Πηγή εικόνας: εδώ (©Tommy Walker/VOA)

Της Εύας Πούλη, μέλους της Ομάδας Αρθρογραφίας


Πρόλογος 

Οι περισσότεροι συγγραφείς συμφωνούν ότι η συλλογική δράση εμφανίστηκε ως κοινωνική συμπεριφορά με την ανάδυση των εθνών-κρατών, ως ένα όπλο έναντι στην εκθετική τάση της ισχυροποίησης του νεωτερικού κράτους. Πράγματι, η κοινωνική κινητοποίηση, που έλαβε συχνά τη μορφή διαδηλώσεων και διαμαρτυριών, αποτέλεσε μια δίοδο επικοινωνίας και συμβιβασμού μεταξύ των πολιτών και της πολιτικής ηγεσίας, επιτρέποντας στο άτομο να κάνει γνωστές τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του από την εξουσία. Ωστόσο, στην δύση του ο 20ος αιώνας χαιρέτησε μια σειρά από κοινωνικές, πολιτικές και τεχνολογικές αλλαγές, οι οποίες φάνηκε να απελευθερώνουν τα κοινωνικά κινήματα από τα στενά εθνο-αναφορικά τους πλαίσια. Έτσι, μια νέα τάση συλλογικής συμπεριφοράς αναδύθηκε, η “διεθνική συλλογική δράση” (transnational collective action) όπως την ονόμασε ο Sidney Tarrow, με πιο πρόσφατο παράδειγμα αυτό της Ουκρανίας. Για ποιο λόγο οι πολίτες της Νέας Υόρκης, του Βερολίνου, του Τόκιο, της Αθήνας ή της Μπανγκόκ αποφάσισαν να ξεχυθούν στους δρόμους, διαμαρτυρόμενοι για έναν πόλεμο πολλά χιλιόμετρα μακριά από το σπίτι τους; Και ποια επίδραση είχε -έχει ή θα έχει- η δημιουργία πανό, αφισών και συνθημάτων για την Ουκρανία; Μήπως η πρωτοκαθεδρία των κρατών στα διεθνή τεκταινόμενα υποχωρεί μπροστά στην ισχύ μιας αναδυόμενης παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών; Ποια είναι, εν τέλει, η βαρύτητα που μπορεί να ασκήσει η διεθνική συλλογική δράση στο κρατοκεντρικό διεθνές σύστημα του 21ου αιώνα;

Ορισμός

Στο βιβλίο τους Transnational Protest and Global Activism οι Della Porta και Tarrow ορίζουν τη διεθνική συλλογική δράση ως “τις συντονισμένες διεθνείς εκστρατείες εκ μέρους δικτύων ακτιβιστών ενάντια σε διεθνείς παράγοντες, άλλα κράτη ή διεθνείς θεσμούς”. Με τον τρόπο αυτό, περιγράφουν την τάση συσπείρωσης ατόμων διαφορετικής εθνοτικής προέλευσης, τα οποία, όμως, προτάσσουν κοινά αιτήματα διεθνούς ενδιαφέροντος έναντι κρατών, διεθνών θεσμών και δρώντων. Το περιεχόμενο των διεκδικήσεών τους, επομένως, δεν είναι εθνικό καθώς τείνει να υπερκεράσει τα στενά εδαφικά όρια του κράτους προέλευσης, θέτοντας υπερεθνικούς στόχους. Το αίτημα αποκατάστασης του status quo ante στην Ουκρανία και εδραίωσης της ειρήνης είναι αδιαμφισβήτητα ένας ευγενής και πόσο μάλλον πανανθρώπινος στόχος: είναι, ωστόσο, το ιδεώδες της παγκόσμιας ειρήνης στην αυταξία του ικανό να πυροδοτήσει διαμαρτυρίες κατά του πολέμου σε πάνω από 120 (!)  πόλεις της υφηλίου; 

