πηγή: cnn.gr

Η παρακάτω συζήτηση αφορά τα γεγονότα που έλαβαν χώρα στο Καζακστάν τον Ιανουάριο του 2022, με αφορμή την αύξηση των τιμών καυσίμων στα δυτικά της χώρας και ειδικότερα στην πόλη Αλμάτι, την μεγαλύτερη πόλη και οικονομική πρωτεύουσα της χώρας.

Από την Μαριάννα Πλιακοστάμου, μέλος της Ομάδας Συνεντεύξεων.
Παραχωρήθηκε συνέντευξη ως προς την ανωτέρω θεματική στις 21 Φεβρουαρίου 2022 με συνομιλητή τον κο Αλέξανδρο Κατράνη, Πρώην Πρέσβη που διετέλεσε καθηγητής στο Ορθόδοξο Πανεπιστήμιο Κινσάσα και Επίκουρος Καθηγητής διεθνούς, ευρωπαϊκού και διεθνούς οικονομικού δικαίου στο τμήμα “Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών” στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

  1. Το Καζακστάν βιώνει τις χειρότερες ταραχές από τότε που απέκτησε την ανεξαρτησία του, πριν από τρεις δεκαετίες. Ποιοι είναι οι λόγοι που πυροδότησαν αυτή την κρίση και ποια είναι τα αιτήματα των διαδηλωτών;

Από την αρχή της πανδημίας και λόγω της οικονομικής κρίσης, η καζαχική κυβέρνηση έδινε διάφορα επιδόματα στον λαό για να μπορέσει να ανταπεξέλθει στα πρόσθετα έξοδα, καθώς το βιοτικό επίπεδο είχε υποστει καθίζηση. Με την αρχή του 2022, η κυβέρνηση αποφάσισε να κόψει αυτά τα επιδόματα, θεωρώντας πως η κρίση έχει τελειώσει. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα μεγάλο πρόβλημα στον κόσμο και ξεκίνησαν διαδηλώσεις, στην αρχή με «απλά» αιτήματα, δηλαδή θέσεις εργασίας, αύξηση στους μισθούς και την επαναφορά των επιδομάτων. Η κατάσταση, όμως, πήρε μια άλλη δυναμική και έλαβε πολιτική διάσταση. Από εκεί που οι πολίτες είχαν κοινωνικά και οικονομικά αιτήματα, τα έβαλαν με τον τέως Πρόεδρο, τον Ναζαρμπάγιεφ, κατά του καθεστώτος που εκείνος είχε εγκαταστήσει και της διαφθοράς που υπήρχε. Το σύνθημα “φύγε, γέρο” αντηχούσε παντού. Οι δυνάμεις τάξεως αντέδρασαν, υπήρξε επίθεση κατά αστυνομικών, θύματα και νεκροί. Ο Τοκάγιεφ – ο τωρινός Πρόεδρος-, μη έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη στις εσωτερικές δυνάμεις, κάλεσε τον οργανισμό «Collective Security Treaty Organization» (CSTO) -ο οποίος ελέγχεται από την Ρωσία. Η Ρωσία έστειλε στρατεύματα για να φυλάξουν δημόσια κτήρια, ώστε οι δυνάμεις τάξεως να ασχοληθούν με την αντιμετώπιση των διαδηλωτών. Ο Τοκάγιεφ εν τέλει αναγκάστηκε να λάβει ορισμένα μέτρα προς ικανοποίηση των αιτημάτων των διαδηλωτών.. Παράλληλα, καθαίρεσε τον Ναζαρμπάγιεφ από τη θέση του Προέδρου του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και κατηγόρησε τον αρχηγό των μυστικών υπηρεσιών και έμπιστο του τέως Προέδρου, Μασσίμοβ, για εσχάτη προδοσία

  1. Από τις πέντε δημοκρατίες της κεντρικής Ασίας, που απέκτησαν την ανεξαρτησία τους μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, το Καζακστάν είναι η μεγαλύτερη και πλουσιότερη. Η έκτασή του είναι αντίστοιχη αυτής της δυτικής Ευρώπης και έχει κολοσσιαία κοιτάσματα πετρελαίου, φυσικού αερίου, ουρανίου και πολύτιμων μετάλλων. Για ποιο λόγο, εφόσον οι φυσικοί πόροι του Καζακστάν έχουν βοηθήσει στην καλλιέργεια μιας σταθερής μεσαίας τάξης, καθώς και ενός σημαντικού αριθμού πάμπλουτων μεγιστάνων, υπάρχουν ευρείες οικονομικές δυσκολίες και κοινωνικές ανισότητες;

