Πηγή εικόνας: εδώ

Της Δέσποινας Χρυσάφη, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας


Η λογοκρισία αποτελεί μία διαδικασία που εφαρμόζεται από αρχαιοτάτων χρόνων, με διάφορες μορφές. Δεν είναι λίγοι οι αρχαίοι φιλόσοφοι που στοχοποιήθηκαν, εκδιώχθηκαν ή και καταδικάστηκαν για τα λεγόμενά τους. Δεν είναι λίγα τα έγγραφα και συγγράμματα, τα οποία καταστράφηκαν λόγω του ανεπιθύμητου περιεχομένου τους. Δεν είναι λίγα τα ζητήματα, που η συζήτηση ή η αναμετάδοση τους απαγορεύεται σήμερα. Δεν είναι λίγοι οι κρατικοί φορείς στους οποίους οι πρακτικές λογοκρισίας είναι συστηματικές και ανεξέλεγκτες. Σε ορισμένα κράτη της Μέσης Ανατολής, το εν λόγω φαινόμενο δεν εντοπίζεται απλώς κατά περίπτωση, αλλά έχει εδραιωθεί και εφαρμόζεται απροκάλυπτα. 

Σαρία και Ελευθερία του Λόγου

Στις αραβικές χώρες, η ελευθερία του λόγου και το δικαίωμα πρόσβασης σε πληροφορίες περιορίζονται έντονα. Μεταξύ των παραγόντων που εντείνουν το φαινόμενο είναι το γεγονός ότι η κοινωνική συμπεριφορά στα μουσουλμανικά κράτη καθορίζεται από τη Σαρία, στην οποία δεν αποτυπώνεται σαφώς η έννοια της ελευθερίας του λόγου. Αναλυτικότερα, η Σαρία δίνει τη δυνατότητα σε κάποιον να εκφράσει τη δική του γνώμη, αλλά ταυτόχρονα τον περιορίζει, υποχρεώνοντάς τον να συμμετέχει στη συζήτηση «με τον καλύτερο τρόπο». Αυτό ερμηνεύεται υποκειμενικώς, δίνοντας την ευκαιρία σε σύγχρονους νομοθέτες να περιορίσουν σημαντικά την ελευθερία του λόγου. Τα περισσότερα από τα συντάγματα των αραβικών χωρών, στα πρώτα άρθρα τους, περιέχουν αναφορές στους κανόνες της Σαρία, ως βάση της νομοθεσίας. Για παράδειγμα, το άρθρο 2 του συντάγματος του Κουβέιτ αναφέρει: «Η θρησκεία του κράτους είναι το Ισλάμ, και ο ισλαμικός νόμος θα είναι η κύρια πηγή νομοθεσίας». Διακρίνουμε, λοιπόν, μία αντίφαση: αφενός μεν το κράτος απορρίπτει τη λογοκρισία, αφετέρου δε προωθεί διαδικασίες ρύθμισης της έκφρασης. Ξεχωριστή περίπτωση θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την Αλγερία, όπου μετά την εμφύλια διαμάχη κατά τη δεκαετία του 1990 και την επικράτηση της κοσμικής πτέρυγας, αποφασίστηκε να αποφεύγονται αναφορές στη θρησκεία. 

Λογοκρισία στο Διαδίκτυο

Σύμφωνα με αποτελέσματα ερευνών αναφορικά με τα επίπεδα λογοκρισίας στο διαδίκτυο, τα βασικότερα κίνητρα που ενισχύουν το φιλτράρισμα των ιστοσελίδων είναι: α) η διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας, β) η διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας, γ) η προστασία των παραδοσιακών κοινωνικών αξιών. 

Το υψηλότερο επίπεδο λογοκρισίας εντοπίζεται στην Κίνα, με την Ινδία, το Ιράν και το Τουρκμενιστάν να ακολουθούν. Στις πρώτες θέσεις στην κατάταξη βρίσκονται και οι αραβικές χώρες, με τη Συρία να επιδεικνύει διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό φιλτραρίσματος των πληροφοριών στο διαδίκτυο. Οι αραβικές ιστοσελίδες ειδήσεων που υποστηρίζουν τη συριακή αντιπολίτευση στο εξωτερικό, καθώς και κουρδικές οργανώσεις, υπόκεινται κι αυτές σε λογοκρισία. Επιπλέον, η πρόσβαση στον τομέα «.il» (Ισραήλ) απαγορεύτηκε. Κράτη όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εμπίπτουν, επίσης, στην κατηγορία χωρών με σημαντικό επίπεδο λογοκρισίας στο διαδίκτυο. Ένα μέτριας κλίμακας επίπεδο φιλτραρίσματος παρατηρείται στη Λιβύη, το Σουδάν, το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν, το Ομάν, τη Μαυριτανία, το Κατάρ και την Ιορδανία. Τέλος, η λογοκρισία στο διαδίκτυο είναι χαμηλή στην Αίγυπτο, την Αλγερία, το Ιράκ, την Τυνησία και το Μαρόκο.