Αίτια

Ενδεχομένως ναι καθώς, σύμφωνα με την θεωρία του εκσυγχρονισμού, καταλυτικός παράγοντας στην πνευματική αφύπνιση και κατ΄ επέκταση την ευαισθητοποίηση των ατόμων αποτέλεσε η οικονομική ανάπτυξη. Η αστικοποίηση και η συνεπακόλουθη αύξηση του βιοτικού επιπέδου των ανθρώπων μετέβαλαν τον αξιακό τους κώδικα, με συνέπεια να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στα πολιτικά τους δικαιώματα, στα ανθρώπινα δικαιώματα και εν γένει στα κοινωνικοπολιτικά τεκταινόμενα σε παγκόσμια κλίμακα. Στο σημείο αυτό οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η ενημέρωση περί των διεθνών εξελίξεων θα ήταν αδύνατη δίχως τους νέους πρωταγωνιστές του αιώνα μας: τα τεχνολογικά μέσα. Το διαδίκτυο αποτελεί πλέον ένα ισχυρότατο όπλο στην φαρέτρα των διαμαρτυρόμενων, επιτρέποντας τους να επικοινωνήσουν σε ένα μεγάλο κοινό τα αιτήματα, τις διεκδικήσεις και τις προσπάθειες τους. Τα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης αποδείχθηκαν ιδιαίτερα ευεργετικά στην περίπτωση της Ουκρανίας, με βίντεο από βομβαρδισμούς πόλεων και μαρτυρίες αμάχων να κάνουν το γύρο του κόσμου, αποσπώντας αισθήματα συμπόνιας και συγκατάβασης. Μάλιστα, η κάλυψη της επέμβασης της Ρωσίας από την πλευρά των δυτικών και ουκρανικών μέσων υποδαύλισε τα μαχητικά αισθήματα των πολιτών, αποδεικνύοντας την ικανότητα των ΜΜΕ να πλάθουν μια δίκη τους πραγματικότητα, επηρεάζοντας τον τροπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε και δρούμε στην δική μας.

Η διεθνική συλλογική δράση θεωρείται μια έκφραση της διεθνικής ιδιότητας του πολίτη, ο οποίος, μέσα σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον υψηλής συνεργασίας και διασυνδεσιμότητας, ντύνει τα εθνικά ζητήματα με ένα διεθνικό περίβλημα, αναζητώντας λύσεις στα προβλήματα που το έθνος-κράτος αδυνατεί να παράσχει. Η κλιματική αλλαγή, οι χρηματοοικονομικές κρίσεις του παρελθόντος, η τρομοκρατία και η ενεργειακή ασφάλεια αποτελούν μερικά μόνο παραδείγματα από ένα ευρύ φάσμα προκλήσεων που το νεωτερικό κράτος δεν φαίνεται ικανό αρκετά να αντιμετωπίσει αποκλειστικά στηριζόμενο στις δικές του δυνάμεις. Οι θιασώτες της θεωρίας του κοσμοπολιτισμού υπογραμμίζουν ότι η υψηλή διασύνδεση μεταξύ των κρατών -και, κατά συνέπεια, των προβλημάτων τους- έγινε αντιληπτή ως τρωτότητα και αδυναμία από την πλευρά των πολιτών, οι οποίοι έχασαν την τυφλή εμπιστοσύνη τους στην ικανότητα ελέγχου της κρατικής μηχανής. Η αβεβαιότητα, ως εκ τούτου, ώθησε προς την συσπείρωση και την εκδήλωση αλληλεγγύης μεταξύ ατόμων διαφορετικών κοινοτήτων. 