Ποιά είναι η μεσαία τάξη στο Καζαχστάν; Μιλάμε βασικά για μορφωμένους κατοίκους των πόλεων που εργάζονται στον κρατικό μηχανισμό, στην εκπαίδευση, στον ιδιωτικό τομέα, τις υπηρεσίες, τη βιομηχανία, το εμπόριο. Η αστικοποίηση είναι πρόσφατο φαινόμενο, οι Καζάχοι ήταν νομάδες και αντέδρασαν στην υποχρεωτική τους μόνιμη εγκατάσταση κατά τη σοβιετική εποχή. Από την άλλη πλευρά υπάρχει ο αγροτικός πληθυσμός και οι εργατες των ορυχείων. Ο πληθυσμός αυτός έχει κάποιες προοπτικές κοινωνικής εξέλιξης, αλλά είναι πληρως αποκλεισμένος από το σύστημα λήψεως αποφάσεων.

Απέναντι σ’ αυτόν τον αστικό και αγροτικό πληθυσμό βρίσκονται οι κάτοχοι μεγάλης ιδιοκτησίας είτε στις κατασκευές, είτε στο εμπόριο, στην ενέργεια, στις υπηρεσίες και τη βιομηχανία. Η ιδιοκτησία αυτή αποκτήθηκε μετά την κήρυξη της ανεξαρτησίας και, όπως και σε άλλες χώρες της πρώην ΕΣΣΔ, δεν είναι σαφές πώς περιήλθε στους σημερινούς κατόχους της. Πρόκειται περί μιάς ολιγαρχίας που συγκεντρώνει στα χέρια της τον πλούτο της χώρας, αλλά δεν τον επενδύει. Εδώ έγκειται ο παρασιτισμός αυτής της ομάδας επιχειρηματιών. Πέραν της κατανάλωσης στη χωρα, τα κέρδη τους εξάγονται και επενδύονται είτε σε ξένες τράπεζες και χρηματιστήρια, είτε σε έργα εκτός Καζαχστάν.

Ας έλθουμε στο πολιτικό σύστημα και ας μιλήσουμε ανοικτά. Το Καζαχστάν είναι δικτατορία μετασοβιετικού τύπου, όπου λειτουργούν πολλά κόμματα, αλλά η εξουσία βρίσκεται σε ένα (“Nur Otan”), ενώ τα άλλα είτε δικαιολογούν απλώς την ύπαρξη του Κοινοβουλίου και συνεργάζονται, με τον ένα ή άλλο τρόπο, με το κυρίαρχο κόμμα, είτε στερούνται πάσης πολιτικής επιρροής. Το “Nur Otan” αποτελεί εξάρτημα του προέδρου, ο οποίος δεν ενδιαφέρεται για παραγωγή πολιτικής, αλλά για ένα μηχανισμό προπαγάνδας και πρωσοπολατρείας. Οι αποφάσεις λαμβάνονται από ένα στενό κύκλο προσώπων περί τον πρόεδρο και αποτελουνται από μέλη της ευρείας οικογένειας του προέδρου («clan»).

Το πιο μεγάλο πρόβλημα είναι η διαφθορά. Σε όλη την οικονομική ζωή της χώρας συμμετέχει η προεδρική «οικογένεια». Πίσω από κάθε μεγάλη επένδυση υπάρχει ο πρόεδρος. Ο κρατικός μηχανισμός λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Η διαφθορά αποτελεί εγγενές συστατικό του κράτους και συμβάλλει στον πλουτισμό όλων, από τον πρόεδρο μέχρι τον αστυφύλακα της τροχαίας.

