Πηγή εικόνας: εδώ [Amnesty International]

Της Αγγελική Βρεττού, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας


Το φύλο, μια κοινωνικά κατασκευασμένη ταυτότητα, διαμοιράζει ρόλους και ιδιότητες με διαφορετικό αντίκτυπο στη γυναίκα και τον άντρα. Αυτή η κατανοητή βιολογική διαφορά λειτουργεί επί αιώνες ως αντίβαρο μιας βαθιάς διάκρισης στην ιεράρχηση των σχέσεων μεταξύ των φύλων, και τρέφεται από κοινωνικούς, πολιτικούς, οικονομικούς, θρησκευτικούς, ιδεολογικούς και περιβαλλοντικούς λόγους. Ωστόσο, η γυναίκα έχει κατακτήσει πολλά και σπουδαία κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα κατά τη διάρκεια του 20ου και του 21ου αιώνα. Ειδικά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διεθνής πολιτική στράφηκε και βασίστηκε στην θέσπιση ενός δημοκρατικού πλαισίου, με σημαντικό σημείο στη σύγχρονη ιστορία τη γυναικεία χειραφέτηση. Έναν αιώνα και 19 έτη μετά την πρώτη πολιτική αυτονομία της γυναίκας, με την οποία της δόθηκε το δικαίωμα ψήφου, η αντιμετώπισή της ως οντότητα έχει βελτιωθεί, όμως ο δρόμος είναι ακόμη μακρύς. Κι αυτό, γιατί παρά τον ένα αιώνα από το ριζοσπαστικό φαινόμενο της σουφραζέτας και την πάλη για ισότητα των φύλων, τα στερεότυπα δεν έχουν ξηλωθεί από τη ρίζα τους. Οι ελευθερίες των γυναικών στο δυτικό κόσμο μετράνε κάτι παραπάνω από εκατό χρόνια, ενώ για τις γυναίκες της ανατολής τα γεγονότα μάλλον τείνουν να επιστρέφουν σε μια προγενέστερη περίοδο, χωρίς σε καμία περίπτωση να αναιρούνται η καταπίεση και τα πατριαρχικά κατάλοιπα.

Δικαιώματα των γυναικών από τον 19ο στον 21ο αιώνα

Οι γυναίκες, έως και τον 19ο αιώνα, ζούσαν πολύ διαφορετικά τόσο σε σχέση με τους άνδρες, και φυσικά όσο με τη σύγχρονη εποχή. Ήταν αποκλεισμένες από το δικαίωμα της εκπαίδευσης και της κατοχής γης, και άρα βίωναν την απόλυτη οικονομική εξάρτηση από τα αρσενικά. Ούσες αποκλεισμένες κι από το δικαίωμα της ψήφου, και της επιλογής γενικότερα, έτειναν να είναι μέλη “εξαρτώμενα”, αφού για τη ζωή τους αποφάσιζε ο πατέρας και μετέπειτα ο σύζυγος. Η αρχή του μακρινού ταξιδιού διεκδίκησης των πολιτικών τους δικαιωμάτων αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του πρώτου φεμινιστικού κύματος (Women’s Enfranchisement, 1800-1920), χάρη στα αποτελέσματα του Seneca Falls το 1848 στη Νέα Υόρκη, και τις διαμαρτυρίες μιας ομάδας γυναικών με επικεφαλής τις Λουκρητία Μοτ και Ελίζαμπεθ Κάντυ Στάντον. Η επαναστατική διάθεση έφτασε στην Ευρώπη λίγο αργότερα, όταν το πρώτο γυναικείο κίνημα εμφανίστηκε στην Αγγλία με την οργάνωση Kensington Society (1865), η οποία απαρτιζόταν από γυναίκες ανύπαντρες, που προσδοκούσαν θέσεις στην εκπαίδευση και την ιατρική. Σημάνθηκε, έτσι, και επίσημα η αφετηρία του δύσκολου αγώνα, όπου διάφορες σημαίνουσες γυναικείες προσωπικότητες ξεκίνησαν να γράφουν αναφορές, εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους δικαιούνται το δικαίωμα του αποφασίζειν. Η υποτιμητική αντιμετώπιση που λάμβαναν, όμως, δημιούργησε το κίνημα των Σουφραζέτων, το οποίο δραστηριοποιήθηκε έντονα τις δεκαετίες 1867-1917, χωρίς όμως κάποιο σημαντικό νομικό (και οικουμενικό) επίτευγμα, με εξαίρεση την απονομή του δικαιώματος του εκλέγειν στη Νέα Ζηλανδία το 1893, την Αυστρία το 1902 και την ΕΣΣΔ το 1917 (μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση). Χαρακτηριστικό ελληνικό παράδειγμα αποτελεί η Καλλιρρόη Παρρέν με την κυκλοφορία της ριζοσπαστικής “Εφημερίδος των Κυριών” (1887), αποτελούμενη αποκλειστικά από γυναίκες.