Το φιλτράρισμα του διαδικτύου στην περιοχή της Μέσης Ανατολής εφαρμόζεται και στο πλαίσιο γεωπολιτικών εντάσεων και συγκρούσεων μεταξύ των χωρών της περιοχής. Πολλά κράτη στην περιοχή χρησιμοποιούν ήδη τεχνικά φίλτρα για τον αποκλεισμό πολιτικού περιεχομένου, συμπεριλαμβανομένων ανταγωνιστικών αφηγήσεων για εσωτερικά ζητήματα, τα οποία προέρχονται κυρίως από τον πολιτικό χώρο. Η διακρατική αντιπαλότητα αποτελεί πρόκληση για τους λογοκριτές, καθώς οι αντίπαλοί τους είναι πιθανό να χρησιμοποιήσουν το διαδίκτυο για να διαδώσουν τη δική τους οπτική σχετικά με τις συγκρούσεις. Οι αντίπαλες πολιτείες μπορούν επίσης να συμμετέχουν σε εκστρατείες παραπληροφόρησης, δημόσιας επιρροής και αποκλεισμού από πληροφορίες. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι εννέα εκατομμύρια χρήστες της εφαρμογής SnapChat στη Σαουδική Αραβία αποκλείστηκαν από την προβολή του περιεχομένου του ειδησεογραφικού Al Jazeera στα κανάλια Discover, αφού η Σαουδική κυβέρνηση ζήτησε από την πλατφόρμα να αφαιρέσει το δίκτυο πολυμέσων του Κατάρ από τις οθόνες των πολιτών. Στο ίδιο μήκος κύματος, όσον αφορά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι πλατφορμες, όπως το Facebook και το Twitter, έχουν απαγορευτεί στο Ιράν από το 2009.

Λογοκρισία υπό το Πρίσμα των Πολιτών

Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι, μεγάλο μέρος των κατοίκων σε κράτη της Μέσης Ανατολής, όταν ερωτήθηκαν αν τα ψυχαγωγικά προγράμματα θα πρέπει να ρυθμίζονται εάν περιλαμβάνουν βίαιο ή ρομαντικό περιεχόμενο, απάντησαν θετικά. Συγκεκριμένα, με βάση έρευνα που διεξήχθη από το  Northwestern University in Qatar, λιγότερο από το ένα τρίτο των ερωτηθέντων κατοίκων της Μέσης Ανατολής εξέφρασε την άποψη ότι οι ταινίες και οι τηλεοπτικές εκπομπές πρέπει να εμφανίζονται στο σύνολό τους, ακόμη και αν ορισμένοι θεωρούν το περιεχόμενο ακατάλληλο (29%). Η στήριξη σε πρακτικές λογοκρισίας εμφανίστηκε πιο έντονα στη Σαουδική Αραβία. Στην Τυνησία, οι ερωτηθέντες φαίνεται να είναι πιο ανεκτικοί εν συγκρίσει με αυτούς της Σαουδικής Αραβίας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν τάσσονται υπέρ του ελέγχου και της λογοκρισίας του ψυχαγωγικού υλικού, καθώς περισσότεροι από τους μισούς Τυνήσιους συμφωνούν με αυτά. Στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, σύμφωνα με την ίδια έρευνα οι περισσότεροι υποστήριξαν ότι ταινίες και τηλεοπτικά προγράμματα θα πρέπει να εμφανίζονται χωρίς καμία αποκοπή, ακόμη και αν ορισμένοι θεωρούν το περιεχόμενο ακατάλληλο (39%). 

Η λογοκρισία σε πολλά κράτη της Μέσης Ανατολής είναι μία πρακτική ελέγχου και χειραγώγησης των πολιτών που έχει εδραιωθεί. Η ελευθερία λόγου και έκφρασης έχουν ευτελιστεί και η πρόσβαση των πολιτών σε μεγάλο όγκο πληροφοριών είναι αποκλεισμένη, με αποτέλεσμα αυτοί να λαμβάνουν λιγότερα ερεθίσματα, τα οποία μάλιστα ευθυγραμμίζονται με τα συμφέροντα των εκάστοτε κυβερνώντων. Σε αυτό το σημείο, οφείλουμε να επισημάνουμε πως πρακτικές ελέγχου και περιορισμού  του περιεχομένου του διαδικτύου και των μέσων ενημέρωσης εντοπίζονται φυσικά και εκτός Μέσης Ανατολής, και μάλιστα σε κράτη ανεπτυγμένα, που είναι φορείς του δυτικού πολιτισμού.


Πηγές

Alhindi, S. (2020). Media Censorship in the Middle East: A Violation of Human Rights. The Macaulay Messenger, The Official Student Newspaper of Macaulay Honors College at CUNY. Retrieved from here.

Censorship and Regulation (n.d.). Entertainment Use in the Middle East, Censorship & Cultural Attitudes, Northwestern University in Qatar. Retrieved from here.

Noman, H. (2019). Internet Censorship and the Intraregional Geopolitical Conflicts in the Middle East and North Africa. The Berkman Klein Center for Internet & Society at Harvard University. Retrieved from here.

Shishkina, A. & Issaev, L. (2018) Internet Censorship in Arab Countries: Religious and Moral Aspects. Religions, 9(11), 358. DOI: 10.3390/rel9110358.


logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’ οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.