  1. Η κρίση στο Καζακστάν θα οδηγήσει σε ένα ντόμινο εξελίξεων. Μπορεί να δούμε μια νέα γεωπολιτική εστία έντασης; Θα επιτρέψει η Ρωσία να διολισθήσει η χώρα σε μια κατάσταση αναρχίας;

Μέχρι στιγμής, η Ρωσία δεν έχει παρέμβει στο Καζακστάν. Στα 30 χρόνια ανεξαρτησίας του επί Ναζαρμπάγιεφ (μέχρι το 2019),  η χώρα είχε μια σχετική αυτονομία. Το μεγάλο επίτευγμα του Ναζαρμπάγιεφ είναι πως ήταν ένας εξαιρετικός εξισορροπιστής. Ισορροπούσε τόσο ανάμεσα στην μεσαία τάξη και την ολιγαρχία, όσο ανάμεσα στα τοπικά “κλαν” (οικογένειες που συγκέντρωναν πλούτο και δύναμη), που προσπαθούσαν να ανέβουν στην εξουσία, με σκοπό να διασφαλίσει την εσωτερική σταθερότητα. Υπήρχαν προφανώς κινήματα διαμαρτυρίας, αλλά ήταν μικρής κλίμακας και υπό έλεγχο, καθώς ο Ναζαρμπάγιεφ φρόντιζε να ικανοποιεί εν μέρει τα αιτήματα του λαού. Ειδικότερα, μεριμνούσε για την αύξηση των μισθών, έχτισε μεγάλα πανεπιστήμια και προεδρικά νοσοκομεία. Τον τελευταίο καιρό προτού παραδώσει την εξουσία, είχε εκχωρησει στο Κοινοβουλιο πολλες από τις εξουσίες του προέδρου συμβάλλοντας έτσι, κατά την άποψή του, στον εκδημοκρατισμό του Καζαχστάν.

Το ίδιο έκανε και στην εξωτερική του πολιτική. Πιο συγκεκριμένα, διατηρούσε την ισορροπία ανάμεσα στην Ρωσία, την Κίνα, τις ΗΠΑ και την Τουρκία. Ακολουθούσε μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική και είχε αναπτύξει σχέσεις με τις χώρες του Κόλπου και με την Αίγυπτο. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι αμφισβητούσε την Ρωσία, ή ότι θα προσεκωλύετο στο άρμα της Δύσης ή πως θα έμπαινε στο ΝΑΤΟ. Το τελευταίο δε, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, προσπάθησε να επεκταθεί σε όλες τις μετασοβετικές δημοκρατίες. Στη Δύση είχε επιτυχία καθώς υπήρχε η σχετική επιθυμία. Στην Κεντρικη Ασία ουδείς έχει την ψευδαίσθηση ότι το ΝΑΤΟ θα μπορο΄πυσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση των ρποβλημάτων των κρατών της περιοχής. Η Ρωσία και οι Κίνα είναι κυρίαρχες.

  1. Η στρατηγική που ακολούθησε ο πρώην Πρόεδρος Nursultan Nazarbayev ήταν να συνδυάσει τον αυταρχικό εκσυγχρονισμό με μια εξωτερική πολιτική που απέφευγε να κάνει εχθρούς των δυτικών χωρών ή των ισχυρών γειτόνων του Καζακστάν, της Ρωσίας και της Κίνας. Ακόμη και όταν οι σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και Δύσης άρχισαν να επιδεινώνονται, το Καζακστάν κατάφερε να αποφύγει να παρασυρθεί σε αντιπαράθεση. Η ηγεσία του Καζακστάν φαίνεται να ήθελε ειλικρινά να διατηρήσει φιλικούς δεσμούς, τόσο με τη Δύση όσο και με τη Ρωσία. Πιστεύετε πως μετά τα γεγονότα του Ιανουαρίου το 2022, το καζαχικό καθεστώς θα αλλάξει την εξωτερική πολιτική του απέναντι στη Δύση;