Η έλευση του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε μεν επιβραδύνει την κινητικότητα των γυναικείων κινημάτων, αλλά δεν αποδυνάμωσε τη φωνή και την προσπάθεια τους. Η γυναίκα, παρόλο που στερούνταν του εκπαιδευτικού της δικαιώματος, αποκτά πιο δραστήριο ρόλο στον εργασιακό χώρο, κυρίως στις βιομηχανίες, με μισθό πολύ κατώτερο από των ανδρών και χωρίς σεβασμό στην επίδοσή της. Με την επικύρωση της 19ης Τροπολογίας του Αμερικανικού Συντάγματος, το 1920, οι Αμερικανίδες καλούνται πρώτη φορά στην κάλπη, ενώ οι Γαλλίδες το 1944 και οι  Ιταλίδες το 1946, (η Ελλάδα το 1952). Το βιβλίο, μάλιστα, της Simone de Beauvoir «Le Deuxième Sexe» (το δεύτερο φύλο), το 1949, αποτυπώνοντας τα αποτελέσματα της καταπιεστικής πατριαρχίας της εποχής, γνώρισε σημαντική επιτυχία και ισχυροποίησε το φεμινιστικό κίνημα ανά τον κόσμο. Παράλληλα, δειλά-δειλά ξεκινά και η εκπαιδευτική συμπερίληψη, με πολλές γυναίκες να μεταβαίνουν στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση (δημοτικό), χωρίς να συνεχίζουν όμως σε μεγαλύτερα επίπεδα. 

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η άνοδος της γυναίκας στην εργασία αυξήθηκε σημαντικότατα, παρά το γεγονός ότι θεωρούνταν ακόμα “υπό” της ανδρικής εργασίας, και μάλιστα αποκλείοντας τις έγγαμες από διάφορους εργασιακούς κλάδους. Καταλυτικότατος παράγοντας στην αντιμετώπιση της εξισορρόπησης των δύο φύλων υπήρξε η υιοθέτηση της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (1948) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, όπου με το Άρθρο 1 “όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα” και η υπογραφή της Συνθήκης της Ρώμης (1957) από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, που κατέστησε την ισότητα των δύο φύλων θεμελιώδη αξία. Μπαίνοντας στο δεύτερο φεμινιστικό κύμα (1963-1980), οι γυναίκες εμπνέονται από το βιβλίο της Betty Friedan “The Feminine Mystique” (1963), η οποία ακολουθούσε τα χνάρια της de Beauvoir. Για πρώτη φορά, το 1960, ο Οργανισμός Ελέγχου Φαρμάκων και Τροφίμων (FDA) εγκρίνει την παραγωγή πρόληψης κατά της εγκυμοσύνης (birth control), δίνοντας τη δυνατότητα στις γυναίκες να αποφασίσουν οι ίδιες αν θα γίνουν μητέρες. Έναν χρόνο αργότερα, ήταν η πρώτη φορά που οι γυναίκες (ως δασκάλες) έλαβαν ισόποση αμοιβή με έναν άνδρα (για την ακρίβεια στο 92% του ποσοστού, κάτι που θα ενισχυόταν το 1968 με την απεργία των εργατριών της Ford, οι οποίες εξεγέρθηκαν. Την ίδια περίοδο στην Αμερική, το Civil Rights Act (1964) απαγορεύει την εργατική διάκριση βάσει φυλής, θρησκείας και φύλου. Η επανάσταση αυτή παρότρυνε ακόμα περισσότερες, κι έτσι το 1970, στην Αγγλία, ψηφίστηκε η πρώτη Πράξη Ίσης Αμοιβής για άνδρες και γυναίκες, ενώ στην Ελλάδα κατοχυρώθηκε συνταγματικά το 1974 (Άρθρο 22, παρ.1). Μάλιστα, το 1981, η Sandra Day O’Connor ορκίζεται ως η πρώτη γυναίκα που υπηρετεί στο Ανώτατο Δικαστήριο της Αμερικής και το 1983 η Sally Ride γίνεται η πρώτη γυναίκα στο διάστημα.