Συγχρόνως, οι Della Porta και Tarrow συμπληρώνουν ότι ο διεθνισμός στα κοινωνικά κινήματα δεν εξαρτάται μόνο από το μικρό βαθμό ικανότητας των κρατών να ελέγξουν πλέον τις εξελίξεις στο ομιχλώδες διεθνές τοπίο. Γι’ αυτόν το λόγο, εντοπίζουν τρία είδη αλλαγών που επηρέασαν σημαντικά την κοινωνική συμπεριφορά των πολιτών στην αυγή του 21ου αιώνα. Αρχικά, κάνουν αναφορά στους συστημικούς και εξωγενείς παράγοντες, όπως η εντατικοποίηση των ανθρωπιστικών επεμβάσεων μετά τη κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η έξαρση των ακτιβιστικών κινημάτων και οργανώσεων έπειτα από τις μεταναστευτικές κρίσεις. Έμφαση δίνεται, επίσης, στην ισχυροποίηση των διεθνών θεσμών και οργανισμών μετά την έλευση του 21ου αιώνα, ιδιαίτερα στον οικονομικό τομέα, η οποία παρέχει σε ακτιβιστές και διαμαρτυρόμενους την ευκαιρία να κάνουν γνωστά τα παράπονα και τις ανησυχίες τους από αυτή την “περίπλοκη διεθνοποίηση” (complex internationalism). Εκτός από τα παραπάνω, υπογραμμίζεται η γνωστική μεταβολή (cognitive change), ή αλλιώς οι ευκαιρίες δικτύωσης των διαδηλωτών, η δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με άλλα άτομα με παρόμοιες εμπειρίες, πράγμα που ενισχύει το αίσθημα της -παγκόσμιας- κοινότητας. Τέλος, η οργανωτική ικανότητα των διεθνών θεσμών και δρώντων να φέρνουν σε επαφή διαφορετικές ομάδες ακτιβιστών και διαμαρτυρόμενων με τους εθνικούς αντιπροσώπους τους συμβάλλει στον οριζόντιο συντονισμό των πρακτικών και των δράσεων τους, λειτουργώντας πολλαπλασιαστικά για την αποτελεσματικότητά τους. 

Απήχηση και Αποτελεσματικότητα

Τα παραπάνω οδηγούν εύλογα στο ερώτημα εάν μια διεθνική συλλογική δράση απολαύει της ίδιας απήχησης και αποτελεσματικότητας με μια εσωτερική κοινωνική κινητοποίηση. Καθίσταται σαφές από τα παραπάνω ότι υπάρχουν ορισμένα δομικά χαρακτηριστικά που δρουν περιοριστικά, αποτρέποντας τις διαμαρτυρίες στον διεθνισμό τους να απελευθερώσουν πλήρως την δυναμική της. Πιο συγκεκριμένα, οι κινηματικές εκδηλώσεις “εσωτερικής κατανάλωσης” επιτάσσουν ως λύση επεμβάσεις και μεταρρυθμίσεις εντός της διοικητικής εμβέλειας του κρατικού μηχανισμού. Αντιθέτως, τα αιτήματα που προβάλλονται στα πλαίσια των διεθνικών συλλογικών δράσεων είναι συνήθως αόριστα, γενικά και δεν αφορούν συγκεκριμένες πτυχές πολιτικής που να άπτονται κρατικής διαχείρισης.  Το πρόβλημα αυτό γίνεται εντονότερο εξαιτίας της υψηλής διασύνδεσης που αναπόδραστα συνεπάγεται της παγκοσμιοποίησης, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη την ευόδωση ενός υπερεθνικού στόχου, όταν δεν τυγχάνει ευρύτερης κρατικής αποδοχής. Επιπλέον, όταν τα ζητήματα απευθύνονται σε διεθνείς οργανισμούς ή δρώντες, η δικαιοδοσία τους είναι συγκεκριμένη, αλλά και η ισχύς περιορισμένη στην βούληση των κρατικών οντοτήτων. Ως απότοκο, οι θεσμοί αδυνατούν να υπερκεράσουν την ανασταλτική κρατοκεντρική φύση των διεθνών σχέσεων και να αναλάβουν πρωτοβουλίες στη λογική μιας παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών. Κατα συνέπεια, προκειμένου να κριθεί μια διεθνική συλλογική δράση αποτελεσματική και να έχει πρακτική απήχηση, θα πρέπει να υπάρχει μια σύγκλιση ανάμεσα στη συστηματικότητα των αιτημάτων, τη θέληση των εθνών κρατών και την ικανότητα των διεθνών θεσμών να ασκήσουν αποτελεσματικά πιέσεις προς την επιθυμητή κατεύθυνση. 