Δεν υπάρχει λόγος να αλλάξει το καζαχικό καθεστώς την στάση του απέναντι στη Δύση. Στο επίκεντρο της πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής του βρίσκεται η οικονομία και η διαμεσολάβηση σε περιπτώσεις κρίσης. Ο Ναζαρμπάγιεφ μεσολάβησε για την προσέγγιαη Ρωσίας-Τουρκίας μετά την κατάρριψη του ρωσικού αεροπλάνου από την τουρκική αεράμυνα. Παρέσχε ακόμη βήμα συζητήσεων στην πρωτεύουσα Αστανά μεταξύ των μερών της συριακής σύγκρουσης («διαδικασία Αστανα»): εκεί συναντήθηκαν Ρώσοι, Τούρκοι και Ιρανοί με εκπροσώπους της συριακής κυβέρνησης και αντιπολίτευσης για να αναζητήσουν τρόπο επίλυσης της συριακής κρίσης και επέτυχαν συνεννόηση επί καταπαύσεως του πυρός, ανταλλαγής αιχμαλώτων κτλ. Συζητηθηκε ακόμη και το ακανθώδες συνταγματικό ζήτημα στη Συρία. Η «διαδικασία Αστανα» επισκίασε την αντίστοιχη διαδικασία που συνέρχεται στη γενεύη υπό τον Ειδικό Αντιπρόσωπο του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για τη Συρία.

Από την άλλη πλευρά, στον οικονομικό τομέα ο Ναζαρμπάγιεφ επεδίωκε παντού συνεργασίες. Το μεγάλο του επίτευγμα είναι η ίδρυση ενός μεγάλου χρηματοπιστωτικού οργανισμού στην Αστάνα για να λειτουργήσει ως μεγάλο χρηματιστήριο ανταγωνιζόμενο το Ντουμπάι, την Στοκχόλμη, την Κωνσταντινούπολη κτλ. Ο οργανισμός αυτός αποσκοπεί ειδικότερα στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων για τη βιομηχανία και στην προώθηση της «ισλαμικής ανάπτυξης». Προς εξασφάλιση των επενδυτών ο οργανσιμσός αυτός έχει εξωεδαφική διάσταση, δεν εφαρμόζει δηλαδή καζαχικό αλλά βρετανικό δίκαιο για τους ξένους επενδυτές και περιλαμβάνει μηχανισμό επίλυσης των διαφορών («δικαστήριο») με αλλοδαπούς δικαστές και Βρετανό πρόεδρο.

Ίσως ο Ναζαρμπάγιεφ επεδίωκε να τιμηθεί με Νόμπελ ειρήνης. Τώρα πια αυτό είναι αδιάφορο. Το καίριο ερωτημα είναι, αν ο διάδοχός του θα μπορέσει να συνεχίσει τη σχετικά ανεξάρτητη εξωτερική του πολιτική. Ο Τοκάγιεφ δεν θα είχε αντίρρηση, ώστε να εξασφαλίσει εξωτερική υποστήριξη σε περίπτωση που ο εναγκαλισμός της Ρωσίας θα καθίσταταο αφόρητος. Για την καταστολή της πρόσφατης εξέγερσης στηρίχτηκε όμως σε ρωσικές λόγχες. Αυτό θα επηρεάσει νομίζω αρνητικά τη θητεία του τόσο στο εσωτερικό όσο και εναντι της Δύσης.

  1. Ποιος ο ρόλος που θα διαδραματίσει το Πεκίνο και τι σχέσεις έχει με το καζαχικό καθεστώς;

Οι σχέσεις τους είναι άριστες. Το Πεκίνο περιμένει να έχουν άψογες σχέσεις στο πλαίσιο του “Belt and Road Initiative”. Υπάρχει, και από πλευράς εμπορίου και επενδύσεων, μια στενότατη συνεργασία, με το επιπλέον πλεονέκτημα πως το Πεκίνο δεν κάνει έλεγχο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εν αντιθέσει με τη Δύση. Ωστόσο, το μεγάλο πρόβλημα με την Κίνα είναι η στάση της στην περιοχή του Γκουαντζού που κατοικείται από μουσουλμανικό τουρκογενή πληθυσμό, μεταξύ των οποίων και πολλοί Καζάχοι. Η Κίνα υποστηρίζει ότι στην περιοχή αυτή αναπτύσσεται τρομοκρατικό κίνημα με στόχο την απόσχιση από τον εθνικό κορμό και την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους. Για το λόγο αυτό ασκεί καταπιεστική πολιτική έναντι του πληθυσμού. Αυτό επηρεάζει και τους Καζάχους που ζουν εκεί, οι οποίοι εμποδίζονται να μεταναστεύσουν στη γενέτειρα. Η κινεζική στάση οδηγεί σε τριβές μεταξύ των δύο χωρών