Φαίνεται, έτσι, πως σταδιακά οι προσπάθειες είναι πιο εντατικές, με την υποστήριξη πια και διεθνών οργανισμών που «υποχρεώνουν» τα κράτη να εφαρμόσουν επιμέρους κανόνες που να προασπίζουν την ισότητα. Το 1979 συστήνεται η πρώτη επίσημη Επιτροπή για την Εξάλειψη όλων των μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW), ενώ η Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών από τα Ηνωμένα Έθνη, της από 18ης Δεκέμβρη 1979, ήταν το πρώτο διεθνές σύμφωνο δεσμευτικού χαρακτήρα που έθετε διαυγώς το δικαίωμα στην ισότητα του άνδρα και της γυναίκας. Τη Σύμβαση υπέγραψε η Ελλάδα το 1982. Δύο χρόνια αργότερα, η ΕΕ συστήνει Επιτροπή για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, αφού ήδη από το 1979 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ορίζει την Simone Veil ως Πρόεδρο. Από το 1991, και λίγο νωρίτερα, με την εκτόνωση του τρίτου φεμινιστικού κινήματος,  διεκδικήθηκαν περισσότερα δικαιώματα, κι έτσι κάποια κράτη νομιμοποίησαν την άμβλωση (Σουηδία 1975, Γαλλία 1975, Νορβηγία 1979, Ελλάδα 1984), καθώς και την ισότητα στον γάμο και την ίση μεταχείριση (Ιταλία 1975, Ισπανία 1981, Ελλάδα 1983 (μαζί με την κατάργηση της προίκας), Ελβετία 1988).

Για τον 21ο αιώνα, με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του 2000, η ΕΕ ορίζει πως η ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών πρέπει να διασφαλίζεται σε όλους τους τομείς. Ορόσημο μέχρι στιγμής αποτελεί η υιοθέτηση νομοθεσίας κατά της γυναικείας κακοποίησης και ενδοοικογενειακής βίας, αλλά και του human trafficking, όπως επίσης και η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, που υπεγράφη το 2011 αλλά εφαρμόσθηκε το 2014. Έτσι, οι σημερινές φεμινίστριες, χάρη στις διεθνείς (και εθνικές) νομικές τροποποιήσεις, θεωρούν ότι το φεμινιστικό κίνημα περνάει σταδιακά σε μια τέταρτη φάση.