Η περίπτωση της Ουκρανίας

Όταν, στις 24 Φεβρουαρίου του τρέχοντος έτους, η Ρωσική Ομοσπονδία εισέβαλε στην περιοχή του Ντονμπάς στην ανατολική Ουκρανία, σύσσωμη η διεθνής κοινότητα -με ελάχιστες αναμενόμενες εξαιρέσεις- έσπευσε να καταδικάσει το γεγονός. Η διεθνική συλλογική δράση συνάντησε την κρατική βούληση και μαζί εναντιώθηκαν κατά αυτής της αποτρόπαιης εξέλιξης -ή παλινδρόμησης- της ευρωπαϊκής ιστορίας. Πράγματι, οι χιλιάδες άνθρωποι που συγκεντρώθηκαν να διαμαρτυρηθούν κατά του πολέμου και υπέρ της αποκατάστασης της ειρήνης θα μπορούσαν να αποτελέσουν απλά μια παρακώλυση της κυκλοφορίας στους δρόμους. Ωστόσο, η ορμητικότητα και η μαχητικότητα των φωνών τους, σε συνδυασμό με το φόβο επιβίωσης και τα διλήμματα ασφαλείας των κρατών, τα εξωθούσαν σε έμπρακτη -και κοινή- εναντίωση. Μποϊκοτάζ προϊόντων, αποκλεισμός από τις χρηματαγορές και εμπάργκο συμπληρώνουν τη γκάμα των κυρώσεων, οικονομικών και μη, που επέβαλαν ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση στο ρωσικό κράτος, με σκοπό την κάμψη της ρωσικής επιθετικότητας. Σε αυτή την περίπτωση, λοιπόν, η βούληση των ατόμων όχι μόνο απέκτησε παγκόσμιες διαστάσεις και εκφράστηκε υπό την μορφή διεθνών συλλογικών κινητοποιήσεων, αλλά δεν έμεινε αμετάφραστη πολιτικά και πρακτικά. Η φωνή των λαών συνάντησε τη θέληση των κρατών, τα οποία με την σειρά τους ανέλαβαν πρωτοβουλίες για να εμποδίσουν τη ρωσική εισβολή. Βέβαια, το κατά πόσο μπορεί ένας πόλεμος να λήξει με έμμεσο τρόπο και όχι με κατά μέτωπο σύγκρουση, είναι ένα διαφορετικό ζήτημα.

Ενδεχομένως οι διαδηλώσεις και οι διαμαρτυρίες να μην μπορούν να σταματήσουν τον Πούτιν, μπορούν όμως να στείλουν ηχηρά μηνύματα στις ηγεσίες, να εξασφαλίσουν ή να στερήσουν νομιμοποίηση, να ανακάμψουν τις ρουτίνες της διακυβέρνησης, να ενημερώσουν, να αφυπνίσουν, να προβληματίσουν. Για ένα ον σαν τον άνθρωπο, που εκκινείται από ιδέες, η διάδοσή τους μόνο μάταιη δεν είναι. Οι νέες τεχνολογίες και η παγκοσμιοποίηση κατέστησαν αναπόφευκτη την εμπλοκή των μονάδων στη διεθνή σκακιέρα, ένα παιχνίδι που αρχικά έμοιαζε περισσότερο με μπιλιάρδο. Καθώς λοιπόν πλέον η τροχιά των κρατικών “σφαιρών” πάνω στην τσόχα διαγράφεται από το εσωτερικό τους, τι θα γίνει όταν όλες οι σφαίρες ωθούνται προς τον ίδιο σκοπό; Θα μπορέσει η σύγκλιση των επιθυμιών κρατών και ατόμων να αποτελέσει το κλειδί για την αποκατάσταση της ειρήνης στην περίπτωση της Ουκρανίας; Μήπως, τελικά, το διεθνές σύστημα του αιώνα μας δεν αφορά την αποκαθήλωση του κράτους ή την επικράτηση μιας παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών; Ίσως η διαμόρφωση του διεθνούς πλαισίου του σήμερα να αφορά παλιούς (κράτη) και νέους (μονάδες, ΜΚΟ, θεσμοί) δρώντες σε ρόλους ισότιμα κατανεμημένης ισχύος, με τη διεθνική συλλογική δράση να λειτουργει ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ αυτών. 