  1. Η Τουρκία, την τελευταία δεκαετία, έχει κάνει μεγάλα ανοίγματα στις χώρες της Κ. Ασίας, διαμορφώνοντας το λεγόμενο παντουρκικό συμβούλιο, και επιχειρώντας να αναπτύξει δεσμούς με τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Θα διεκδικήσει κάποιο ρόλο στην περιοχή;

Η Τουρκία διεκδικεί ρόλο σε πολλές περιοχές. Ορισμένοι μιλούν για ένα νέο αυτοκρατορικό εγχείρημα, για φιλοδοξία ανασύστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όταν ένα καθεστώς αντιμετωπίζει προβλήματα στο εσωτερικό του, στρέφεται προς τα έξω για να εξασφαλίσει την εσωτερική του ενότητα. Πέραν αυτού η Τουρκία επιδιώκει να προωθήσει τα οικονομικά της συμφέροντα που τελευταίως έχουν πάρει στρατιωτική διάσταση λόγω της ραγδαίας ανάπτυξης της πολεμικής της βιομηχανίας.

 Η Κεντρική Ασία έχει μεγάλη σημασία για τους Τούρκους και το ιστορικό τους «αφήγημα», δεδομενου ότι θεωρείται ως η κοιτίδα του Τουρκισμού. Δεν θα ξεχάσω ποτέ ένα τάπητα που είδα στο Ιστορικό Μουσείο της Αστανα το 2005 (τώρα έχει αποσυρθεί) που έδειχνε τον τότε πρόεδρο της Τουρκίας Τουργκούτ Οζάλ πλαισιούμενο από τους ηγέτες των τουρκογενών κρατών. Τότε η προσέγγιση μεταξύ των πλευρών ήταν μεγάλη, σήμερα φαίνεται ότι έχει κάπως υποχωρήσει.

Οι οικονομικές και εμπορικές σχέσεις είναι πολύ ανεπτυγμένες, τουρκικά προϊόντα από εστίαση μέχρι ρουχισμό πωλούνται σε πολλά καταστήματα και απευθύνονται προς τα μεσαία εισοδήματα.

Οι πολιτιστικές σχέσεις είναι ανεπτυγμένες, αλλά η θρησκευτική διπλωματία της Τουρκίας υστερεί, δεδομένου ότι το Ισλάμ στις χώρες αυτές είναι μετριοπαθές τόσο λόγω ιδιοσυγγρασίας όσο και λόγω σοβιετικού παρελθόντος.

Γενικώς, παρά την επιθυμία και τις προσπάθειες της Τουρκίας για ενίσχυση των δεσμών της με τις χώρες της Κεντρικής Ασίας και το Καζαχστάν ειδικότερα, η έντονη παρουσία της Ρωσίας στον πολιτικό-στρατηγικό και της Κίνας στον οικονομικό-εμπορικό-τεχνολογικό τομέα αποτελούν σημαντική τροχοπέδη.

  1. Πόσο επηρεάζει τις εξελίξεις η παρουσία στη χώρα μερικών από τις μεγαλύτερες πολυεθνικές του πλανήτη, όπως η Orano και η Cameco;

Στο Καζακστάν ασκούν δραστηρτιότητα στον τομέα εξορύξεων πάρα πολλές ξένες εταιρείες, είτε στην καθαρή εξόρυξη είτε στις υποδομές. Αυτές οι εταιρείες δεν ασκούν πολιτικό έλεγχο. Το Καζαχστάν ενθαρρύνει τις ξένες επενδύσεις και επιδιώκει διαφοροποίηση των επενδύσεων και σε άλλους πλην του εξορυκτικού τομέα (πχ βιομηχανία, όπου υπάρχει υστέρηση). Το ζήτημα είναι ότι λόγω της πολιτικής κατάστασης και των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων καθώς και της διαφθοράς η χώρα δεν θεωρείται ως αξιόπιστη

  1. Η  Μόσχα ενδιαφέρεται κυρίως για τα κοιτάσματα της χώρας και ποιος τα εκμεταλλεύεται, ή για τα αμυντικά της συμφέροντα, να μην περάσει το Καζακστάν στη σφαίρα επιρροής των Αμερικανών;

Αυτή τη στιγμή λειτουργούν δίχως πρόβλημα πολλές αμερικανικές εταιρείες. Το Καζακστάν είναι περίκλειστο κράτος, το πετρέλαιο περνάει μέσω της Ρωσίας. Αν και οι Καζάχοι θα ήθελαν νέους αγωγούς προς το Νότο, ώστε να επιτευχθεί διαφοροποίηση της μεταφοράς των υδρογονανθράκων, η Ρωσία αντιδρά και δεν φαίνεται διατεθειμένη να το επιτρέψει.