#MeToo, Revenge Porn και γυναικοκτονία

Στην κοινωνία του σήμερα, ίσως ο αγώνας της γυναίκας για επιβίωση να είναι ηράκλειος, σε σχέση με τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που φαντάζονταν και επιδίωκαν οι γυναίκες του 20ου αιώνα. Θα περίμενε κανείς οι προσπάθειες για ισότητα, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, να εξομαλύνουν τις σχέσεις μεταξύ των φύλων, τόσο σε κοινωνικό όσο και ατομικό επίπεδο. Δυστυχώς, όμως, τα περιστατικά κακοποίησης και σεξουαλικής παρενόχλησης σε βάρος των γυναικών, αντί να μειώνονται αυξάνονται, και μάλιστα ραγδαία. Σύμφωνα με πρόσφατα στατιστικά στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Στρατηγική για την ισότητα των φύλων 2020-2025 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 33% των γυναικών στην ΕΕ έχει υποστεί σωματική βία, το 22% έχει κακοποιηθεί από σύντροφο, ενώ φαίνεται πως οι γυναίκες είναι πιθανότερα θύματα στο διαδίκτυο σε σχέση με τους άνδρες. Η ανησυχητική αύξηση περιπτώσεων κακοποίησης και ενδοοικογενειακής βίας ώθησε ένα ρηξικέλευθο κίνημα με το όνομα #MeToo, να αναδυθεί μέσω των social media. Σκοπός του, η προσπάθεια κάποιων γυναικών να τερματίσουν την σεξουαλική κακοποίηση και να ενδυναμώσουν το ηθικό άλλων γυναικών που έχουν βιώσει παρόμοιες εμπειρίες αλλά, είτε φοβούνται να μιλήσουν, είτε είναι ανήμπορες συναισθηματικά να αντιμετωπίσουν ένα τόσο ισχυρό τραύμα. Φυσικά, το κίνημα #MeToo δεν ήταν τόσο πρόσφατα συστημένο (ξεκίνησε το 2006 από την ακτιβίστρια Tarana Burke), αφού ήδη από τις αρχές του 21ου αιώνα οι κατηγορίες για κακοποιήσεις γυναικών -κυρίως από διάσημους στο Hollywood- είχε φέρει έναν αέρα μηδενικής ανοχής, που δημιούργησε σταδιακά ένα εύφορο έδαφος για τόσο τολμηρές συζητήσεις σε κοινή θέα. Λίγα χρόνια αργότερα (2017) και με πολύ κόπο για ενημέρωση και αφύπνιση, η γνωστή ηθοποιός Alyssa Milano, σε μια δημοσίευσή της στο Twitter, έγραψε: «Αν έχεις κακοποιηθεί σεξουαλικά γράψε “me too” σαν απάντηση», και οι απαντήσεις ήταν δυστυχώς χιλιάδες. Αυτό ήταν που ώθησε το πρόβλημα στο επίκεντρο των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, δίνοντας σιγά σιγά την εικόνα ενός καλά εδραιωμένου συστήματος σωματικής εκμετάλλευσης. Έτσι, η ιδέα του κινήματος ξεκίνησε για να αποδείξει την κοινωνική συμπερίληψη και τον μη στιγματισμό. Σταδιακά, το κίνημα εστίασε στην επιμόρφωση των ατόμων και στην καθοδήγηση της κοινωνίας έναντι της κοινωνικής πράξης, δίνοντας φωνή στον «ευάλωτο» και ενθαρρύνοντας τον κόσμο να ανοιχτεί, αλλά και να δείξει συμπόνια, καταρρίπτοντας τα συστήματα που επιτρέπουν στην σεξουαλική βία να ανθεί.