Πηγές

Κοτρωνάκη, Λ. (2015). Η θεωρία της συγκρουσιακής πολιτικής στην πράξη των κοινωνικών κινημάτων: το κίνημα ενάντια στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση: Ελλάδα, 2000-2006 (διδακτορική διατριβή). Πάντειο Πανεπιστήμιο. Retrieved from here

Σεφεριάδης, Σ. I. (2006). Συγκρουσιακή πολιτική, συλλογική δράση, κοινωνικά κινήματα: μια αποτύπωση. Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, 27(1), 7-42. DOI: 10.12681/hpsa.14671

Balme, R. & Chabanet, D. (2008). European Governance and Democracy: Power and Protest in the EU. Rowman & Littlefield Publishers, Inc. Retrieved from here

Baylis, J., Smith, S. & Owens, P. (Eds.) (2013). Η Παγκοσμιοποίηση της διεθνούς πολιτικής: Μια εισαγωγή στις διεθνείς σχέσεις (Μετάφραση: Ελένη Ψευτέλη & Ελένη Κουτσύφου). Επίκεντρο.

Della Porta, D. & Tarrow, S. G. (Eds.) (2005). Transnational Protest and Global Activism. Rowman & Littlefield Publishers, Inc. Retrieved from here

Ianchovichina, E., Burger, M. & Witte, C. (2020). Why are people protesting?. Brookings. Retrieved from here.

Kilgo, D. K. & Harlow, S. (2019). Protests, Media Coverage, and a Hierarchy of Social Struggle. The International Journal of Press/Politics, 24(4), 508-530. DOI: 10.1177/1940161219853517

Papa, V. & Milioni, D. L. (2013). Active Citizenship or Activist Citizenship? A Framework for Studying Citizenship in New Social Movements and the Role of ICTs. Networking Knowledge Journal of the MeCCSA Postgraduate Network, 6(3), 21-37. Retrieved from here 

Russia-Ukraine: Mapping Anti-War Protests around the World (2022). Al Jazeera. Retrieved from here 

Tarrow, S. (1996) Fishnets, Internets and Catnets; Globalization and Transnational Collective Action.  Estudios/Working Paper 1996/78. Retrieved from here

Uba, K. (2007). Do Protests Make a Difference? The Impact of Anti-Privatisation Mobilisation in India and Peru.  Uppsala Universitet. Retrieved from here 

Wouters, R. & Walgrave, S. (2017). Demonstrating Power: How Protest Persuades Political Representatives. American Sociological Review, 82(2), 361-383. DOI: 10.1177/0003122417690325


logo_transparent

H SAFIA (Student Association For International Affairs) δεν υιοθετεί ως Οργανισμός πολιτικές θέσεις. Οι απόψεις που δημοσιεύονται στο The SAFIA Blog αποδίδονται αποκλειστικά στους συγγραφείς και δεν αντιπροσωπεύουν απαραίτητα τις απόψεις του Σωματείου, του Διοικητικού Συμβουλίου ή των κατά περίπτωση και καθ’ οιονδήποτε τρόπο συνεργαζόμενων φορέων.