Η Ρωσία δεν έχει αναμιχθεί στον τρόπο που το Καζακστάν εκμεταλλεύεται τους φυσικούς του πόρους. Βεβαίως, αυτό που δεν θέλει με κανέναν τρόπο είναι να υπάρξει μια άλλη Ουκρανία, μια άλλη Γεωργία στην Κεντρική Ασία. Η Ρωσία ενδιαφέρεται φυσικά για τη συνεργασία με το Καζαχστάν, αλλά προσανατολίζεται κυρίως στον τομέα της ασφάλειας. Οι δύο χω΄ρες συνεργάζονται στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας και στο πλαίσιο των οργανισμών συσσωμάτωσης που λειτουργούν υπό την ηγεσία της Ρωσίας (πχ Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών, Ευρασιατική Οικονομική Ένωση, Collective Security Treaty Organization) κτλ.

  1. Το Κρεμλίνο αποκαλεί αυτού του είδους τα γεγονότα «έγχρωμες επαναστάσεις», κατά το πρότυπο της Επανάστασης των Ρόδων στη Γεωργία και της Πορτοκαλί Επανάστασης στην Ουκρανία. Η Μόσχα κατηγορεί τη Δύση ότι κρύβεται από πίσω. Πιστεύετε πως κάτι τέτοιο ισχύει;

Οι έγχρωμες επαναστάσεις εκφράζουν επιδιώξεις της Δύσης για αλλαγή πολιτικού καθεστώτος και αύξηση του δυτικού ελέγχου σε μια τεράστια περιοχή – τη «Μεγάλη Μέση Ανατολή» – που εκτείνεται από το Πακιστάν μέχρι το Μαρόκο και περιλαμβάνει και την Κεντρική Ασία. Πρόκειται για μια αμερικανική προσέγγιση που τείνει προς την υιοθέτηση ενιαίων λύσεων για όλες τις χώρες της περιοχής. Η πολιτική αυτή, ανεξαρτήτως των κινήτρων της, έχει αποτύχει μια και τα προβλήματα, η πολιτική, οικονομική και κοινωνική δομή και οι θεσμοί σε κάθε χώρα είναι διαφορετικοί.

Σε αντίθεση με άλλες περιοχές του πρώην σοβιετικού χώρου (πχ Γεωργία, Ουκρανία), στην Κεντρική Ασία δεν είχαμε διαπιστώσει τάσεις ανατροπής. Οι κοινωνίες είναι συντηρητικές και τα καθεστώτα καταπιεστικά. Οι πολιτικοί αντίπαλο βρίσκονται εκτός γης (σε εξορία) ή υπό την γην (έχουν «εξουδετερωθεί»).

Η πρώτη αντικαθεστωτική επανάσταση έγινε το 2005 στην Κιργιζία, όταν ο τότε πρόεδρος Αγκάγιεφ ανετράπη από μια εξέγερση. Στη συνέχεια είχαμε άλλες δύο πολιτικές ανατροπές στη χώρα αυτή χωρίς αιματοχυσία. Η Κιργισία θεωρείται ως η πιο δημοκρατική χώρα της Κεντρικής Ασίας, αλλά και η πιο φτωχή.

Όσον αφορά το Καζακστάν, ο πρόεδρος Τοκάγιεφ ισχυρίστηκε ότι η εξέγερση έγινε από ισλαμιστές, από «άτομα που έχουν εκπαιδευτεί και προέρχονται από το εξωτερικό». Μεταδόθηκαν εικόνες αποκεφαλισμών από τους εξεγερθέντες, αλλά δεν ξέρουμε σε ποιο βαθμο αυτό εκφράζει μια προσπάθεια ξένης παρεμβολής. Υπάρχουν ακόμη πληροφορίες για ανάμιξη της Τουρκίας.

Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι ο Τοκάγιεφ, αφού κέρδισε τις προεδρικές εκλογές και έμεινε τρία χρόνια στην εξουσία, θέλησε να βγει από τη σκιά του προκατόχου του και να σταθεροποιηθεί στην εξουσία. Από το 2019 που «διορίστηκε» πρόεδρος από τον Ναζαρμπάεφ υπήρχαν εκτιμήσεις ότι η θητεία του θα ήταν σύντομη και ότι τη θέση του θα έπαιρνε η κόρη του τέως προέδρου που κατέλαβε και το αξίωμα της διαδοχής (πρόεδρος της Γερουσίας). Όλα αυτά βέβαια αποτελούν εικασίες.

Το βέβαιο είναι ότι ο Τοκάεφ εδραιώθηκε στην εξουσία και ότι περατώθηκε η «εποχή Ναζαρμπάγιεφ». Το Καζαχστάν έζησε μάλλον μια «ανακτορική επανάσταση» που θα έχει ως αποτέλεσμα την αντικατάσταση των ελίτ, όχι όμως ριζική αλλαγή πολιτικής. Κάποια μέλη του παλαιού συστήματος θα επιβιώσουν, άλλα θα καταλήξουν στη φυλακή ή θα αυτοεξοριστούν και άλλα θα δουν τις περιουσίες τους να συρρικνώνονται καθώς «νέο αίμα» θα διεκδικήσει τα προνόμια (και κέρδη) της εξουσίας. Η εσωτερική κατάσταση – πολιτική καταπίεση, κοινωνική αναλγησία, οικονομική στασιμότητα, διαφθορά – και η εξωτερική πολιτική – πολυδιάστατη αλλά προσανατολισμένη προς τη Ρωσία στρατηηικά και προς την Κίνα οικονομικά – μάλλον δεν θα αλλάξει

  1. Ο Χανς-Χένινγκ Σρέντερ, εμπειρογνώμων σε θέματα Ρωσίας, δήλωσε πως: «Σε όλες τις μεγάλες γειτονικές χώρες της Ρωσίας έχουν εκδηλωθεί κοινωνικές αναταραχές». Θα μπορούσε η Ρωσία να είναι ίσως η επόμενη χώρα;

Αυτή είναι η μεγάλη ελπίδα των Δυτικών από τότε που ανέλαβε ο Πούτιν. Τη δεκαετία Γιέλτσιν, από το ‘90 μέχρι το 2000, οι Δυτικοί προσπάθησαν να επιβάλουν μεταρρυθμίσεις, ώστε να αλλάξουν ριζικά το πολιτικό σύστημα της Ρωσίας. Αυτό έγινε μέσω παρεμβάσεων στον πόλεμο της Τσετσενίας, της αποστολής πληθώρας δυτικών εμπειρογνωμόνων-οικονομολόγων, της ανάμιξης των διεθνών χρηματοπιστωτικών οργανισμών με επί κεφαλής το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την αύξηση της ανέλεγκτης δραστηριότητας των μη Κυβερνητικών Οργανισμών που επεκτάθηκε σε όλους τους τομείς ακόμη και στον πολιτιστικό-θρησκευτικό.

Με την πτώση του σοβιετικού καθεστώτος η Ρωσία μετατράπηκε σε ένα ακυβέρνητο χώρο, όπου τοπικοί ηγέτες προσπαθούσαν να αφαιρέσουν από το κέντρο ευρείες εξουσίες, αμφιβόλου προελεύσεως άτομα διένειμαν μεταξύ τους τον πλούτο της χώρας μέσω «φονικών συμβολαίων», ο κρατικός μηχανισμός μετακύλισε σε ακόμη μεγαλύτερη διαφθορά, ενώ το βιοτικό επίπεδο έπεσε δραματικά και ο λαός εξαθλιώθηκε. Η κατάσταση αυτή αποδίδεται μέχρι σημερα στην ανικανότητα του προέδρου Γέλτσιν και στη δυτική παρέμβαση.