To Revenge Porn ανήκει στις μάστιγες του 21ου αιώνα, δεδομένης της πρόσβασης στο διαδίκτυο, και ως αποτέλεσμα της άνθησης των social media. Αφορά στην μη συγκαταβατική πορνογραφία, που περιλαμβάνει διαδικτυακό διαμοιρασμό μιας σεξουαλικής φωτογραφίας ή βίντεο, χωρίς την συγκατάθεση του ατόμου που φαίνεται. Συχνά, τα άτομα που διαρρέουν τέτοιο περιεχόμενο είναι πρώην σύντροφοι που έχουν στην κατοχή τους το εν λόγω υλικό και αποσκοπούν στην διαπόμπευση του ατόμου για εκδικητικούς σκοπούς. Η πρόληψη από νομικής άποψης φαίνεται να είναι ελλιπής, αφού στην Ευρώπη το φαινόμενο υπάγεται στη γενική νομολογία “General Data Protection Regulation” περί προσωπικών δεδομένων, του 2018, ενώ στις Η.Π.Α. κάθε Πολιτεία έχει δικό της κώδικα για τη διαχείριση των περιστατικών. Στην Ευρώπη, και βάσει του GDPR, η εκδικητική πορνογραφία θεωρείται ποινικό αδίκημα με ποινή φυλάκισης 1-5 χρόνια και χρηματικής ποινής έως 100.000 ευρώ. Ωστόσο, μόνο σε τέσσερα ευρωπαϊκά κράτη θεωρείται αυτοτελές ποινικό αδίκημα (Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία και Γερμανία), επιτρέποντας τις τροποποιήσεις σε εθνικό νομικό επίπεδο. Συνδυάζοντας, λοιπόν, το κίνημα #metoo και το φαινόμενο του revenge porn, μπορούμε να διανοηθούμε τις κοινωνικές απειλές που μια γυναίκα μπορεί να συναντήσει στη ζωή της, και ίσως δύναται ακόμα να δικαιολογήσουμε την βαρύγδουπη «γυναικοκτονία». Ένας ανερχόμενος ορισμός, οφειλόμενος στα απελπιστικά ποσοστά αδικοχαμένων γυναικών στη διετία 2020-2022. Ο όρος “femicidio” (από το αγγλικό femicide) χρησιμοποιείται εκτενώς στην Λατινική Αμερική ως εργαλείο για την τρομακτική κλιμάκωση των πολύ βίαιων περιστατικών δολοφονίας γυναικών και κοριτσιών. Στα ενδότερα, η κατάσταση δεν διαφέρει καθόλου, αφού στην Ελλάδα για το έτος 2021 μετρήσαμε 17 γυναίκες που βρήκαν άδοξο τέλος από τους συντρόφους τους, ή τουλάχιστον 17 υποθέσεις που έφτασαν στο φως της δημοσιότητας… Το μόνο βέβαιο είναι πως η καλύτερη μέθοδος πρόληψης είναι η μόρφωση σε βάθος και η ευρύτερη ευαισθητοποίηση του κοινού αναφορικά με αυτό το εξαιρετικά λεπτό ζήτημα. Ο σεβασμός και εν προκειμένω η εκμάθηση πως τα όρια του ενός είναι το σημείο όπου σταματάει η ελευθερία του άλλου, θα πρέπει να διδάσκεται στα σχολεία ως βασική αρχή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Παρόλο που η γυναίκα πολεμά για τα δικαιώματά της ακατάπαυστα για παραπάνω από έναν αιώνα, και παρά τις ευνοϊκές νομοθεσίες που προλαμβάνουν τα φαινόμενα ανισότητας (περισσότερο για τη Δύση παρά για τη Ανατολή), τα στερεότυπα που την υποβαθμίζουν είναι βαθιά ριζωμένα στους κόλπους της εκάστοτε κοινωνίας. Σε κάθε περίπτωση, το πρόβλημα δεν είναι μόνο φυλετικό, αλλά και κοινωνικό, οικονομικό, θρησκευτικό κ.ο.κ., το οποίο, για να “διαλυθεί”, χρειάζεται η ριζική αλλαγή νοοτροπίας έναντι της υπάρχουσας τάξης.  Εντούτοις, και με γνώμονα μια ολιστική ματιά γύρω από το ευαίσθητο ζήτημα της έμφυλης ισότητας, ίσως θα πρέπει να εξετάσουμε και το φαινόμενο της τοξικής ανδρότητας (toxic masculinity) και να θίξουμε το γεγονός της αντιμετώπισης των ανδρών από την κοινωνία, καλουπώνοντας τους («οι άνδρες δεν κλαίνε», τα στερεότυπα των ομοφυλόφιλων, κ.ά.) και προκαλώντας τους μια σημαντική ψυχολογική αλλαγή. Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν θα ακύρωνε σε καμία περίπτωση το παράπτωμα της κακοποίησης ή της διάκρισης, αλλά ίσως συμπλήρωνε το ζυγό ισορροπίας. 


Πηγές

Γυναικοκτονία (n.d.). Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων. Retrieved from here.

Διεθνή Κείμενα Προστασίας των Δικαιωμάτων των Γυναικών (n.d.). UNHCR. Retrieved from here.

Εφημερίς των Κυριών (n.d.). Σαν Σήμερα. Retrieved from here.

Με στόχο μια Ένωση ισότητας: Η στρατηγική για την ισότητα των φύλων 2020-2025. Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Retrieved from here.

Σκαλιώνη, Δ. (2021). Γυναικοκτονίες στην Ελλάδα το 2021: Μια μαύρη λίστα που τελειωμό δεν έχει. ΕΡΤ News. Retrieved from here.

Equal Pay and the Equal Pay Act 1970 (2019). National Education Union. Retrieved from here.

Grady, C. (2018). The waves of feminism, and why people keep fighting over them, explained. Vox. Retrieved from here.

Langone, A. (2018). #MeToo and Time’s Up Founders Explain the Difference Between the 2 Movements – And How They’re Alike. Time. Retrieved from here.

Meredith, E. (1908). What It Means To Be An Enfranchised Woman. The Atlantic. Retrieved from here.

Post World War II: 1946-1970 (n.d.). Striking Women | Women and Work. Retrieved from here.

Salam, M. (2019). What Is Toxic Masculinity?. The New York Times. Retrieved from here.


logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’ οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.