλλουν στην πολιτική σταθερότητα και στην ειρηνική  συμβίωση στο Καζακστάν.


Βιβλιογραφία

Afanasyeva, A., Zhdannikov, D., & O’Brien, R. (2022). Explainer: Why a niche fuel market reform triggered major Kazakh protests. Reuters. Retrieved from here.

Cornell, S. Ε., Starr, F., & Barro, A. (2021). Political and Economic Reforms in Kazakhstan Under President Tokayev. Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program. Retrieved from here.

Duvanova, D. (2022). GazMaidan, Crimea #2, or the End of the Old Man’s Clan? Central Asia Program. Retrieved from here.

Joint Motion For A Resolution on the situation in Kazakhstan, pursuant to Rules 144(5) and 132(4) of the Rules of Procedure (2022). European Parliament. Retrieved from here.

Jones, P. (2022). Nazarbayev’s Second Exit: A Legacy of Disgrace. Central Asia Program. Retrieved from here.

Kazakh Protestors Met with Bullets (2022). Human Rights Watch. Retrieved from here.

Kazakhstan unrest was coup attempt, says president. (2022). BBC. Retrieved from here.

Kazakhstan: What Next? Understanding the Protests and the Post Protest Political Context [Online Event] (2022). Central Asia Program (CAP). Retrieved from here.

Kazhegeldin, A. (2022). Interview – Akezhan Kazhegeldin. E-International Relations. Retrieved from here.

Laruelle, M. (2012). Discussing Neopatrimonialism and Patronal Presidentialism in the Central Asian Context. Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization 20(4), 301-324. Retrieved from here.

McGlinchey, E. (2022). Succession and Legitimacy Issues. Central Asia Program. Retrieved from here.

Nikitina, Y. (2022). The Collective Security Treaty Organization (CSTO). Central Asia Program. Retrieved from here.

Orisbayev, Z. (2021). Kazakhstan: What Happened in Zhanaozen? Ten years after the Zhanaozen massacre, has justice been served? The Diplomat. Retrieved from here.

Post-Soviet security bloc’s last peacekeepers depart from Kazakhstan for Moscow. (2022). TASS. Retrieved from here.

Vaal, T., Balmforth, T., & Osborn, A. (2022). President of Kazakhstan says he has weathered attempted coup d’etat. Reuters. Retrieved from here.

What is Happening in Kazakhstan? [Video and Transcription] (2022). Central Asia Program (CAP). Retrieved from here.


logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’ οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.