Η εκλογή του Πούτιν δεν ανέτρεψε την κατάσταση, έφερε, όμως, ορισμένες σημαντικές αλλαγές που συνοψίζονται στις έννοιες «κυρίαρχη δημοκρατία» και «κάθετη οργάνωση». Αν και η δημοκρατία υποχώρησε και συνεχίστηκαν και επιδεινώθηκαν οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ανακόπηκαν οι αποσχιστικές τάσεις των τοπικών ηγετών, τέθηκε φρένο στις πολιτικές φιλοδοξίες των ολιγαρχών που αφέθηκαν ελεύθεροι να «εκμεταλλευτούν» τις περιουσίες τους, ελήφθησαν μέτρα για την αναδιάρθρωση και βελτίωση της λειτουργίας του κρατικού μηχανισμού – χωρίς να υπάρξει πάταξη της διαφθοράς – και βελτιώθηκαν αρκετά οι συνθήκες διαβίωσης του ρωσικού πληθυσμού. Ειδικότερα, ο Πούτιν δεν ανέτρεψε το ομοσπονδιακό σύστημα της Ρωσίας, αλλά χώρισε την επικράτεια σε 7 διοικητικές περιοχές, κατά το πρότυπο των «Γενικών Διοικήσεων» της τσαρικής εποχής, όπου διόρισε εμπίστους του ως επί κεφαλής διατηρώντας έτσι, χωρίς εμφανή παραβίαση του Συντάγματος, τον έλεγχο επί της οικονομίας, της εκπαίδευσης και της ασφάλειας.

Το ερώτημα είναι, αν το «σύστημα Πούτιν» απειλείται σήμερα. Η ρωσική κυβέρνση δεν αντιμετωπίζει ουσιαστικά πίεση από την αντιπολίτευση. Στη Ντούμα μόνο το ΚΚ δεν ελέγχεται από τον κυβερνητικό μηχανισμό, τα άλλα κόμματα αποτελούν παραφυάδες του κόμματος του προέδρου. Η εξωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση – η «αντιπολίτευση του δρόμου» – στερείται ηγεσίας και είναι αποδυναμωμένη λόγω των νέων κατασταλτικων νομοθετικων ρυθμίσεων. Δεν υπάρχει στον ορίζοντα ηγετική προσωπικότητα, ο αμφιλεγόμενος Ναβάλνι είναι στη φυλακή. Οι ξένες ΜΚΟ υπάγονται σε ένα ασφυκτικό καθεστώς που εμποδίζει τη λειτουργία τους και αυξάνει τον αστυνομικό έλεγχο. Θεσμικά ουδείς μπορεί να εξοβελίσει τον πρόεδρο από την εξουσία.

Η πραγματική απειλή προέρχεται από το λαό, από μια αυθόρμητη λαϊκή κίνηση που μπορεί να προκληθεί από οποιοδήποτε ερέθισμα (κάτι τέτοιο θα μπορούσε να είναι ο πόλεμος με την Ουκρανία που θεωρητικά θα έπρεπε να ανυψώσει το «εθνικό φρόνημα» των Ρώσων και να τους συσπειρώσει γύρω από τον ηγέτη τους). Η κατάσταση έχει αλλάξει από την πρώτη οκταετία του Πούτιν. Σήμερα η οικονομική κατάσταση έχει επιδεινωθεί, η χώρα συντηρείται από την εξορυκτική βιομηχανία, δεν γίνονται επενδύσεις σε νέους κλάδους πλην του στρατιωτικού, η εύρεση εργασίας είναι δύσκολή, το κοινωνικό κράτος είναι σκιά του εαυτού του, ο λαός εξαθλιώνεται. Ο λαός συγκρατείται από τη «σταθερότητα του τρόμου» που του προσφέρει το καθεστώς, από τον προβαλλομενο κίνδυνο της ισλαμικής τρομοκρατίας και του εξτρεμισμού και από το φόβο επανόδου στις συνθήκες της δεκαετίας του 1990. Παρ’ όλα αυτά, μια «εσωτερική έκρηξη» δεν μπορεί να αποκλειστεί.

Κλείνοντας, θα ήθελα να πω πως η Δημοκρατία είναι και θέμα παιδείας και θέμα πρακτικής. Εάν δεν υπάρχει κάτι τέτοιο και έχεις συνηθίσει να υπάρχει κάποιος και να σε ελέγχει, συνειδητοποιείς την εξάρτησή σου αφενός και την αδυναμία σου αφετέρου.

***

Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά τον κύριο Κατράνη για την συμμετοχή του, αλλά και για την ενδιαφέρουσα συζήτηση που μας πρόσφερε.